Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

atque cogitet hoc quiddam esse ex pompa, et in os- judicio sistantur, ac insuper in casu, quo adduci non tentationem compositum, itaque cupiat rem ipsam, possunt, quid faciendum, atque quomodo huic destimissis ambagibus et præstructionibus, simpliciter tutioni vel per instrumenta, vel per graduum obserexhiberi ; certe optabilis nobis foret (si vera esset) vationem peritam, vel per corporum proportionatohujusmodi insimulatio. Utinam enim tam proclive rum ex sensibilibus ad insensibilia indicationes, vel nobis esset difficultates et impedimenta vincere, per alias vias ac substitutiones, sit subveniendum. quam fastum inanem et falsum apparatum deponere. Postremo loco de historia naturali, et de modo exVerum hoc velimus homines existiment, nos haud perimentandi dicemus, qualis sit ea historia naturainexplorato viam in tanta solitudine inire, præsertim lis, quæ ad philosophiam condendam sufficere possit; cum argumentum hujusmodi præ manibus habea- et rursus qualis experimentatio, deficiente historia, mus, quod tractandi imperitia perdere, et veluti ex- necessario sit suscipienda : ubi etiam quædam de ponere nefas sit. Itaque ex perpenso et perspecto provocanda et figenda attentione admiscebimus. tam rerum quam animorum statu, duriores fere adi- Multa enim in historia naturali atque experimentis, tus ad hominum mentes, quam ad res ipsas, inveni. notitia ipsa adesse jampridem, usu abesse solent, mus, ac tradendi labores inveniendi laboribus haud propter vim animi apprehensivam minime excitatam. multo leviores experimur, atque quod in intellectua- His tribus ministratio ad sensum absolvitur. Aut libus res nova fere est, morem gerimus, et tam nos- enim sensui materia præbetur, aut juvamentum; tras cogitationes quam aliorum simul bajulamus. nimirum vel ubi deficit, vel ubi declinat. Materiæ, Omne enim idolum vanum arte, atque obsequio, ac historia, et experimenta, defectui sensus substitudebito accessu subvertitur; vi et contentione atque tiones ; declinationi rectificationes debentur. Minisincursione subita et abrupta efferatur. Neque hoc tratio ad memoriam hoc officium præstat, ut ex turba ideo tantum fit, quod homines vel admiratione auc- rerum particularium, et naturalis historiæ generalis torum captivi, vel propria fiducia tumidi, vel assue- acervo, particularis historia excerpatur, atque distudine quadam renitentes, se æquos præbere nolint. ponatur eo ordine, ut judicium in eam agere, et opus Si quis libentissime sibi æquitatem imperare volu- suum exercere possit. Etenim vires mentis sobrie erit, atqne omne præjudicium veluti ejuraverit, tamen æstimandæ, neque sperandum ut eæ in rerum infiniet tali mentis dispositioni neutiquam propterea fidere tate discurrere possint. Manifestum autem est, oporteret. Nemo enim intellectui suo ex arbitrio memoriam tum in rerum multitudine comprehenvoluntatis suæ imperat, neque philosophorum (ut denda incapacem et incompetentem ; tum in rerum prophetarum) spiritus philosophis subjecti sunt. delectu, quæ ad inquisitionem aliquam definitam Itaque non aliorum æquitas, aut sinceritas, aut faci-faciant, suggerendo imparatam atque inhabilem esse. litas, sed nostra propria cura atque morigeratio et Quod autem ad prius malum attinet, facilis est meinsingatio nobis præsidio esse possit. Qua in re dendi ratio; unico enim remedio absolvitur; ut nulla accedit et alia quædam difficultas ex moribus nostris nisi de scripto inquisitio aut inventio recipiatur. haud parva, quod constantissimo decreto nobis ipsi Perinde enim est ut quis interpretationem naturæ in sancivimus, ut candorem nostrum et simplicitatem aliquo subjecto, memoria sola nixus, complecti velit, perpetuo retineamus, nec per vana ad vera aditum ac si computationes ephemeridis memoriter tenere quæramus, sed ita obsequio nostro moderemur, ut aut perficere tentet. Quinetiam satis liquet quantamen non per artificium aliquod vafrum, aut impos- tum memoriæ et mentis discursui tribuamus, cum turam, aut aliquid simile imposturæ, sed tantum. nec de scripto inventionem, nisi per tabulas ordinamodo per ordinis lumen, et per novorum super sani- tas, probemus. De posteriore igitur magis laboranorem partem veterum solertem insitionem, nos nos- dum. Atque certe postquam subjectum inquisitioni trorum votorum compotes fore speremus. Itaque eo

