Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub
[ocr errors]

secundum mobile renitentiæ in adversum primis inane illud commentum ; quod singuli planetæ vicismobilis raptus ; quod omnia in cælo ferantur per sim per horas regnent, ut spatio viginti quatuor circulos perfectos ; quod sint eccentrici et epicycli, horarum regna sua ter repetant, præter horas tres quibus motuum in circulis perfectis constantia serve- supernumerarias ? Attamen hoc commentum nobis tur ; quod a luna in superius nulla sit mutatio, aut divisionem hebdomadæ (rem tam antiquam, et tam violentia ; et hujusmodi. Atque harum supposi- late receptam) peperit, ut ex alternatione dierum tionum absurditas in motum terræ diurnum (quod manifestissime patet; cum in principio diei sequentis nobis constat falsissimum esse) homines impegit. regnet semper planeta, a planeta prioris diei quartus; At vix quisquam est, qui inquisivit causas physicas, propter tres illas horas, quas diximus, supernumetum de substantia cælestium tam stellari, quam rarias. Secundo, pro commento vano rejicere non interstellari, tum de celeritate et tarditate corporum dubitamus doctrinam de thematibus cæli, ad puncta cælestium ad invicem, tum de incitatione motus temporis certa, cum distributione domorum; ipsas diversa in eodem planeta, tum de motuum consecu- scilicet astrologiæ delicias ; quæ Bacchanalia quætione ab oriente in occidentem, aut e contra, deque dam in cælestibus exercuerunt: nec satis mirari progressionibus, stationibus, et retrogradationibus, possumus, viros quosdam egregios, et in astrologia tum de motuum sublatione, et casu, per apogæa et principes, tam levi ad ista astruenda argumento inperigæa; tum de motuum obliquatione, vel per spiras nixos esse. Aiunt enim, quando illud prodit expese versus tropicos texendo et retexendo, vel per rientia ipsa, solstitia, æquinoctia, novilunia, plenilusinuationes, quas dracones vocant; tum de polis nia, et hujusmodi stellarum revolutiones majores, rotationum, cur magis in tali parte cæli siti sint, manifesto et insigniter operari super corpora natuquam in alia ; tum de alligatione quorundam plane- ralia ; necesse esse, ut posituræ stellarum magis extarum ad distantiam certam a sole : hujus, inquam, actæ et subtiliores, effectus quoque magis exquisitos generis inquisitio vix tentata est, sed in mathe- et occultiores producant. Illi vero seponere primo maticis tantum observationibus et demonstrationibus debuerant, operationes solis per calorem manifestum; insudatur. Eæ autem ostendunt, quomodo hæc

et similiter lunæ vim quandam magneticam, super omnia ingeniose concinnari et extricari possint, non incrementa æstuum semimenstrua : (nam fluxus et quomodo vere in natura subsistere : et motus tantum refluxus maris quotidianus alia res est :) his vero apparentes, et machinam ipsorum fictitiam, et ad sepositis, reliquas planetarum vires super naturalia placitum dispositam, non causas ipsas et veritatem (quatenus experientia comprobantur) tenues admorerum indicant. Quocirca male astronomia, qualis dum et infirmas, et quasi latitantes reperient, etiam nunc habetur, inter artes mathematicas, non sine in revolutionibus majoribus. Quare contrario prordignitatis suæ dispendio, numeratur ; cum debeat sus modo concludere debuerant: nimirum ; cum repotius, si proprias partes tueri velit, constitui phy- volutiones illæ majores tam parum possint; exactas sicæ pars quasi nobilissima. Quicunque enim su- illas et minutas positurarum differentias nihil om. perlunarium et sublunarium conficta divortia con. nino virium obtinere. Tertio, fatalia illa, quod hora tempserit

