Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

sam.

destruendo quam astruendo melior. Ipsius vero fieri. Ignem enim nostrum extra locum suum, treParmenidis inventorum parca admodum et perexilis pidum, contrariis circumfusum, indignum, et stipem memoria. Attamen fundamenta similis opinionis alimenti, ut conservetur, emendicantem, et fugientem. plane jacta videntur in libro, quem Plutarchus de At in cælo vero locatum, ab impetu alicujus contraprimo frigido conscripsit ; qui tractatus videtur ex rii disjunctum, constantem, ex se et similibus conaliquo tractatu antiquo, qui tunc temporis exstabat, servatum, et proprias operationes libere et absque jam periit, descriptus et desumptus. Habet enim molestia peragentem. Item cælum omni parte non pauca et acutiora et firmiora, quam solent esse lucidum, sed secundum magis et minus. Cum enim auctoris ipsius, qui ea vulgavit; a quibus monitus sint ex stellis notis et numeratis

, quæ nisi cælo atque excitatus videtur Telesius, ut ea et studiose sereno conspici non possint, atque in galasia sint arriperet, et strenue persequeretur in suis de natura nodi minutarum stellarum, quæ albedinem quandam rerum commentariis. Placita autem hujus sectæ conjunctæ, non corpus lucidum distinctæ repræsensunt hujusmodi. Primas formas ac prima entia tent; nemini dubium esse posse, quin et sint stella activa, atque adeo primas substantias, calorem et complures, quoad nos invisibiles; atque adeo univerfrigus esse ; eadem nihilominus incorporea existere; sum cæli corpus luce præditum sit, licet fulgore non sed subesse materiam passivam et potentialem, quæ tam robusto et vibrante, nec radiis tam confertis et corpoream molem præbeat, atque sit utriusque na constipatis, ut tanta spatia distantiarum vincere turæ ex æquo susceptiva, ipsa omnis actionis ex- queat, et ad nostrum aspectum pervenire. Ita rurpers. Lucem pullulationem caloris esse, sed caloris sus cælum universum ex substantia tenui et rara, dissipati, qui coëundo multiplicatus, sit robustus et nil in ea contrusum, nil illibenter compactum, sed

, sensibilis. Opacitatem similiter destitutionem et tamen alia parte materiam magis explicatam, alia confusionem naturæ radiantis ex frigore. Rarum minus explicatam sortiri. Postremo, motum cæli et densum caloris et frigoris texturas et veluti telas eum inveniri, qui rei maxime mobili competat, conesse; calorem vero et frigus eorum effectores et versionis nimirum sive rotationis; motus enim ciropifices, densante opus frigore et inspissante, di- cularis absque termino est, et sui gratia. Motus vellente autem calore et extendente. Ex ejus- in linea recta ad terminum, et ad aliquid ; et tanmodi texturis indi corporibus dispositionem erga quam ut quiescat. Itaque universum cælum motu motum, vel habilem vel aversam : raris videlicet circulari ferri, nec ullam ejus partem hujus motus promptam et habilem, densis torpescentem et aver- expertem esse; sed tamen quemadmodum et in ca