constitutum et terminatum sit, atque a corpore rerum redimus, ut hanc præmuniendi diligentiam minorem abscissum et in confusum constiterit, (in quo habemus potius pro tantis difficultatibus, quam minus necessa- nonnulla, quæ utiliter præcipiamus,) ministratio ista riam esse judicemus. Missa autem jam parte præ ad memoriam tribus operis sive officiis constare parante, ad partem informantem veniemus, atque videtur. Primo docebimus qualia sint ea, quæ circa artis ipsius, quam adducimus, figuram simplicem et subjectum datum sive propositum (discurrendo per

historiam) inquiri debeant, quod est instar topicæ. Quæ ad intellectum perficiendum, ad interpreta. Secundo, quo ordine illa disponi oporteat, et in tabutionem naturæ faciunt, dividuntur in tres ministra- las digeri. Neque tamen ullo modo speramus veram tiones, ministrationem ad sensum, ministrationem ad rei venam, quæ ex analogia universi sit jam a prinmemoriam, et ministrationem ad rationem. Incipio, inveniri posse, ut eam partitio sequatur ; sed ministratione ad sensum tria docebimus. Primo, tantum apparentem, ut res aliquo modo secetur in quomodo bona notio constituatur et eliciatur, ac

partes. Citius enim emerget veritas e falsitate, quomodo testatio sensus, quæ semper est ex analogia quam e confusione, et facilius ratio corriget partihominis, ad analogiam mundi reducatur et rectifice- tionem, quam penetrabit massam. Tertio itaque tur; neque enim multum sensui tribuimus in per- ostendemus, quo modo et quo tempore inquisitio sit ceptione immediata, sed quatenus motum sive alte- reintegranda, et chartæ sive tabulæ præcedentes in rationem rei manifestat. Secundo, quomodo ea, chartas novellas transportandæ, et quoties inquisitio sit quæ sensum effugiunt aut subtilitate totius corporis, repetenda. Etenim primas chartarum series vel sequeaut partium minutiis

, aut loci distantia, aut tarditate, las super polos mobiles verti statuimus, et tantum provel etiam velocitate motus, aut familiaritate objecti

, bationes esse et tentamenta inquisitionis ; siquidem aut alias, in ordinem sensus redigantur, atque ejus mentem in naturam rerum jus suum persequi et obti

nudam proponemus.

nere posse, nisi repetita actione, plane diffidimus. Restant tamen, quæ huic rei serviunt, tria maximi Itaque ministratio ad memoriam tribus (ut diximus) omnino momenti, sine quorum explicatione inquisidoctrinis absolvitur; de locis inveniendi, de methodo tionis istius præscriptum, licet potestate validum, contabulandi, et de modo instaurandi inquisitionem. tamen usu operosum censeri possit. Ea sunt, in