, et materiæ appetitus, et passiones maxime nativitatis aut conceptionis fortunam fætus regat, catholicas (quæ in utroque globo validæ sunt, et hora inceptionis fortunam incepti, hora quæstionis universitatem rerum transverberant) bene perspex. fortunam rei inquisitæ, atque (ut verbo dicamus) docerit; is ex illis, quæ apud nos cernuntur, luculentam trinas de nativitatibus, electionibus, et quæstionibus, capiet de rebus cælestibus informationem ; et ab iis et istiusmodi levitates, maxima ex parte, nihil certi e contra, quæ in cælo fiunt, haud pauca de motibus aut solidi habere, et rationibus physicis plane redargui inferioribus, qui nunc latent, perdiscet; non tantum et evinci, judicamus. Illud igitur magis attinet dicere, quatenus hi ab illis regantur, sed quatenus habeant quid tandem in astrologicis retineamus, aut probepassiones communes. Quamobrem hanc partem mus? atque in iis, quæ probamus, quid desideremus? astronomiæ, quæ physica est, desiderari statuimus. nam hujus postremæ rei gratia (nempe ejus, quod Eam astronomiam vivam nominabimus, ad differen- desideratur) sermonem hunc instituimus, cum alias tiam bovis illius Promethei suffarcinati, et solum- censuris (ut sæpe diximus) non vacemus. Atque modo figura tenus bovis.

inter recepta certe, doctrinam de revolutionibus At astrologia multa superstitione referta est, ut plus sanitatis, quam reliqua, habere censemus. Vevix aliquid sanum in ea reperiatur. Attamen eam rum id optimum factu foret, si regulas quasdam potius expurgandam, quam prorsus abjiciendam esse præscribamus, ad quarum trutinam et normam astra

Quod si quis hanc scientiam non in ra- logica examinentur ; ut utilia retineantur, rejiciantione, aut contemplationibus physicis, sed in cæca tur inania. Prima ea sit, de qua jam ante monuimus, experientia, et complurium seculorum observatione “Revolutiones majores retineantur, valeant minores fundatam esse contendat, ideoque rationum physica- horoscoporum et domorum.” Illæ instar tormentorum rum examen rejiciat, quod jactabant Chaldæi: is eadem grandium ictus suos a longinquo jacere queunt, hæ opera et auguria revocet, et aruspicinam, et exta, et tanquam arcus minores spatia evadere, et vires deomnigenas fabulas deglutiat; nam et hæc omnia, ut ferre non possunt.

Secunda est ; “ Operatio cælesdiutinæ experientiæ, et per manus traditæ disciplinæ, tium in corpora omnigena non valet, sed tantum in dictamina fuisse asserebantur. Nos vero et, ut phy- teneriora," qualia sunt humores, aër, et spiritus : sicæ portionem, astrologiam recipimus, et non plus atque hic tamen excipimus operationes caloris, solis ei, quam ratio et rerum evidentia concedit, tribuimus; et cælestium, qui et ad metalla, et ad plurima subdemptis superstitionibus et commentis.

terranea proculdubio penetrat. Tertia est : « Omnis rem paulo attentius introspiciamus; primo, quam operatio cælestium, potius ad massas rerum exten

censemus.

[ocr errors]

Ut vero

:

ditur, quam ad individua :" oblique tamen pervenit recipiantur (ut summatim dicamus) omnia reliqua etiam ad individua nonnulla : illa scilicet, quæ ex accidentia motus planetarum ; quales singulorum individuis ejusdem speciei sunt maxime passibilia, et in itinere suo accelerationes, retardationes, progrestanquam cera mollior; veluti cum constitutio aëris sus, stationes, retrogradationes ; quales distantiæ a pestilens corpora minus resistentia occupat, magis sole, combustiones, augmenta et diminutiones lumiresistentia præterit. Quarta est præcedenti non dis- nis, eclipses ; et si quæ sint alia. Etenim faciunt similis : “ Omnis operatio cælestium non in puncta hæc omnia, ut planetarum radii, vel fortius, vel detemporum, aut angustias minutas, sed in spatia ma- bilius, diversis denique modis et virtutibus, operenjora defluit et dominatur :" itaque prædictiones de tur. Atque quatuor ista ad radiationes stellarum temperaturis anni, veræ esse possint; de diebus spectant. Quinto recipiantur, quæ naturas stellasingulis, pro vanis merito habentur. Postrema est rum, sive erraticarum, sive fixarum, in propria sua (quæ etiam prudentioribus astrologis semper placuit) essentia et activitate, reserare et detegere ullo modo quod “ nulla insit astris fatalis necessitas ;" sed queant: qualis magnitudo; qualis color et aspecquod inclinent ea potius, quam cogant. Addimus tus; qualis scintillatio et vibratio luminis ; quaEt illud (in quo in partes astrologiæ, si fuerit emen- lis situs versus polos, aut æquinoctium: quales asdata, non obscure venire videbimur) nimirum quod terisimi ; quæ aliis stellis magis immixtæ, quæ manobis pro certo constet, cælestia in se habere alios gis solitariæ; quæ superiores, quæ inferiores; quæ quosdam influxus, præter calorem et lumen ; qui ex fixis intra vias solis et planetarum (zodiacum tamen ipsi, secundum regulas illas, quas jam posui- scilicet) quæ extra: quis ex planetis velocior, quis mus, et non aliter, valent. Verum illi in intima tardior : quis moveatur in ecliptica, quis pervagetur physica latent, et longiorem dissertationem postulant. in latitudine: quis possit esse retrogradus, quis Visum est igitur nobis (his, quæ diximus, rite per- minime: quis patiatur omnimodam distantiam a sole, pensis) inter desiderata reponere astrologiam his quis alligetur : quis moveatur celerius in apogæo, principiis nostris consentaneam : atque sicut astro- quis in perigæo: denique anomalia Martis, expatinomiam, quæ physicis rationibus nitatur, astrono- atio Veneris, et labores sive passiones admirandæ, miam vivam nominavimus; ita et astrologiam, quæ quæ non semel et in sole et in Venere deprehensæ per easdem regitur, astrologiam sanam appellare sunt, et si quæ sint alia ? Postremo recipiantur placet. Circa quam recte conficiendam, licet ea, etiam ex traditione, naturæ et inclinationes planequæ diximus, non parum profutura sint; pauca ta- tarum particulares, atque etiam stellarum fixarum ; men addemus more nostro, quæ liquido proponent, quæ, quandoquidem magno consensu tradantur, non et ex quibus sit coagmentanda, et ad quæ adhibenda. leviter (præterquam ubi cum physicis rationibus Primo in astrologiam sanam recipiatur doctrina de plane discordant) rejiciendæ sunt. Atque ex talibus commixtionibus radiorum, conjunctionibus scilicet et observationibus coagmentatur astrologia sana ; et oppositionibus, et reliquis syzygiis, sive aspectibus secundum eas tantum, schemata cæli et componere, planetarum inter se : planetarum autem per signa et interpretari oportet. zodiaci pertransitum, et locationem sub iisdem sig- Adhibetur autem astrologia sana, ad prædictiones nis, etiam huic parti de commixtionibus radiorum fidentius, ad electiones cautius, ad utraque autem inassignamus: locatio enim planetæ sub signo, est tra terminos debitos. Prædictiones fieri possint, de conjunctio quædam ejusdem cum stellis signi: quin- cometis futuris, qui (ut nostra fert conjectura) præetiam sicut conjunctiones, ita et oppositiones, et re- nunciari possunt: et de omni genere meteororum, liquæ syzygiæ planetarum, erga stellas signorum de diluviis, siccitatibus, ardoribus, conglaciationibus, notandæ sunt; quod adhuc plene factum non est. terræ motibus, irruptionibus aquarum, eruptionibus At commixtiones radiorum stellarum fixarum ad in- ignium, ventis et pluviis majoribus, anni variis temvicem, utiles quidem sunt ad contemplationem de pestatibus, pestilentiis, morbis grassantibus, uberfabrica mundi, et regionum subjacentium natura ; tate et caritate frugum, bellis, seditionibus, sectis, ad predictiones minime, quia semper eodem modo transmigrationibus populorum; denique de omnibus se habent. Secundo recipiantur accessiones singu- rerum vel naturalium vel civilium motibus, aut innolorum planetarum propius ad perpendiculum, aut vationibus majoribus : ad magis autem specialia, et recessiones ab ipso, secundum regionum climata : forte singularia, prædictiones istæ (licet minore cerhabent enim planetæ singuli, non minus quam sol, titudine) deduci possint, si repertis primo hujusmodi snas astates, suas hiemes, in quibus fortius aut infir- temporum inclinationibus generalibus, acri judicio, mius radios jaciant, propter rationem perpendiculi. vel physico, vel politico, applicentur illis speciebus Etenim nobis dubium non est, quin luna posita in aut individuis, quæ hujusmodi accidentibus maxime leone fortius operetur super corpora naturalia, apud sint obnoxia; veluti si quis ex præcognitione temnos, quam posita in piscibus : non quod luna sub pestatum anni, eas reperiet (exempli gratia) magis leone ad cor respiciat, sub piscibus ad pedes (sicut oleis quam vitibus, magis phthisicis quam hepafabulantur); sed propter elevationem versus perpen- ticis, magis incolis collium quam vallium, magis modicalum, et approximationem ad stellas majores, ea- nachis quam aulicis (propter victus rationem diverdem prorsus ratione, qua et sol. Tertio recipiantur sam) propitias aut perniciosas. Aut si quis ex cogapogæa et perigæa planetarum cum debita disquisi- nitione influxus, quem cælestia habent super spiritus tione, ad quæ pertineat planetæ vigor in se ipso, ad humanos, reperiat eum talem esse, ut magis populis quæ vicinitas ad nos. Planeta enim in apogæo, quam regibus, magis viris doctis et curiosis quam sive exaltatione sua, magis alacer est; in perigæo animosis et militaribus, magis voluptariis quam neautem, sive casu suo, magis communicat. Quarto I gotiosis aut politicis, faveat aut adversetur. Hujusmodi autem innumera sunt, sed (quemadmodum quæ horæ ejus felicitatem alias prætervolaturam diximus) non tantum cognitionem illam generalem, detineant, et quasi volatilem figant. Quemadmodum quæ sumitur ex astris (quæ sunt agentia) verum graviter ille conqueritur, de tam nobili apud antiquos etiam particularem subjectorum (quæ sunt passiva) arte, jampridem amissa : requirunt. Neque electiones prorsus rejiciendæ