Itaque calorem per tenue motum excitare et lore, et in luce, et raritate cæli versatur inæqualitas, peragere, frigus per densum motum compescere et ita et in motu eandem notari; adeoque magis insig. sedare. Quare esse et poni quatuor naturas coës- niter, quia observationem humanam magis lacessit sentiales atque conjugatas, easque duplices, ordinem et sustinet, ut etiam calculos pati possit. Motum eum, quem diximus, ad invicem servantes, (fons enim autem orbicularem et incitatione differre posse, et calor et frigus, cæteræ emanationes,) sed tamen per- latione ; et incitatione, ut sit celerior aut tardior; petuo concomitantes et inseparabiles. Eas esse, latione, ut sit in circulo perfecto, aut aliquid habeat calidum, lucidum, rarum, mobile: et quatuor rursus spiræ, neque se plane restituat ad eundem terminum his oppositas, frigidum, opacum, densum, immobile. (nam linea spiralis ex circulo et recta composita Sedes vero et contignationes primæ conjugationis, in est). Itaque hæc ipsa cælo accidere, varietatem cælo, sideribus, ac præcipue in sole statui ; secundæ nempe incitationis, et deflexionem a restitutione, sive in terra. Cælum enim e summo integroque calore spiralitatem. Nam et stellæ inerrantes et planeta et materia maxime explicata, esse calidissimum, impariter properant; et planetæ evidenter a trolucidissimum, tenuissimum, maxime mobile. Ter- pico in tropicum deflectunt, atque quo sublimiora ram contra, ex frigore integro et irrefracto, et mate cælestia sunt, eo et majorem incitationem sortiuntur, ria maxime contracta, frigidissimam, tenebricosissi- et propiorem spiram. Nam si phænomena simplimam, densissimam, penitus immobilem, ac summo- citer, atque ut conspiciuntur, accipiantur, et ponatur pere motum exhorrentem. Summitates vero cæli motus diurnus unus naturalis et simplex in cælestinaturam suam integram atque illæsam servare, di- bus, et formositas illa mathematica (ut motus reduversitatem nonnullam inter se admittentes, sed a cantur ad circulos perfectos) contemnatur, et recipicontrarii violentia et insultu penitus semotas: simi- antur lineæ spirales; et contrarietates illæ motuum lem per ima sive intima terræ constantiam esse, ex- in consecutione, ab oriente in occidentem, (quem va trema tantum, ubi contrariorum sit appropinquatio cant primi mobilis,) et rursus ab occidente in orienet concursus, laborare, et ab invicem pati et oppug- tem (quem vocant motum proprium planetarum) renari. Cælum itaque tota mole et substantia calidum digantur in unum, salvando differentiam temporis in et omnis contrariæ naturæ prorsus expers, sed in- restitutione per præfestinationem et derelictionem, et æqualiter; aliis partibus scilicet magis calidum, aliis diversam politatem zodiaci per spiras; manifestum minus. Stellatum enim corpus intensius calidum, est hoc, quod diximus, evenire. Exempli gratia, ut interstellare remissius; quin et stellis ipsis alias luna, quæ est planetarum infima, incedat et tardisaliis ardentiores, et ignis magis vividi et vibrantis : sime, et per spiras maxime raras et hiantes. Atque ita tamen ut contraria natura frigoris, aut aliquis talis quædam natura portionis illius cæli, quæ fit ejus gradus, nunquam eo penetret; recipere enim (propter distantiam a contrario) firma et perpetua, diversitatem naturæ, contrarietatem non recipere. huic sectæ videri possit. Utrum vero veteres ter. Neque vero de calore aut igne cælestium, qui est minos servarit Telesius, ut talia esse putaret, quæinteger et nativus, ex igne communi judicium omnino cunque supra lunam collocantur, cum luna ipsa; an

:

altius vim iniinicam ascendere posse, perspicue non partes, unde calor solis in qualicunque vigore non ponit. At terræ (quæ est oppositæ naturæ contig- assiduo ingeminatur, sed per intervalla majora redit. natio et sedes) portionem itidem maximam, inteme-Quarto, celeritatem solis respectu motus diurni, qui ratam et inconcussam statuit, et quo cælestia non tantum ambitum tam exiguo temporis spatio conficit, penetrent. Eam vero qualis sit, non esse cur inqui- unde minor mora caloris, neque momentum aliquod ratur, ait. Sat esse ut quatuor illis naturis, frigidi- temporis, in quo calor constet. Quinto, continuatate, opacitate, densitate, et quiete, iisque absolutis, tionem corporum inter solem et terram, quod sol et nullatenus imminutis dotata judicetur. Partem non per vacuum integras caloris dimittat vires, sed autem terræ versus superficiem ejus, veluti quendam per tot corpora renitentia permeans, et cum singulis corticem, aut incrustationem, generationi rerum as- satagens, et dimicans, in immensum langueat et signat; omniaque entia, quæ nobis quovis modo enervetur; tanto magis, quod quo longius procedat atinnotuerunt, etiam ponderosissima, durissima, et que debilior evadat, eo corpora inveniat magis inobaltissime demersa, metalla, lapides, mare, ex terra sequentia, maxime omnium, postquam ad terræ per calorem cæli aliqua ex parte versa et subacta, superficiem ventum est, ubi videtur non solum reniet quæ nonnihil caloris, radiationis, tenuitatis, et tentia, sed plane quædam repulsio. Processum vero mobilitatis jam conceperit, et denique ex media immutationis talem asserit. Bellum plane inexpiainter solem et terram puram natura participet, con- bile atque internecivum esse ; neque contrarias istas sistere. Itaque necesse est ut terra illa pura infra naturas ullo symbolo convenire, neque per tertiam, profundissima maris, minerarum, et omnis generati præterquam hylen. Itaque utramque naturam hoc deprimatur; et a terra illa pura usque ad lunam, ipsum appetere, niti, contendere, ut alteram plane ant altiora fortasse, media quædam natura ex tem- perdat, seque solam et suam materiæ indat ; ut sit peramentis et refractionibus cæli et terræ colloce- solis opus (quod perspicue et sæpe dicit) plane tertur. Postquam antem interiora utriusque regni ram vertere in solem, et vicissim opus terræ, solem satis muniisset, expeditionem et bellum molitur. vertere in terram ; neque hoc officere quin omnia Nam in spatiis illis intra extima cæli et intima certo ordine, definitis temporibus, et justis mensuris terræ omnem tumultum, et conflictum, et tartaris- fiant; atque actio quæque cursu debito incipiat, mum inveniri, ut fit in imperiis, in quibus illud usu moliatur, vigeat, langueat, cesset. Quod tamen per venit, ut fines incursionibus et violentiis infestentur, leges fæderis aut concordiæ ullas non fieri, sed dum interiores provinciæ secura pace fruuntur. omnino per impotentiam : omne enim plus et minus Has itaque naturas, et earum concretiones, sese in virtute et actione non ab intentionis moderamine, assidue generandi et multiplicandi, et quaquaversus (quæ integrum quiddam concupiscit,) sed ab oppooffundendi, et molem materiæ universam occupandi, et sitæ naturæ ictu et fræno esse; operationis diversisese mutuo oppugnandi et invadendi, et propriis se tatem et multiplicitatem, atque etiam perplexitatem, sedibus deturbandi et ejiciendi, et sese in iis consti- omnino propter unum ex tribus istis evenire ; vim tuendi, præterea et alterius naturæ vim, et actiones, caloris, dispositionem materiæ, modum subactionis ; et proprias etiam percipiendi et prehendendi, et ex quæ tamen tria nexu quodam inter se implicantur, hujusmodi perceptione se movendi et accommodandi, atque sibi ipsis concausæ sunt. Calorem ipsum, vi, appetitum et facultatem habere, atque ex ista decer- copia, mora, medio, successione differre: successionem tatione, omnium entium, atque omnis actionis et vero ipsam in plurimis variari, accedentia, recedentia, virtutis varietatem deduci. Videtur tamen alicubi, sive intentione, remissione, saltu, gradu, reditu, sive licet titubanter et strictim, aliquid dotis materiæ repetitione per majora aut minora intervalla ; atque impertiri ; primo ut non augeatur nec minuatur, per hujusmodi alterationibus. Calores itaque prorsus formas et activa entia, sed summa universali constet: vi et natura longe diversissimos esse, prout puriores deinde ut motus gravitatis sive descensus ad illam vel impuriores, habita ratione ad primum fontem referatur: etiam quiddam de nigredine materiæ (solem videlicet) facti sint. Neque calorem omnem injicit. Illud autem perspicue; calorem et frigus calorem fovere : sed postquam gradibus bene multis eadem vi et copia, in materia explicata vires remit- ad invicem distent, se mutuo non minus, quam tere, in complicata intendere, cum mensuram non frigora, perimere ac perdere, et proprias actiones suam sed materiæ impleant. Modum vero excogitat agere, et alterius actionibus adversari atque opponi ; atque explicat Telesius, quo ex hoc certamine et ut minores calores ad multo majores constituat Telelucta induci atque expediri possit tam fæcunda et sius tanquam proditores et perfugas, et cum frigore multiplex entium generatio. Ac primo cavet terræ, conspirantes. Itaque vividum illum calorem, qui in inferiori scilicet principio, ac ostendit quid in causa igne est, et vibratur, exilem illum calorem, qui in sit, cur a sole terra jampridem destructa, et absorpta aqua serpit, omnino interimere; atque similiter calonon sit, nec in futurum esse possit. Caput huic rei rem præternaturalem humorum putridorum in cordistantiam ponit terræ a stellis fixis immensam, a pore humano, calorem naturalem suffocare et extinsole ipso satis magnam, et, qualis esse debeat, bene guere. Copiam vero caloris plurimum interesse, mensuratam. Secundo, declinationem radiorum solis manifestius esse, quam ut explicatione egeat. Neque a perpendiculo, habito respectu ad partes terræ enim unam aut alteram ignis prunam æque vehediversas ; quod videlicet supra majorem partem menter, ac multas coacervatas, calefacere ; maxime terræ sol nunquam sit in vertice aut incidentia radi- autem insigniter copiæ caloris effectum demonstrari orum perpendicularis; adeo ut universum terræ in multiplicatione caloris solis per reflexionem raglobum vigore aliquo caloris notabili nunquam occu- diorum ; numerus enim radiorum conduplicatur per pet. Tertio, obliquitatem motus solis, in transcursu reflexionem simplicem, multiplicatur per variam. per zodiacum, habito respectu ad easdem terræ | Copiæ caloris vero debet adscribi vel addi et unio,