Superest ministratio ad rationem, cui ministrationes quisitionis ipsius continuatio, variatio, et contractio; duæ priores subministrant. Nullum enim per eas ut nihil in arte aut abruptum, aut incongruum, aut constituitur axioma, sed tantum notio simplex cum pro humanæ vitæ brevitate longum relinquatur. Do historia ordinata; certo verificata per ministrationem cebimus itaque primo usum axiomatum (jam per primam, atque ita repræsentata per secundam, ut formulam inventorum) ad alia axiomata inquirenda tanquam in potestate nostra sit. Atque ministratio et excitanda, quæ superiora et magis generalia sint: ad rationem ea maxime probari meretur, quæ ratio ut per veros et nusquam intermissos gradus scalæ onem ad opus suum exequendum, et finem obtinen- adscensoriæ ad unitatem naturæ perveniatur. In dum optime juvabit. Opus autem rationis natura quo tamen adjiciemus modum eadem axiomata supeunicum; fine et usu geminum est. Aut enim scire riora per experientias primas examinandi et verifiet contemplari, aut agere et efficere, homini pro fine candi, ne rursus ad conjecturas, et probabilia, atque est. Itaque aut causæ expetitur cognitio et contem- idola prolabamur. Atque hæc est ea doctrina, quam platio; aut effecti potestas et copia. Quamobrem inquisitionis continuationem appellamus. Variatio dati effectus vel naturæ in quovis subjecto causas autem inquisitionis sequitur naturam diversam, aut nosse intentio est humanæ scientiæ. Atque rursus, causarum, quarum gratia inquisitio instituitur; aut re. super datam materiæ basin effectum quodvis sive rum ipsarum, sive subjectorum, in quibus inquisitio naturam (inter terminos possibiles) imponere vel versatur. Itaque missis causis finalibus, quæ naturasuperinducere, intentio est humanæ præsentiæ. At- lem philosophiam prorsus corruperunt, initia sumemus que hæ intentiones, acutius inspicienti et vere æsti- ab inquisitione variata sive accommodata formarum; manti, in idem coincidunt. Nam quod in contem- quæ res pro desperata hucusque abjecta est, idque platione instar causæ est, in operatione est instar merito. Neque enim ulli obvenire possit tanta medii ; scimus enim per causas, operamur per media. facultas aut felicitas, ut ex anticipationibus et diaEt certe si media universa, quæ ad opera quælibet lecticis argumentationibus alicujus rei formam eruat. requiruntur, homini optato ad manum suppeterent, Sequentur inquisitiones materiarum et efficientium. nil opus foret magnopere ista separatim tractare. Cum autem efficientia et materias dicimus, non effiVerum cum operatio humana in multo majores cientia remota, et materias communes (qualia in angustias compellatur, quam scientia, propter indi- disputationibus agitantur) sed efficientia propiora, vidui multiplices necessitates et inopias ; adeo ut ad et materias præparatas intelligimus. Id ne sæpias partem operativam requiratur sæpius non tam sapi- subtilitate inutili repetatur, inventionem latentis proentia universalis et libera de eo quod fieri potest, cessus subtexemus. Latentem autem processum quam prudentia sagax et solers ad delectum eorum appellamus seriem et ordinem mutationis ; rem sciquæ præsto sunt; ista tractatu felicius disjungi licet ex efficientis motu et materiæ fluxu conflatam. consentaneum est. Quare et ministrationis eandem Quæ autem secundum subjecta fit inquisitionis varipartitionem faciemus, ut aut parti contemplativæ, atio, ex duabus rerum conditionibus ortum habet; aut activæ ministretur. Atque quod ad partem aut ex natura simplicis et compositi, (alia enim contemplativam attinet, ut verbo dicamus, in uno pla- accommodatur inquisitio ad res simplices, alia ad ne sunt omnia. Hoc ipsum non aliud est, quam ut compositas et decompositas et perplexas,) aut ex verum constituatur axioma, sive idem copulatum ; historiæ copia et inopia, quæ ad inquisitionem perhæc enim est veritatis portio solida, cum simplex agendam parari possit. Ubi enim historia abundat, notio instar superficiei videri possit. Hoc autem expedita est ratio inquisitionis; ubi tenuis est, in arcto axioma non elicitur aut efformatur, nisi per inducti- est labor, et multifaria industria et arte opus habet. onis formam legitimam et propriam; quæ experien. Itaque per ista, quæ jam dicta sunt tractata, variatiam solvat et separet, atque per exclusiones et re- tionem inquisitionis absolvi putamus. Restat inquijectiones debitas necessario concludat. Vulgaris sitionis contractio, ut non tantum in inviis via, sed autem inductio (a qua tamen principiorum ipsorum et in viis compendium, et tanquam linea recta, quæ probationes petuntur) puerile quiddam est, et preca- per ambages et flexus secet, ex indiciis nostris innorio concludit, periculo ab instantia contradictoria tescat. Hoc autem (veluti et omnis ratio compendiexposita; adeo ut dialectici de ea nec serio cogitasse aria) maxime in rerum delectu consistit. Duas videantur, fastidientes, et ad alia properantes. Illud autem invenimus veluti rerum prærogativas, quæ ad interim manifestum est, quæ per inductionem cujus inquisitionis compendia plurimum faciunt ; prærovis generis concluduntur, simul et inveniri et judi- gativam instantiæ, et prærogativam inquisiti. Itacari, nec a principiis aut mediis pendere, sed mole que docebimus primo quales sint illæ instantiæ, site stare sua, neque aliunde probari. Multo magis ne- experimenta, quæ ad illuminationem præ cæteris cesse est ea, quæ ex vera inductionis forma excitan- excellant, adeo ut paucæ idem, quod aliæ plures, tur, axiomata esse seipsis contenta, atque ipsis prin- præstent. Hoc enim et moli ipsius historiæ, et discipiis, quæ vocantur, certiora et firmiora. Atque currendi laboribus parcit. Deinde etiam explicabihoc genus inductionis illud est, quod interpretationis mus, qualia sint ea inquisita, a quibus interpretatiformulam appellare consuevimus. Itaque præ om- onem auspicari oporteat, utpote quæ prædisposita nibus doctrinam de constitutione axiomatis et formula sequentibus facem quandam præferunt aut ob erinterpretandi diligenter et perspicue complectimur. I quisitam certitudinem in se, aut ob naturam univer

