Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

noxiam ponere.

instar, duras sensibus hominum accedere necesse est, | discrimine incredulos esse summæ sit imperitiæ: oriri aliquando posse, sed fere non multo post (nisi visum tamen est ei, veritatis aditum per hujusmodi evidenti et excellenti utilitate demonstrentur et com- commenta interclusum aut certe arctatum jampridem mendentur, quod huc usque factum non est) opinio-esse, et vanitatis excessus etiam nunc omnem mag. num vulgarium ventis agitari et exstingui; adeo ut nanimitatem destruere. tempus, tanquam fluvius, levia et inflata vehere, Cogitavit et illud; reperiri in animo humano ingravia et solida mergere consueverit. Visum est ei clinationem quandam a natura insitam, et hominum itaque impedimenta melioris scientiarum status non opinione et disciplina nonnulla corroboratam, quæ tantum externa et adventitia, sed et innata et ex naturalis philosophiæ, activæ nimirum et operativæ, ipsis sensibus hausta esse.

progressus remorata sit et averterit. Eam esse Cogitavit et illud; etiam verborum naturam vagam opinionem sive æstimationem humidam et damnoet male terminatam intellectui hominum illudere, et sam, minui ncmpe majestatem mentis humanæ, si in fere vim facere : verba enim certa tanquam numis- experimentis et rebus particularibus, sensui submata esse, quæ vulgi imaginem et principatum jectis, et in materia terminatis, diu ac multum verserepræsentent: illa siquidem secundum populares tur : præsertim cum hujusmodi res ad inquirendum notiones et rerum acceptiones (quæ maxima ex laboriosæ, ad meditandum ignobiles, ad dicendum parte erroneæ sunt et confusissimæ) omnia compo- asperæ, ad practicam illiberales, numero infinitæ, et nere et dividere ; ut etiam infantes, cum loqui dis- subtilitate pusillæ videri soleant, et ob hujusmodi cunt, infelicem errorum cabalam haurire et imbibere conditiones gloriæ artium minus sint accommodatæ. cogantur. Ac licet sapientiores et doctiores se Quam opinionem, sive animi dispositionem, vires variis artibus ab hac servitute vindicare conentur, maximas sumpsisse ex illa altera opinione elata et nova vocabula fingendo, quod durum, et definitiones commentitia ; qua veritas humanæ mentis veluti interponendo, quod molestum est, nullis tamen viri- indigena, nec aliunde commigrans ; et sensus intelbus jugum excutere posse, quin infinitæ etiam in lectum magis excitare, quam informare asserebatur. acutissimis disputationibus controversiæ de verbis Neque tamen errorem hunc, et mentis (si verum moveantur, et quod multo deterius est, istæ ipsæ nomen quæratur) alienationem ab iis ulla ex parte pravæ verborum signaturæ etiam in mentem radios correctam, qui sensui debitas, id est, primas partes suos et impressiones reflectant; nec tantum in ser- tribuerunt. Quin et hos quoque exemplo et facto mone molestæ, sed etiam judicio et intellectui in- suo, relicta prorsus naturali historia, et mundana festæ sunt. Itaque visum est ei, inter internas perambulatione, omnia in ingenii agitatione posuisse, causas errorum hanc ipsam ut gravem sane et in- et inter opacissima mentis idola, sub specioso con