a

quod etiam obliquitate et perpendiculo radiorum asseratur et supponatur, ignis autem nil generet ; optime ostenditur, cum quo propius et ad acutiores id leviter objici. Somnium enim plane esse illud de angulos radius directus et reflexus coëat, eo validi- heterogenea calorum solis et ignis. Infinitas enim orem caloris ictum jaciat. Quin et sol ipse, cum esse operationes, in quibus actio solis et actio ignis inter majores illos et robustiores stellarum fixarum conveniant; ut in maturatione fructuum, conservaignes, regulum, caniculam, spicam, versatur, valen- tione plantarum tenerarum, et clementiæ cæli assuetiores fervores efflat. Moram vero caloris, eviden- tarum, in regionibus frigidis, exclusione ovorum, retissime maximi momenti operationem esse, cum stitutione urinarum ad claritatem, (calorem enim omnes virtutes naturales tempora colant, observent, solis et animalis conjungimus) resuscitatione aniut ad vires actuandas tempus requiratur nonnullum, malculorum frigore obrigentium, evocatione eorum ad roborandas bene multum. Itaque moram caloris, et vaporum, et id genus. Sed nihilominus ignem calorem æqualem in progressivum et inæqualem con- nostrum malum mimum esse ; nec solis actiones bene vertere, quia calor et antecedens et subsequens imitari, aut prope attingere, cum solis calor tribus simul conjugantur; id et in fervoribus autumnalibus, dotatus sit proprietatibus, quæ ignis communis ægre quia fervoribus solstitialibus, et in horis æstivis ullo artificio repræsentare possit. Primo, quod sit pomeridianis, quia horis ipsis meridianis ardentiores ob distantiam, gradu ipso minor et blandior; hoc