mus.

salem, aut ob necessitatem ad probationes mechani- summovere necesse sit; et si propius accedere, et cas. Atque hic ministrationi, quæ ad contemplati- cum singulis manum conserere velimus, id frustra vam partem spectat, finem imponimus. Activam fuerit; sublata disputationis lege, cum de principiis autem partem ac ejus ministrationem triplici doc- non consentiamus; et multo magis quod ipsas protrina claudemus, si prius duo monita ad aperiendas bationum et demonstrationum formas et potestates hominum mentes præmittamus. Horum primum rejiciamus. Quod si (id quod solum relinqui videest, in inquisitione ea, quæ fit per formulam, inter tur) ea, quæ nos asserimus, a sensu ipso et expecontemplativam partem activam ipsam perpetuo in- rientia educere et excitare connitamur ; rursus tercurrere. Hoc enim fert rerum natura, ut propo- eodem revolvimur ; et obliti eorum, quæ de animositiones et axiomata, a magis generalibus per argu- rum præparatione dicta sunt, contrariam ingressi mentationem dialecticam deducta et derivata ad par- viam inveniamur; nam in res ipsas abrupte et ticularia et opera, obscure admodum et incerto directo incidamus, ad quas viam quandam aperiri innuant. Quod autem ex particularibus axioma et substerni, propter obfirmatas animorum præeducitur, ad nova particularia, tanquam correspon- occupationes et obsessiones, necesse esse decrevidentia, manifesto et constanti tramite ducat. Alte