“Annulus infuso non virit mirus Olympo, sunt; sed parcius illis, quam prædictionibus, fiden- Non magis ingentes humili sub lumine Phæbos dum. Videmus enim in plantationibus, et semina

Fert gemma, aut celso divulsas cardine lunas." tionibus, et insitionibus, ætatum lunæ observationes Certe reliquias sanctorum, earumque virtutes, recepit non esse res omnino frivolas. Sunt et multa ejus ecclesia Romana (neque enim in divinis et immageneris. Verum et electiones istæ etiam magis, teriatis fluxus temporis obest) verum ut condantur quam prædictiones, per nostras regulas cohibendæ reliquiæ cæli, quo hora, quæ recessit et tanquam sunt. Atque illud semper attendendum ; valere mortua est, reviviscat et continuetur, mera est electiones in illis tantum casibus, ubi et virtus cæ- superstitio. Missa igitur hæc faciamus, nisi forte lestium talis sit, quæ non subito transeat: et actio Musæ aniculæ jam factæ sint. ' inferiorum similiter talis, quæ non statim absolvatur ; Physicam abstractam in duas partes rectissime quemadmodum fit in illis exemplis, quæ memoravi- dividi posse statuimus : doctrinam de schematismis mus: nam nec incrementa lunæ subito transiguntur, materiæ, et doctrinam de appetitibus et motibus. nec incrementa plantarum. Punctualitas vero tem- Utrosque cursim enumerabimus, unde veræ physicæ poris omnino repudianda. Inveniuntur autem et de abstractis adumbratio quædam deduci possit. talia complura (quod quis minus putet) in election Schematismi materiæ sunt, densum, rarum; grase, ibus circa civilia. Quod si quis nos compellat eo leve ; calidum, frigidum ; tangibile, pneumaticum; nomine, quod ex quibus ista astrologia emendata volatile, fixum ; determinatum, fuidum ; humidum, elici possit ; et rursus, ad quæ utiliter adhiberi, ali- siccum; pingue, crudum; durum, molle; fragile, quid monstravimus; quis vero sit eliciendi modus, tensile ; porosum, unitum ; spirituosum, jejunum ; neutiquam docuimus : ille minus æquus fuerit, cum simples, compositum ; absolutum, imperfecte misartem ipsam (cujus debitores non sumus) a nobis tum ; fibrosum, atque venosum, simplicis posituræ exigat. Hoc tamen circa illud ipsum, quod petit, sive æquum; similare, dissimilare ; specificatum, monebimus; quatuor tantum esse modos, quibus ad non specificatum ; organicum, inorganicum; anihanc scientiam via sternatur. Primo per experi- matum, inanimatum : neque ultra rem extendimus. menta futura ; dein per experimenta præterita ; rur- Sensibile enim et insensibile, rationale et irrationale, sus per traditiones; ultimo per rationes physicas. ad doctrinam de homine rejicimus. Appetituum Atque quod ad experimenta futura, quid attinet di- vero et motuum duo genera sunt: sunt enim vel motus cere? cum illa seculis compluribus ad eorum copiam simplices, in quibus radix omnium naturalium accomparandam indigeant; ut de iisdem cogitationem tionum continetur, pro ratione tamen schematismosuscipere frustra fuerit. Quod vero ad experimenta rum materiæ; vel motus compositi sive producti; a præterita; ea certe in manu hominum sunt; licet quibus ultimis recepta philosophia (quæ parum de res sit laboriosa et multi otii. Possint enim astro- corpore naturæ stringit) auspicatur. Debent autem logi (si sibi non desint) omnes casus majores (veluti haberi hujusmodi motus compositi (quales sunt inundationes, pestilentias, prælia, seditiones, mortes generatio, corruptio, et reliqui) pro pensis quibusdam, regum, si placet, et similia) ex historiæ fide depro- aut summis motuum simplicium, potius quam pro mere ; et situm cælestium, non secundum thematum motibus primitivis. Motus simplices sunt, motus subtilitatem, sed juxta regulas eas revolutionum, antitypiæ, quem vulgo motum, ne fiat penetratio quæ a nobis adumbratæ sunt, qualis fuerit sub iisdem dimensionum, vocant: motus nexus, quem motum temporibus, intueri : ut ubi manifestus fuerit even- ex fuga vacui appellant: motus libertatis, ne detur tuum consensus et conspiratio, ibi prædictionis nor- compressio aut extensio præternaturalis: motus in ma probabilis constituatur. Quatenus ad traditiones; sphæram novam, sive ad rarefactionem et condensaeas ita ventilare oportet, ut quæ cum rationibus tionem : motus nexus secundi, sive ne detur solutio physicis manifesto pugnent, e medio tollantur ; quæ continuitatis : motus congregationis majoris, sive ad vero cum iis bene consentiant, etiam auctoritate sua massas connaturalium suorum, qui vulgo dicitur valeant. Quantum denique ad physicas rationes ; motus naturalis: motus congregationis minoris, illæ maxime huic inquisitioni accommodatæ sunt, qui vulgo dicitur sympathiæ et antipathiæ: motus quæ de catholicis materiæ appetitibus et passionibus, disponens, sive ut partes bene collocentur in toto : et de motibus corporum simplicibus et genuinis motus assimilationis sive multiplicationis naturæ suæ inquirunt. His enim alis ad cælestia ista materiata super aliud : motus excitationis, ubi agens nobilius ascenditur tutissime. Atque de astrologia sana motum in alio latentem et sopitum excitat: motus hactenus.