, sentiuntur, manifestum esse ; etiam in frigidioribus vero ejusmodi esse, ut aliquo modo æquiparari possit; regionibus debilitatem caloris, mora et longitudine caloris enim talis modus magis incognitus est, quam dierum æstivis temporibus quandoque compensari. imparabilis. Secundo, quod per tot et talia media At medii potentiam et efficaciam in calore deferendo fluens et gliscens, dissimilarem quandam et generainsignem esse. Hinc enim tempestatum temperiem tivam vim mutuetur et obtineat; maxime vero quod magnopere variam, ut cælum indicibili inconstantia tam regulari inæqualitate augeatur, minuatur, acceper dies æstivos algidum nonnihil, per dies hiemales dat, recedat, nunquam vero subsultorie aut præcipi. sudum quandoque inveniatur ; sole interim iter suum tanter sibi succedat. Quæ duo postrema ab igne fere et spatia sua constanter et legitime servante ; etiam sunt inimitabilia, licet industria perspicaci et persegetes et uvas flantibus austris, et cælo nubiloso, pensa res provehi possit. Atque hujusmodi quædam magis mutari. Atque omnem cæli secundum varias de diversitate calorum a Telesio dicuntur. annorum revolutiones dispositionem et excretionem Frigidi autem, contrarii nempe principii, atque aliquando pestilentem et morbidam, aliquando salu- dispensationis ejus vix meminit: nisi forte quæ de brem et amicam, hinc causam et originem sumere ; dispositione materiæ jam secundo loco dicentur, ea medio scilicet aëre variante, quæ dispositionem ex huic rei satisfacere posse putaverit; quod tamen fa. ipsa vicissitudine et alteratione tempestatum diversam, cere non debuit, quandoquidem frigus nullo modo longa fortasse serie, colligit. Successionis vero privationem caloris, sed omnino principium activum, caloris atque ordinis, quo calor calorem consequitur, caloris æmulum, et tanquam competitorem, videri ut multiplicem rationem, ita summam virtutem voluit. Quæ autem de materiæ dispositione disseesse. Neque solem tam numerosam et prolificam ruit, eo pertinent ut ostendant quomodo materia a generationem educere potuisse, nisi corporis solis calore patiatur, et subigatur, et vertatur, missa frimoventis configuratio versus terram et terræ partes goris mentione aut cura. De frigore autem (nos plurimæ inæqualitatis et variationis particeps esset. enim in omnium inventis summa cum fide, et tanNam et circulariter movetur sol, et rapide et ex ob- quam faventes, versamur) hujusmodi quædam dicere liquo, et se retexit, ut et absens sit et præsens, et potuit. Sedem frigidi immotam et fixam ad strucpropior et remotior, et magis ex perpendiculo, et turam caloris mobilem et versatilem optime convemagis ex obliquo, et citius rediens et tardius ; neque nire: tanquam incudem ad malleum. Nam si utrumullo temporis momento calor emanans a sole sibi que principium varietatem et alterationem habuisset, constet, neque brevi intervallo usquam (nisi sub ip- genuissent proculdubio entia horaria et momentanea. sis tropicis) se restituat; ut tanta variatio generantis Etiam immensas regiones calidi (cælum scilicet) cum tanta varietate generati optime conveniat. Cui compacta natura globi, terræ, et circumjacentium, nonaddi posse medii sive vehiculi naturam diversissi- nihil compensari; cum non spatia, sed copia materia mam. Cætera quoque quæ de inæqualitate et gra- in spatiis, spectetur ; frigidi vero naturam, virtutes, dibus caloris unici dicta sunt, posse ad vicissitudines et rationes merito aut silentio præteriri, aut brevi et varietates successionis in caloribus diversis referri. sermone transmitti debere, cum nil certi et explorati Itaque Aristotelem non male generationem et cor- de eo haberi possit per experientiam. Habemus ruptionem rerum obliquæ viæ solis attribuisse, eam- enim ignem communem, tanquam solis vicarium; que ut efficientem causam earum constituisse, si li- qui caloris naturam manifestet. At frigidi telluris bidine pronunciandi, et arbitrum naturæ se gerendi, nulla est substitutio, quæ in manu hominis sit, et adet res ad placitum suum distinguendi et concinnandi, hibeatur præsto ad experimentum. Etenim illos recte inventum non corrupisset. Illum enim et horrores et rigores frigidi, qui ex globo et ambitu generationem et corruptionem (quæ nunquam pror

terræ hiemalibus temporibus, et in regionibus frigi. sus privativa, sed generationis alterius prægnans dissimis exspirant in aërem, tepores plane et balnea est) inæqualitati caloris solis secundum totum, hoc esse, præ natura primi frigidi, in visceribus terræ est, accedentiæ et recedentiæ solis conjunctim, non inclusi ; ut frigus illud, cujus homines sensum et generationem accedentiæ, corruptionem recedentiæ potestatem habeant, simile quiddam sit, ac si calorem divisim assignare debuisse; quod pinguitur et ex nullum alium haberent præter eum, qui a sole æstivulgi fere judicio fecit. Quod si cui mirum videatur, vis diebus, et in calidis regionibus emanat; qui ad generationem rerum soli attribui, cum sol ignis esse lignes fornacis ardentis collatus, refrigerium quoddam