Sed tamen propterea ipsi nos minime rum hujusmodi est, ut meminerint homines in inqui- deseremus; sed aliquid comminisci et tentare, quod sitione activa necesse esse rem per scalam descen- proposito nostro consentaneum sit, conabimur; tum soriam (cujus usum in contemplativa sustulimus) signa quædam adducentes, ex quibus de philosophiis confici. Omnis enim operatio in individuis versatur, judicium fieri possit; tum interim inter ipsas philoquæ infimo loco sunt. Itaque a generalibus per sophias, portenta errorum nonnulla, et mera animogradus ad ea descendendum est. Neque rursus rum ludibria ad earum auctoritatem labefactandam fieri potest, ut per axiomata simplicia ad ea perve- notantes. Neque tamen nos fugit, fortius hujusniatur; omne enim opus atque ejus ratio ex coitione modi errorum aëra figi, quam ut eis per saturam axiomatum diversorum instituitur et designatur. derogetur ; præsertim cum viris doctis non sit nova Itaque hæc præfati ad triplicem illam doctrinam aut incognita ea confidentiæ et jactantiæ species, activam veniemus; quarum prima proponit modum quæ opiniones abjecit, non frangit. Sed nec nos inquisitionis distinctum et proprium, ubi non jam aliquid levius aut inferius, quam pro rei, quæ agitur, causa, aut axioma, sed operis alicujus effectio ex majestate afferemus, neque ex hoc genere redarguintentione est, atque inquisitioni subjicitur. Secunda tionis prorsus fidem facere, sed tantum patientiam ostendit modum conficiendi tabulas practicas gene- et æquanimitatem, idque in ingeniis tantum altioribus rales, per quas omnigenæ operum designationes et firmioribus, conciliare speramus. Neque enim facilius et promptius deducantur. Tertia subjungit quispiam ex isto assiduo et perpetuo errorum contumodum quendam inquirendi sive inveniendi opera, bernio ita se recipere potest, et ad nostra cum tanta imperfectum certe, sed tamen non inutilem, quo ab benevolentia et animi magnitudine accedere, ut non experimento ad experimentum procedatur absque cupiat habere interim quæ de veteribus et receptis constitutione axiomatis. Nam quemadmodum ab cogitet et opinetur. Sane in tabellis non alia inaxiomate ad axioma, ita etiam ab experimento ad scripseris nisi priora deleveris; in mente ægre experimentum datur et aperitur quædam via ad in- priora deleveris, nisi alia inscripseris. veniendum instabilis et lubrica, sed tamen non Itaque huic desiderio subveniendum putavimus, prorsus silentio prætermittenda. Jam igitur et atque hæc prorsus eo spectant (ut quod res est practicam ministrationem quoque, quæ in distribu- aperte eloquamur) ut volentes ducant, non ut nolentes tione ultima posita est, absolvimus. Atque hæc est trahant. Omnem violentiam (ut jam ab initio pro. hujusce secundi libri aperta et brevis delineatio. fessi sumus) abesse volumus: atque quod Borgia Quibus explicatis, thalamum nos mentis humanæ facete de Caroli octavi expeditione in Italiam dixit, et universi, pronuba divina bonitate, plane constitu- Gallos venisse in manibus cretam tenentes, qua diverisse confidimus. Epithalamii autem votum sit, ut soria notarent, non arma, quibus perrumperent. ex eo connubio auxilia humana, tanquam stirps Similem quoque inventorum nostrorum et rationem heroum, quæ necessitates et miserias hominum ali- et successum animo præcipimus ; nimirum ut potius qua ex parte debellent et doment, suscipiatur et animos hominum capaces et idoneos seponere et deducatur. Sub finem tamen quædam de laborum subire possint, quam contra sentientibus molesta consociatione et successione subjiciemus. Tunc sint. Verum in hac parte, de qua jam loquimur, enim demum homines vires suas noscent, cum non quæ ad redargutionem philosophiarum pertinet, eadem infiniti, sed omissa alii præstabunt. Neque feliciter sane levati sumus, casu quodam opportuno sane de futuris ætatibus spem abjecimus, quin ex. et mirabili. *Nam dum hæc tractarem, intervenit oriantur qui ista a tenuibus profecta initiis in majus amicus meus quidam ex Gallia rediens, quem cum provehant. Illud enim occurrit, hoc quod agitur, ob salutassem, atque ego illum, ille me, de rebus nostris boni naturam eminentem, manifeste a Deo esse. In familiariter interrogassemus : Tu vero inquit, vacuis divinis autem operibus minima quæque principia tuis ab occupationibus civilibus intervallis, aut saltem eventum trahunt.

remittentibus negotiis, quid agis ? Opportune, inAtque in radargutione ipsa philosophiarum, quam quam, nam ne nil me agere existimes, meditor inparamus, nescimus fere, quo nos vertamus, cum via, staurationem philosophiæ, ejusmodi, quæ nihil inanis quæ aliis in confutationibus patuit, nobis interclusa aut abstracti habeat, quæque vitæ humanæ condisit. Nam et tot et tanta se ostendunt errorum

Quæ abhinc sequuntur, in priori editione tractatului agmina, ut ea non strictim, sed confertim evertere et faciunt, cui titulus Redargutio Philosophiarum.

tiones in melius provehat. Honestum profecto opus, credi, vos statu uti scientiarum florente et bono. Ego inquit: et quos socios habes ? Ego certe, inquam, rursus moneo vos, ne eorum quæ habetis aut coprofecto nullos: quin nec quenquam habeo, quo piam, aut utilitatem, quasi ad magnum aliquod fasticum familiariter de hujusmodi rebus colloqui possim, gium evecti, et votorum compotes, aut laboribus ut me saltem explicem et exacuam. Duræ, inquit, perfuncti, accipiatis. Idque sic considerate. partes tuæ sunt: et statim addidit, atque tamen scito Si in omnem illam scriptorum varietatem, qua hæc aliis curæ esse. Tum ego lætatus: Guttula, scientiæ tument et luxuriantur, de eo quod afferunt inquam, me aspersisti, atque animam reddidisti. interpelletis, et stricte, et presse examinetis, ubique Ego enim anum quandam fatidicam non ita pridem reperietis ejusdem rei repetitiones infinitas : verbis, conveni, quæ mihi nescio quid obmurmurans, vati- ordine, exemplis, atque illustratione, diversas; recinata est, fætum meum in solitudine periturum. rum summa et pondere ac vera potestate prælibatas Vis, inquit, ut tibi narrem quæ mihi in Gallia circa ac plane iteratas; ut in pompa paupertas sit, et in hujusmodi negotium evenerunt. Libentissime, in rebus jejunis fastidium. Atque si vobiscum familiquam, atque insuper gratiam habebo.