sigilli sive impressionis, operatio scilicet absque comInsaniæ autem astrologicæ (præter ea, quæ a municatione substantiæ: motus regius, sive cohibitio principio notavimus, commenta) alia quædam portio reliquorum motuum a motu prædominante : motus superest non prætermittenda: quæ tamen ab astro- absque termino, sive rotatio spontanea: motus trepilogia secludi solet, et in magiam, quam vocant, dationis; sive systoles, et diastoles, corporum scilicet, cælestem transferri. Ea nacta est mirum commentum quæ locantur inter commoda et incommoda : postremo ingenii humani, nimirum, ut benevolus aliquis situs decubitus, sive exhorrentia motus, quæ etiam pluri. astrorum in sigillis aut signaculis (puta metalli, aut marum rerum est causativa. Hujusmodi sunt motus gemmæ alicujus ad intentionem propriæ) excipiatur, simplices, qui ex penetralibus naturæ vere prodeunt: quique complicati, continuati, alternati, frænati, re- mus, qui ex dubiis certa faciat, non qui certa in petiti, et multis modis aggregati, motus illos compo- dubium vocet. Quare calendarium dubitationum sitos, sive summas motuum, quæ receptæ sunt, aut sive problematum in natura et desiderari assero, et illis similes constituunt. Summæ motuum, sunt suscipi probo: modo curæ sit, ut aucta scientia decantati illi motus, generatio, corruptio, augmen- indies (quod fiet proculdubio si nos audiant homines) tatio, diminutio, alteratio, et latio : etiam mixtio, quæ claræ discussæ sint dubitationes ex albo deleseparatio, versio. Supersunt tantum tanquam ap- antur. Huic calendario aliud addi cuperem, non pendices physicæ, mensuræ motuum: quid possit minus utile: cum enim in omni inquisitione inveniquantum, sive dosis naturæ ? Quid possit distantia ? antur hæc tria, perspicue vera, dubia, perspicue id quod orbis virtutis sive activitatis non male voca- falsa : utilissimum foret, calendario dubiorum, catur. Quid possint incitatio et tarditas ? Quid brevis lendarium falsitatum et errorum popularium, vel in aut longa mora ? Quid vis aut hebetudo rei ? Quid historia naturali, vel in dogmatibus grassantium, stimulus peristaseos ? Atque hæ sunt phycicæ veræ adjungere: ne illæ amplius scientiis molestæ sint. de abstractis partes genuinæ. Etenim in schema- Quod ad placita antiquorum philosophorum, qualia tismis materiæ, in motibus simplicibus, in summis fuerunt Pythagoræ, Philolai, Xenophanis, Anaxagosive aggregationibus motuum, et in mensuris mo- ræ, Parmenidis, Leucippi, Democriti, aliorum (quæ tuum, physica de abstractis absolvitur. Nam motum homines contemptim percurrere solent) non abs re voluntarium in animalibus; motum qui fit in actio. fuerit paulo modestius in ea oculos conjicere. Etsi nibus sensuum ; motum phantasiæ, appetitus, et enim Aristoteles, more Ottomanorum, regnare se voluntatis ; motum mentis, decreti, et intellectualium, haud tuto posse putaret, nisi fratres suos omnes ad proprias doctrinas amandamus. Illud tamen contrucidasset; tamen iis, qui non regnum aut maiterato monemus, universa hæc, quæ diximus, in gisterium, sed veritatis inquisitionem atque illustraphysica non ulterius tractari, quam ut inquirantur tionem sibi proponunt, non potest non videri res materia et efficiens ipsorum ; retractantur enim in utilis, diversas diversorum, circa rerum naturas, metaphysica, quoad formas et fines.