censeri possit. Sed in iis, quæ subdititia sunt, mi- magis. Quarta, ipse fluor, cum corpus spiritus inpus morandum. Videndum igitur deinceps, qualia terioris particeps in motu versatur libens et seipsum sint ea, quæ a Telesio dicuntur circa dispositionem sequitur, atque ægre definitur, aut consistit. Quinta, materiæ, in quam calor agat; cujus ea est vis, ut vapor, cum corpus attenuatur in intactile, quod actionem ipsam caloris promoveat, impediat, immu- etiam majore cum agilitate et mobilitate cedit, fluit, tet. Ejus ratio quadruplex. Prima differentia su- undulat, trepidat. Sexta, halitus, qui vapor est mitur ex calore præinexistente, aut non præinexis- quidam magis coctus et maturus, et ad igneam natente. Secunda, ex copia aut paucitate materiæ. turam recipiendam subactus. Septima, aër ipse ; Tertia, ex gradibus subactionis. Quarta, ex clau- aërem autem contendit Telesius omnino calore sura, vel apertura corporis subacti. Quod ad nativo, neque eo parvo aut impotenti, præditum esse ; primam attinet, supponit Telesius in omnibus enti- quod etiam in frigidissimis regionibus aër nunquam bus, quæ nobis cognita sunt, subesse atque latitare congelatur aut concrescit. Etiam illud evidenti calorem nonnullum, licet ad tactum minime depre- indicio esse, aërem in natura propria calidum esse, hendatur, qui calor cum novo aut superveniente calore quod omnis aër clausus, et ab universitate aëris conjungitur; quin et ipse ab eodem adventitio calore divulsus, et sibi permissus, teporem manifeste colliad actiones , uas peragendas etiam in proprio modulo git, ut in lana et rebus fibrosis. Etiam in locis excitatur atque incenditur. Hujus rei argumentum clausis et angustis aërem ad respirationem sentiri esse insigne, quod nullum scilicet sit ex entibus, non quodam modo suffocativum, quod a calido est. Atque metallum, non lapis, non aqua, non aër, quod non ex hæc propterea fieri quod aër clausus, sua natura uti attactu, atque etiam ab admotione ignis, aut corporis incipiat, cum aër foras et sub dio refrigeretur a fricalidi, calescat. Quod factum iri verisimile non gore, quod globus terræ perpetuo immittit et efflat. est, nisi calor præinexistens et latens, præparatio Quin etiam aërem nostrum communem tenui quadam quædam esset ad calorem novum et manifestum. cælestium dote insigniri, cum habeat nonnihil in se Etiam illud magis et minus, nempe facilitatem aut lucis ; quod ex visu animalium, quæ noctu et in tarditatem in calore concipiendo, quod in entibus locis obscuris cernere possunt, ostenditur. Atque invenitur, secundum modum caloris præinexisten- talis est Telesio dispositionis materiæ series, in tis competere. Aërem enim parvo calore tepescere, mediis videlicet ; siquidem extrema, videlicet ex atque eo, qui in corpore aquæ non percipiatur, altera parte corpora dura et rigida, ex altera, ignis sed sensum fugiat: etiam aquam citius tepescere, ipse, tanquam termini mediorum non recensentur. quem lapidem, aut metallum, aut vitrum. Nam quod Sed præter hosce gradus simplices magnam aucualiquod ex istis, metallum scilicet aut lapis, citius patur diversitatem in dispositione materiæ ex cortepescere videatur quam aqua, id tantum in superficie pore similari et dissimilari, cum scilicet portiones fieri, non in profundo; quia corpora consistentia mi. materiæ in uno corpore compositæ et coadunatæ, nus communicabilia sunt in partibus suis, quam li- vel ad unum ex gradibus supradictis æqualiter requida. Itaque extima metalli citius calefieri quam ferri possunt, vel ad diversa impariter. Longe enim extima aquæ, universam autem molem, tardius. Se- maximam inde sequi in operatione caloris differencunda differentia ponitur in coacervatione et expor- tiam. Itaque quartam illam differentiam necessario rectione materiæ. Ea si densa fuerit, fit ut caloris vires adhiberi ex natura ac etiam positura corporis, in magis uniantur, et per unionem magis angeantur et quod calor agat, clausa, aut porosa et aperta. intendantur ; contra, si laxior fuerit, ut magis disgre. Quando enim in aperta et exposita operatur calor, gentur, et per disgregationem magis minuantur et operatur seriatim et per singula, attenuando et simul enerventur. Itaque fortiorem esse calorem metallo-educendo et separando. Cum vero in occlusa et rum ignitorum, quam aquæ ferventis, etiam quam compacta operatur secundum totum, et secundum flammæ ipsius, nisi quod flamma per tenuitatem ma- massam, nulla facta jactura caloris, sed calore novo gis subintret. Nam flammam carbonum sive ligno- et vetere se conjungentibus et plane conspirantibus ; rum, nisi flatu excitetur, ut per motum facilius im- unde fit ut potentiores et inagis intrinsecas et exqui. pellatur et penetret, non admodum furere : quin et sitas alterationes et subactiones conficiat. Verum nonnullas flammas (qualis est spiritus vini, inflam- de hoc plura mox dicentur, cum de modo subactionis mati præsertim in exigua quantitate et dispersa) disseremus. Sed interim satagit et æstuat Telesius, adeo lenis caloris esse, ut ad manum fere toleretur. et miris modis implicatur, ut expediat modum Tertia differentia, quæ sumitur ex subactione mate divortii et separationis qualitatum suarum primarum riæ, multiplex est; gradus enim subactionis memo- connaturalium, caloris, lucis, tenuitatis, et mobilitatis, rantur ab eo quasi septem; quorum primus est, ac quaternionis oppositæ prout corporibus accidunt; lentor, qui est dispositio materiæ exhibens corpus ad cum corpora alia inveniantur calida, aut ad calorem majorem violentiam nonnihil obsequens, et compres optime præparata, sed eadem inveniantur quoque sionis, et præcipue extensionis patiens, flexibile densa, quieta, nigra ; alia tenuia, mobilia, lucida, denique aut ductile. Secundus, mollities, cum ma- sive alba, sed tamen frigida ; et similiter de cæteris, jore violentia nil opus est, sed corpus etiam levi una quapiam qualitate in rebus existente, reliquis impulsione atque ad tactum ipsum sive manum non competentibus; alia vero duabus ex istis naturis cedit absque evidenti renitentia. Tertia, viscositas participent, duabus contra priventur, varia admodum sive tenacitas, quæ est principium quoddam fluoris. permutatione et consortio. Qua in parte Telesius Videtur enim corpus viscosum ad contactum et com- non admodum feliciter perfungitur, sed more adverplexum alterius corporis incipere fluere et continuari, sariorum suorum se gerit ; qui cum prius opinantur nec se ipso finiri, licet sponte et ex sese non fuat: quam experiuntur, ubi ad res particulares ventum fluidum enim sui sequax est, viscosum alterius est, ingenio et rebus abutuntur, atque tam ingenium, quam res, misere lacerant et torquent; et tamen | Nam quod aliquando entia desiccet calor, id per acalacres et (si ipsis credas) victores, suo sensu utcun- cidens fieri ; nimirum in corpore dissimilari