ariter loqui et jocari hac de re liceat, videtur doeTum retulit se Parisiis vocatum a quodam amico trina vestra cænæ illi hospitis Chalcidensis simillisuo, atque introductum in concessum virorum, qua- ma, qui cum interrogaretur unde tam varia venatio ? lem, inquit, vel videre velles; nihil enim in vita respondit, illa omnia ex mansueto sue esse facta. mihi accidit jucundius. Erant autem circiter quin- Neque enim negabitis universam istam copiam nil quaginta viri, neque ex iis quisquam adolescens, sed aliud esse, quam portionem quandam philosophiæ omnes ætate provectiores, quique vultu ipso digni- Græcorum, eamque certe minime in saltu aut silvis tatem cum probitate singuli præ se ferrent. Inter naturæ nutritam, sed in scholis et cellis, tanquam quos aiebat se cognovisse nonnullos honoribus per animal domesticum saginatum. Quod si a Græcis functos, atque alios ex senatu ; etiam antistites sa- iisque paucis abscedatis, quid tandem habent rel crorum insignes, atque ex omni fere ordine eminen- Romani, vel Arabes, vel nostri, quod non ab Aristotiore aliquos ; erant etiam quidam, ut aiebat, pere- telis, Platonis, Hippocratis, Galeni, Euclidis, Ptolegrini ex diversis nationibus. Atque cum ille primo mæi inventis derivetur, aut in eadem recidat ? Itaintroiisset, invenit eos familiariter inter se colloque videtis in sex fortasse hominum cerebellis et quentes ; sedebant tamen ordine sedilibus dispositis, animulis spes et fortunas vestras sitas esse. Neque ac veluti adventum alicujus expectantes.

vero idcirco Deus vobis animas rationales indidit, ut Neque ita multo post ingressus est ad eos vir qui. suas partes (fidem scilicet vestram quæ divinis debedam, aspectus (ut ei videbatur) admodum placidi et tur) hominibus deferretis: neque sensus informatiosereni, nisi quod oris compositio erat tanquam mi- nem firmam et validam attribuit, ut paucorum homiserantis; cui cum omnes assurrexissent, ille cir- num opera, sed ut sua demum opera, cælum et tercumspiciens et subridens : Nunquam, inquit, existi- ram, contemplaremini; laudes suas celebrantes, et mavi potuisse fieri, ut otium omnium vestrum, cum hymnum auctori vestro canentes, iis etiam viris, si singulos recognosco, in unum atque idem tempus placet (nihil enim obstat) in chorum acceptis. coincideret; idque quomodo evenerit, satis mirari non Quinetiam ista ipsa doctrina, usu vestra, origine possum. Cumque unus ex cætu respondisset, eum Græca, quæ tanta pompa incedit, quota pars fuit illa ipsum hoc otium illis fecisse, cum quæ ab ipso ex- sapientiæ Græcorum ? Ea enim varia fuit; varietas spectarent illi ducerent omni negotio potiora: Atque autem ut veritati non acquiescit, ita nec errorem ut video, inquit, universa illa jactura ejus, quod hic figit, sed ad veritatem est instar iridis ad solem, quæ consumetur, temporis, quo certe vos separati multis omnium imaginum est maxime infirma, et quasi demortalibus profuissetis, ad meas rationes accedet. perdita, sed tamen imago. Verum et hanc quoque Quod si ita est, videndum profecto ne vos diutius varietatem nobis extinxit (Græcus et ipse) Aristomorer: simul consedit, absque suggesto aut cathe- teles: credo, ut discipuli res gestas æquaret. Ats dra, sed ex æquo cum cæteris, atque hujusmodi quæ- que discipuli præconium (si recte memini) tale celedam apud eum consessum verba fecit; nam aiebat, bratur: qui hæc narrabat, se illa tum excepisse, ut potuit, “Felix terrarum prædo, non utile mundo licet cum apud se una cum illo amico suo, qui eum Editus exemplum, terras tot posse sub uno introduxerat, ea recognosceret, fateretur ea longe