opiniones, sub uno aspectu intueri. Neque tamen Physicæ subjungemus appendices insignes duas ; subest spes quod veritas aliqua purior, ex illis aut quæ non tam ad materiam, quam ad modum inqui- similibus neoriis, speranda ullo modo sit. Quemsitionis, spectant; problemata naturalia, et placita admodum enim eadem phænomena, iidem calculi et antiquorum philosophorum. Prior naturæ multipli- | Ptolemæi principiis astronomicis, et Copernici comcis sive sparsæ appendix est : secunda naturæ unitæ, petunt : ita experientia ista vulgaris, qua utimur, sive summarum ; utraque ad solertem dubitationem atque obvia rerum facies, pluribus diversis theoriis pertinet, quæ scientiæ pars est non contemnenda. se applicare potest: ubi ad rectam veritatis indagaNam problemata particulares dubitationes complec- tionem longe alia severitate opus fuerit. Eleganter tuntur ; placita generales circa principia et fabricam. enim Aristoteles : “ Infantes primo balbutientes, Problematum exemplum nobile est in libris Aris- quasvis mulieres appellare matres; post autem prototelis : quod genus operis meruit certe, non solum priam matrem discernere.” Sic certe puerilis expeut posterorum laudibus celebraretur, verum etiam rientia, omnem philosophiam appellabit matrem: ut eorum laboribus continuaretur; cum dubitationes adulta vero matrem veram internoscet. Interea indies oriantur novæ. Attamen in hac re adhibenda juvabit philosophias discrepantes, veluti diversas est cautio magni utique momenti. Dubiorum com- naturæ glossas (quarum una fortasse uno loco, alia memoratio et propositio duplicem in se habet fruc. alio est emendatior) perlegere. Optarim igitur, ex tum: unum, quod philosophiam muniat contra vitis antiquorum philosophorum, ex fasciculo PluErrores: quando id, quod non plane liquet, non judi- tarchi de placitis eorum, ex citationibus Platonis, ex catur aut asseritur, (ne error errorem gigneret) sed confutationibus Aristotelis, ex sparsa mentione, quæ suspenditur de eo judicium, et non fit positivum : habetur in aliis libris, tam ecclesiasticis, quam ethalterum, quod dubitationes in codicillos relatæ, toti- nicis (Lactantio, Philone, Philostrato, et reliquis) dem spongiæ sunt, quæ incrementa scientiæ perpetuo opus confici, cum diligentia et judicio, de antiquis ad se sugant et alliciant; unde fit ut illa, quæ, nisi philosophiis. Tale enim opus nondum extare video. præcessissent dubitationes, leviter et sicco pede Attamen hic moneo, ut hoc fiat distincte: ita ut sintransmissa fuissent, dubitationum admonitu attente gulæ philosophiæ seorsum componantur et continuet studiose observentur. Verum hæ duæ utilitates entur; non per titulos et fasciculos (quod Plutarvix unum compensant incommodum, quod, nisi se- chus fecit) excipiantur. Quævis enim philosophia dulo prohibeatur, se ingeret : nimirum quod dubita- integra se ipsam sustentat: atque dogmata ejus sibi tio, si semel admittatur tanquam justa, et fiat quasi mutuo et lumen et robur adjiciunt: quod si distraauthentica, statim defensores in utramque partem hantur, peregrinum quiddam et durum sonant. suscitabit