, et ex que abundant. Concludit autem rem per despera- partibus aliis magis crassis, aliis magis tenuibus cotionem, et votum illud significans, licet et caloris vis agmentato, eliciendo, et (per attenuationem) exitum et copia, et materiæ dispositio, crasso modo, et se- dando parti tenuiori, dum pars crassior inde cogatur, cundum summas distingui et terminari possint; et magis se constringat: quæ tamen ipsa pars crastamen exactas et accuratas eorum rationes, et dis- sior, si advenerit calor ferocior, et ipsa fluit, ut in tinctos et tanquam mensuratos modos extra inquisi. lateribus manifestum est. Primo enim calor non ita tionis humanæ aditus sepositos esse; ita, tamen, ut fervens lutum cogit in lateres, tenuiore parte era. (quomodo inter impossibilia) diversitas dispositionis porata. At fortior calor etiam illam substantiam materiæ melius, quam caloris vires et gradus, per- lateritiam solvit in vitrum. Atque hæc duo dogspici possit ; atque nihilominus in his ipsis (si qua mata veluti errorum redargutiones censeri possunt; fata sinant) humanæ et scientiæ et potentiæ fastigium tertium plane affirmat, neque id solum, sed et peret culmen esse. Postquam autem desperationem spicue distinguit subactionis modum. Is duplex plane professus esset, tamen in vota precesque non est, vel rejiciendo, vel vertendo; atque alteruter ex cessat. Ita enim dixit: Qui porro calor vel quantus, iis modiis perducitur in actum secundum vim caloris hoc est, quod caloris robur, et quæ ejus copia, quam et dispositionem materiæ. Cujus rei tamen duo viterram et quæ entia in qualia invertat, minime in- dentur tanquam canones. Unus, quod cum calidum quirendum videtur, ut quod homini nulla (ut nobis et frigidum magna mole, et tanquam justo exercitu videtur) innotescere queat ratione. Qui enim vel concurrunt, sequitur ejectio. Nam entia, veluti caloris vires, et calorem ipsum veluti in gradus par- acies, loco moventur et impelluntur. Ubi vero mitiri, vel materiæ, cui inditus est, copiam quantita- nore quantitate res geritur, tum sequitur versio ; nam temque distincte percipere, et certis determinatisque interimuntur entia, et naturam potius quam locum caloris viribus copiæque, certam materiæ quantita- mutant. Hujus rei insigne et nobile exemplum esse tem, dispositionemque, certasque actiones, aut centra, in regionibus aëris superioribus, quæ licet ad calorem certæ materiæ quantitati, certisque actionibus, cer- cælestem magis appropinquent, tamen frigidiores intam determinatamque caloris copiam assignare veniuntur, quam confinia terræ. In illis enim locis, liceat? Utinam id otio fruentes et perspicaciore postquam propius ad sedem primi calidi ventum est, præditi ingenio, et quibus in summa tranquillitate calor se colligens universam frigoris vim, quæ asrerum naturam perscrutari licuerit, assequantur : ut cenderat, simul ejicit et detrudit, et aditu prohibet. homines non omnium modo scientes, sed omnium Quin etiam similiter fieri posse, ut sint per profunda fere potentes fiant! Honestius paulo quam solent terræ calores vehementiores, quam in superficie ; ejus adversarii, qui quicquid artes, quas ipsi pepere- postquam scilicet ad sedem primi frigidi appropinrunt, non assequuntur, id ex arte omnino impossibile quatio facta est, quod se excitans, magno impetu statuunt, ut nulla ars damnari possit, cum ipsa et calidum rejicit, et fugit, et in se vertit. Alter canon agat et judicet. Restat tertium quod erat, subac est, quod in aperto sequitur ejectio; in clausa versio.