Esse viro.". inferiora iis, quæ tum dicta essent, visa esse. Ex- An et magister, felix doctrinæ prædo ? Acerbe il. emplum autem orationis, quam excerperat, quod cir- lud, sed quæ sequuntur optime. Nullo enim modo ca se habebat, proferebat. Illud ita scriptum erat. ille utilis rebus humanis, qui tot egregia ingenia, tot,

Vos certe, filii, homines estis et mortales; nec inquam, libera capita in servitutem redegerit. Itaconditionis vestræ tantum pæniteat, si naturæ vestræ que, filii, de copia vestra audistis quam arcta, quam satis memineritis. Deus, mundi conditor et vestrum, ad paucos redacta. Divitiæ enim vestræ sunt pauanimas vobis donavit mundi ipsius capaces, nec ta

De utilitate jam attendite. men eo ipso satiandas. Itaque fidem vestram sibi Atque tandem aditum ad mentes et sensus ves. seposuit, mundum sensui attribuit: neutra autem tros, non dicam impetrabimus (vos enim beneroh) oracula clara esse voluit, sed involuta, ut vos exer- sed struemus aut machinabimur, res siquidem difficeret, quandoquidem excellentiam rerum rependeret. cilis ? Quo fomite, qua accensione lumen nobis Atque de rebus divinis optima de vobis spero: circa innatum excitabimus, idque a præstigiis luminis humana autem, metuo vobis, ne diuturnus error vos adventitii et infusi liberabimus? Quo modo, inquam, usu ceperit. Existimo enim hoc apud vos penitus nos vobis dabimus, ut vos vobis reddamus? Infi

:

[ocr errors]

corum census.

amus.

nita præjudicia facta sunt, opiniones haustæ, receptæ, amus nos tanquam aliquos e plebe ; et omissis rebus sparsæ. Theologi multa e philosophia ista sua ipsis, ex signis quibusdam externis conjecturas capifecerunt, et speculativam quandam ab utraque doc

Hæc enim saltem nobis cum hominibus trina coagmentatam condiderunt. Viri civiles, qui communia sunt. ad existimationis suæ fructum pertinere putant, ut Doctrina vestra, ut dictum est, fluxit a Græcis. docti habeantur, multa ubique ex eadem scriptis suis Qualis natio ? Nil mihi rei cum convitio est, filii; et orationibus inspergunt. Etiam voces, filii, et ver- itaque quæ de ea dicta sunt ab aliis, nec repetam, ba ex dictamine ejusdem philosophiæ, et secundum nec imitabor. Tantum dico eam nationem fuisse ejus præscripta et placita, apposite conficta sunt, semper ingenio præproperam, more professoriam, adeo ut simul ac loqni didiceritis, (felicem dicam an quæ duo sapientiæ et veritati sunt inimicissima. infelicem,) hanc errorum cabalam haurire et imbi. Nec præterire fas est verba sacerdotis Ægyptii, præbere necesse fuerit. Neque hæc tantum consensu sertim ad virum e Græcia excellentem prolata, ab singulorum firmata, sed et institutis academiarum, auctore etiam nobili e Græcia relata. Is sacerdos collegiorum, ordinum, fere rerumpublicarum veluti certe verus vates fuit, cum diceret, “ Vos Græci sancita est.

semper pueri.” Annon bene divinatum est ? VerisHuic itaque jam subito renunciabitis ? Idne su. sime certe, Græcos pueros æternos esse : idque non mus vobis auctores ? Atqui ego, filii, hoc non pos- tantum in historia, et rerum memoria, sed multo tulo, neque hujusmodi philosophiæ vestræ fructus magis in rerum contemplatione. Quidni enim sit moror, aut eos vobis interdico, neque in solitudinem instar pueritiæ ea philosophia, quæ garrire et caualiquam vos abripiam. Utimini philosophia, quam sari noverit