, qui etiam posteris eandem licentiam dubi- Certe quando apud Tacitum lego facta Neronis aut tandi transmittant : adeo ut homines ingenia sua Claudii, circumstantiis temporum, personarum, et intendant et applicent ad hoc, ut alatur potius dubi- occasionum vestita ; nil video quod a probabilitate tatio

, quam terminetur aut solvatur. Cujus quidem prorsus abhorreat: cum vero eadem lego in Suetorei exempla et in jurisperitis, et in academicis ubi- nio Tranquillo, per capita et communes locos, minique occurrunt: quibus moris est, ut dubitationem meque in serie temporis repræsentata, portenta quæsemel admissam, perpetuam esse velint, nec minus dam videntur, et plane incredibilia. Neque absimidubitandi, quam asserendi, auctoramenta amplectan- lis est ratio philosophiæ, quando proponitur integra, tur: cum tamen ille demum sit ingenii usus legiti- et quando in frustra concisa et dissecta. Neque

VOL. 11.

[ocr errors]

vero ex hoc placitorum philosophiæ calendario | in physica tractanda, magna ex parte, enumeravimus, nuperas theorias et dogmata excludo; sicut illam (et formas primæ classis appellare consuevimus,) Theophrasti Paracelci, eloquenter in corpus quoddam quique (veluti literæ alphabeti) numero haud ita et harmoniam philosophiæ redactam a Severino multi sunt, et tamen essentias et formas omnium Dano; aut Telesii Consentini, qui Parmenidis phi- substantiarum conficiunt et sustinent; hoc est, inlosophiam instaurans, arma Peripateticorum in illos quam, illud ipsum, quod conamur ; quodque eam ipsos vertit; aut Patricii Veneti, qui Platonicorum partem metaphysicæ, de qua nunc inquirimus, confumos sublimavit ; aut Gilberti popularis nostri, qui stituit et definit. Neque hæc officiunt, quo minus Philolai dogmata reposuit ; aut alterius cujuscunque, physica easdem naturas consideret quoque (ut dictum si modo dignus sit. Horum vero (quoniam volu-est) sed tantum quoad causas fluxas. Exempli mina integra extant) summæ tantum inde conficien- gratia, si de causa inquiratur albedinis in nive, vel dæ, et cum cæteris conjungendæ. Atque de phy- spuma; recte redditur, quod sit subtilis inmixtio sica cum appendicibus hæc dicta sint.