. tionis videlicet modus. Hoc triplici dogmate absol- Hoc autem insigniter conspici in vasibus occlusix

, vit Telesius. Primum est, id quod antea a nobis ubi emissio corporis attenuati (quod spiritum fere obiter est notatum, nullam prorsus symbolizationem vocamus) prohibita et retrusa profundas et intrinseintelligi (ut in Peripateticorum doctrina) per quam cas in corporibus alterationes et fermentationes res tanquam concordia quadam foveantur et conspi- generat. At hoc ipsum similiter fieri, cum corpus rent. Omnem enim generationem, atque adeo ob partium compactionem sibi ipsi instar vasis veomnem effectum in corpore naturali, victoria, etclusi est. Atque hæc sunt quæ Telesio, et fortasse prædominantia, non pacto aut fædere transigi. Id Parmenidi, circa rerum principia, visa sunt; nisi quod novum non est, cum etiam Aristoteles in doc- quod Telesius hylen addidit de proprio ; peripatetitrina Empedoclis hoc ipsum notaverit. Quod cis scilicet notionibus depravatus. scilicet cum Empedocles litem et amicitiam, rerum Atque similia veri fuissent, quæ a Telesio dicunprincipia efficientia statuisset, tamen in explica- tur, si homo tollatur e natura et simul artes metionibus suis causarum, inimicitia fere utatur, alte-chanicæ, quæ materiam vexant, atque fabrica mundi rius tanquam oblitus. Secundum est, calorem simpliciter spectetur. Nam pastoralis quædam viactione sua propria perpetuo vertere ens in hu- detur ista philosophia, quæ mundum contemplatur midum, et quod calori siccitas nullo modo coëat, placide, et tanquam per otium. Siquidem de syste. nec frigori humiditas. Idem enim esse attenuare et mate mundi disserit non male, de principiis imperihumectare, atque quod maxime tenue, id etiam tissime. Quin et in ipso quoque systemate ingens maxime humidum esse ; cum per humidum intelli- est lapsus, quod tale constituat systema, quod videri gatur id quod facillime cedit, abit in partes, et rur- possit æternum, nec supponat chaos, et mutationes sus se restituit, atque ægre finitur aut consistit. schematismi magni. Sive enim ea est Telesii phiQuæ omnia magis insunt flammæ, quam aëri ; qui a losophia, sive peripateticorum, sive quæ alia, quæ in Peripateticis constituitur maxime humidus. Itaque eum modum systema instruat, libret, muniat, ut non calorem, humidum perpetuo allicere, depascere, ex- videatur fluxisse a chao; ea levior philosophia videtendere, indere, generare ; contra, frigus omnia agere tur, atque omnino ex angustiis pectoris humani

. in siccitatem, concretionem, duritiem ; ubi vult Nam omnino secundum sensum philosophanti mateAristotelem et hebetem in observatione, et sibi dis-riæ æternitas asseritur ; mundi (qualem eum intuecordem, et erga experientiam imperiosum, et libidi- mur) negatur : quod et priscæ sapientiæ, et ei, qui nosum videri, quod calorem cum siccitate copulet. I ad ipsam proxime accedit, Democrito visum est.

« VorigeDoorgaan »