, generare et procreare non possit: dishabetis, disputationes vestras ex ejus uberibus alite, putationibus inepta, operibus inanis ? Mementote sermones ornate, graviores apud vulgus hominum ergo (ut ait propheta) rupis ex qua excisi estis, et hoc ipso nomine estote. Neque enim philosophia de natione, cujus auctoritatem sequimini, quod vera ad hæc multum utilis vobis erit : non præsto Græca sit, interdum cogitate. est, nec in transitu capitur, nec ex prænotionibus Sequitur temporis nota, qua philosophia ista vesintellectui blanditur, non ad vulgi captum (nisi per tra nata est et prodiit. Ætas erat, filii, cum illa utilitatem et opera) descer erva itaque et condita fuit, fabulis vicina, historiæ egena, peregriillam alteram, et, prout commodum vobis erit, adhi- nationibus et notitia orbis parum informata aut bete : atque aliter cum natura, aliter cum populo illustrata, quæque nec antiquitatis venerationem, nec negotiamini. Nemo enim est, qui plus multo, quam temporum recentium copiam habebat, sed utraque alius quis, intelligit, quin ad minus intelligentem dignitate et prærogativa carebat. Etenim antiquis tanquam personatus sit, ut se exuat, alteri det. Ve- temporibus credere licet fuisse divinos viros, qui rum illud vos familiariter pro more nostro moneo, altiora, quam pro hominum communi conditione, sa“ Habete Laidem, dummodo a Laide non habea- perent. Nostram autem ætatem, fateri necesse est, mini." Judicium sustinete, aliis vos date, non de- præ illa de qua loquimur (ut taceam ingeniorum et dite; et vos melioribus servate. Atque videmur meditationum fructus et labores) etiam duorum fere minus quiddam vobis imponere, quod hæc, quæ in mille annorum eventis et experientia, et duarum manibus habetis, usu vobis et honore manebunt: tertiarum orbis notitia auctam esse. Itaque videte ideoque æquiore animo passuri estis, eadem de ve- quam anguste habitaverint, vel potius conclusa fueritate et utilitate in dubium vocari.

rint illius ætatis ingenia, si rem vel per tempora, Verum etiamsi vos optime animati essetis, ut vel per regiones computetis. Neque enim mille quæcunque hactenus didicistis aut credidistis, spre- annorum historiam, quæ digna historiæ nomine sit, tis opinionibus, ac etiam rationibus vestris privatis, habebant; sed fabulas et somnia. Regionum vero vel hoc ipso loco deposituri sitis, modo de veritate tractuumque mundi quotam partem noverant, cum vobis constaret; attamen hac quoque ex parte hæ- omnes hyperboreos, Scythas; omnes occidentales, remus: neque habemus fere quo nos vertamus; ut Celtas, indistincte appellarent ; nil in Africa ultra fidem vobis rei tam inopinatæ et novæ faciamus. citimam Æthiopiæ partem, nil in Asia ultra GanCerte disputationis lex penitus sublata est, cum de gem, multo minus novi orbis provincias, ne per auprincipiis nobis vobiscum non conveniat. Etiam ditum sane aut fama nossent : imo et plurima climata spes ejusdem præcisa est, quia de demonstrationibus, et zonas, quibus populi infiniti spirant et degunt, quæ nunc in usu sunt, dubitatio injecta est, atque tanquam inhabitabiles ab illis pronuntiatæ sint? accusatio suscepta. Atque hoc animorum statu veri. Quinetiam peregrinationes Democriti, Platonis, Pytas ipsa vobis non tuto committitur. Itaque intel. thagoræ, non longinquæ profecto, sed potius suburlectus vester præparandus antequam docendus, ani- banæ, ut magnum aliquid celebrantur. mi sanandi antequam exercendi sunt, area denique Atque experientia, filii, ut aqua, quo largior est, purganda antequam inædificanda: atque ad hunc eo minus corrumpitur. Nostris autem temporibus finem hoc tempore convenistis. Qua igitur indus- (ut scitis) oceanus sinus laxavit, et novi orbes patutria aut commoditate hoc negotium discutiemus aut ere, et veteris orbis extrema undique innotescunt, agemus ? Non desperandum.

idque distincte ac proprie. Itaque ex ætatis et Inest profecto, filii, animæ humanæ, utcunque oc- temporis natura, veluti ex nativitate et genitura cupatæ et obsessæ, aliqua pars intellectus pura et philosophiæ vestræ, nil magni de ea Chaldæi præveritatis hospita; estque ad eam aliqua molli clivo dixerint ? orbita deducens. Agite, filii, vos et ego viros doc- De hominibus videamus. Qua in re optimo fato tos, si quid in hoc genere sumus, exuamus; et faci- hoc fit (neque id artificio aliquo nostro cautum est, sed

2 x

VOL. II.

« VorigeDoorgaan »