aëris cum aqua. Hæc autem, longe abest, ut sit Quantum ad metaphysicam, assignavimus jam ei forma albedinis, cum aër etiam pulveri vitri aut inquisitionem causarum formalium et finalium; quæ crystalli intermixtus, albedinem similiter procreat, assignatio, quatenus ad formas, incassum facta vide- non minus quam si admisceatur aquæ; verum causa atur. Invaluit siquidem opinio atque inveteravit, efficiens illa tantum est, quæ nihil aliud quam vehirerum formas essentiales, seu veras differentias, culum est formæ. At in metaphysica, si fiat inquinulla humana inveniri diligentia posse. Quæ opi- sitio, hujusmodi quidpiam reperies: corpora duo nio interim nobis elargitur, atque concedit, inventi- diaphana intermixta portionibus eorum opticis, simonem formarum ex omnibus scientiæ partibus dig- plici ordine sive æqualiter collocatis, constituere nissimam esse, quæ investigetur, si modo fieri possit, albedinem. Hanc metaphysicæ partem desiderari ut reperiantur. Ad inventionis possibilitatem vero reperio. Nec mirum ; quia illo inquirendi modo, quod attinet, sunt certe ignavi regionum explora- qui hucusque in usum venit, nunquam in seculum tores, qui ubi nil nisi cælum et pontum vident, terras comparebunt rerum formæ. Radix autem mali hujns, ultra esse prorsus negant. At manifestum est Pla- ut et omnium, ea est ; quod homines et propere tonem, virum sublimis ingenii (quique veluti ex nimis et nimis longe, ab experientia et rebus partirupe excelsa omnia circumspiciebat) in sua de ideis cularibus, cogitationes suas divellere et abstrahere doctrina, “ Formas esse verum scientiæ objectum,” consueverunt, et suis meditationibus et argumentavidisse ; utcunque sententiæ hujus verissimæ fructum tionibus se totos dedere. amiserit, formas penitus a materia abstractas, non Usus autem hujus partis metaphysicæ, quam desi. in materia determinatas, contemplando et prensando: deratis annumero, duas ob causas vel maxime exunde factum est, ut ad speculationes theologicas cellit. Prima est, quod scientiarum omnium officium diverteret; quod omnem naturalem suam philo- sit et propria virtus, ut experientiæ ambages, et sophiam infecit et polluit. Quod si diligenter, se- itinera longa (quantum veritatis ratio permittit) rio, et sincere ad actionem et usum oculos con- abbrevient; ac proinde remedium veteri querimoniæ vertamus ; non difficile erit disquirere, et notitiam afferant, de vita brevi et arte longa. Illud vero assequi, quæ sint illæ forma, quarum cognitio res optime præstatur, axiomata scientiarum in magis humanas miris modis locupletare et beare possit. generalia, et quæ omni materiæ rerum individuarum Substantiarum enim formæ (uno homine excepto, competant, colligendo et uniendo. Sunt enim sciende quo Scriptura, “ Formavit hominem de limo tiæ instar pyramidum, quibus historia et experientia, terre, et spiravit in faciem ejus spiraculum vitæ ;" tanquam basis unica, substernuntur ; ac proinde non ut de cæteris speciebus,“ Producant aquæ, Pro- basis naturalis philosophiæ est historia naturalis : ducat terra”) species, inquam, creaturarum (prout tabulatum primum a basi est physica; vertici proxinunc per compositionem et transplantationem inve- mum metaphysica: ad conum quod attinet et puncniuntur multiplicatæ) ita perplexæ sunt et complica- tum verticale (opus quod operatur Deus a principio tæ, ut aut omnino de iis inquirere frustra sit; aut usque ad finem; summariam nempe naturæ legem) inquisitio earum, qualis esse potest, seponi ad tem- hæsitamus merito, an humana possit ad illud inquipus, et postquam formæ simplicioris naturæ rite sitio pertingere. Cæterum hæc tria, veræ sunt exploratæ sint et inventæ, tum demum institui scientiarum contabulationes, suntque apud homines debeat. Quemadmodum enim nec facile esset, nec propria scientia inflatos, et theomachos, tanquam ullo modo utile, formam soni investigare ejus, qui tres moles giganteæ : verbum aliquod constituat, cum verba compositione

“Ter sunt conati imponere Pelio Ossam, et transpositione literarum sint infinita : at soni, qui

Scilicet atque Ossæ frondosum involvere Olympum." literam aliquam simplicem exprimat, formam inquirere (quali scilicet collisione, quali instrumentorum Apud eos vero, qui se ipsos exinanientes, omnia ad vocis applicatione, constituatur) comprehensibile est, Dei gloriam referunt, tanquam trina illa acclamatio, imo facile : quæ tamen formæ literarum cognitæ ad Sancte, Sancte, Sancte. Sanctus enim Deus in mulformas verborum illico nos deducent: eadem prorsus titudine operum suorum, sanctus in ordine eorum, ratione, formam inquirendo leonis, quercus, auri, imo sanctus in unione. Quare speculatio illa Parmenidis etiam aquæ, aut aëris, operam quis iuserit: formam et Platonis (quamvis in illis nuda fuerit speculatio) vero inquirere densi, rari ; calidi, frigidi; gravis, excelluit tamen; “ Omnia per scalam quandam ad levis ; tangibilis, pneumatici; volatilis, fixi; et unitatem ascendere." Atque illa demum scientia similium, tam schematismorum, quam motuum, quos cæteris est præstantior, quæ humanum intellectum

« VorigeDoorgaan »