templationis et rationalium nomine, perpetuo voluCogitavit et illud; præter communes scientiarum tasse. Quare visum est ei, istud rerum particularium et doctrinarum difficultates, philosophiam naturalem, repudium et divortium omnia in familia humana præsertim activam et operativam, etiam alia propria turbasse. habere præjudicia et impedimenta. Non parvam Cogitavit et illud ; non tantum ex iis, quæ obstant, enim existimationis jacturam et fidei fecisse per conjecturam capiendam ; fieri enim posse, ut humani quosdam procuratores suos, leves et vanos, qui par- generis fortuna istas difficultates, et vincula perfretim ex credulitate, partim ex impostura, humanum gerit et superaverit. Itaque illud videndum ac genus promissis onerarunt, vitæ prolongationem, penitus introspiciendum, qualis sit ea philosophia, senectutis retardationem, dolorum levationem, natu- quæ recepta sit, aut alia quæpiam ex antiquis, quæ ralium defectuum reparationem, sensuum deceptiones, instar tabulæ naufragii ad littora nostra impulsa sit. affectuum ligationes et incitationes, intellectualium Atque invenit, philosophiam naturalem, quam a facultatum illuminationes, exaltationes, substantiarum Græcis accepimus, pueritiam quandam scientiæ centransmutationes, motuum ad libitum multiplicatio- seri : atque habere id quod proprium puerorum est, nes, aëris impressiones et alterationes, rerum futura- ut ad garriendum prompta, ad generandum inhabilis rum divinationes, remotarum repræsentationes, oc- et immatura sit. Hujus autem philosophiæ jam cultarum revelationes, et alia complura pollicitando. consensu principem Aristotelem, intacta fere ac illiVerum de istis largitoribus opinari, non multum bata natura, in communibus notionibus, atque earum aberraturum, qui istiusmodi judicium fecerit. Tan- inter se comparatione, collisione, et reductione, intum nimirum interesse inter horum vanitates et utiliter versatum esse. Neque sane quicquam solidi veras artes in philosophia, quantum intersit inter ab eo sperari, qui etiam mundum e categoriis effepugnas Julii Cæsaris aut Alexandri; et rursus Ama-cerit. Parum enim interesse, utrum quis materiam, disii ex Gallia, aut Arthuri ex Britannia, in historia. formam, et privationem, an substantiam, qualitatem, Constat enim clarissimos illos imperatores majora et relationem principia rerum posuerit: verum istis revera præstitisse, quam umbratiles isti heroës sermonibus supersederi oportere. Nam et justam fecisse fingantur; sed modis et viis actionum minime confutationum instituere (cum neque de principiis, fabulosis et prodigiosis. Itaque æquum non esse nec de demonstrationum modis conveniat) immemofidem veræ memoriæ derogare, quia illa a fabulis ris esse. Et rursus hominem, tantam auctoritatem quandoque læsa et violata sit. Nam Ixionem e et fere dictaturam in philosophia adeptum, per nube Centauros, nec ideo minus Jovem e vera satiram præstringere, levius pro dignitate sermonis Junone Heben et Vulcanum, virtutes scilicet admi- instituti, et tamen superbum fore. Illum sane diarandas et divinas, naturæ et artis, genuisse. Quæ lecticis rationibus, utpote a se (quod ipse licentius licet vera comperiantur, et homines absque rerum gloriatur) oriundis, naturalem philosophiam corru

[ocr errors]

esse.

pisse. Verum ut illum mittamus, Platonem virum tus, et rerum civilium inclinationes, hujusmodi novisine dubio altioris ingenii fuisse, ut qui et formarum tatibus (etiam in contemplativis) adversæ et infensa cognitionem ambiret, et inductione per omnia (non exstitissent, dubium minime esse, quin et aliæ ad principia tantum) uteretur: sed inutili utrobique multæ in naturali philosophia sectæ introductæ ratione, cum inductiones vagas, formas abstractas fuissent. Quemadmodum enim in astronomicis, et prensaret et reciperet. Atque hujus philosophi si iis quibus terram rotari placet, et iis qui per eccenquis attentius et scripta et mores consideret, eum de tricos et epicyclos motus expediunt, eorum, quæ in philosophia naturali non admodum solicitum fuisse cælis sub sensu apparent, patrocinia, et advocationes reperiet, nisi quatenus ad philosophi nomen et cele- æquæ et ancipites sunt; quin et tabularum calculi britatem tuendam, vel ad majestatem quandam utrisque respondent : eodem modo et multo etiam moralibus et civilibus doctrinis addendam et adsper- facilius esse in naturali philosophia complures gendam sufficeret. Eundem naturam non minus theorias excogitare, longe inter se ad invicem diffetheologia, quam Aristotelem dialectica, inficere : et, rentes, sed tamen singulis sibi constantes, et instansi verum dicendum est, tam prope ad poëtæ, quam tiarum vulgarium, quæ in ejusmodi quæstionibus ille ad sophistæ partes accedere. Atque horum judicia exercere solent, suffragatione abutentes, placita ex ipsis fontibus haurire licere, cum opera atque in diversa trahentes. Neque enim defuisse, eorum exstent. Reliquorum vero, Pythagoræ, Em- qui nostra et patrum ætate novas philosophiæ natupedoclis, Heracliti, Anaxagoræ, Democriti, Parme- ralis fabricas meditati sunt. Nam Telesium nostra nidis, Xenophanis, et aliorum, diversam rationem memoria scenam conscendisse, et novam fabulam esse, quod illorum opiniones per internuntios quos- egisse, magis argumento probabilem, quam plausu dam, et famas, et fragmenta solummodo habeamus; celebrem : et Fracastorium non ita pridem, licet atque idcirco majore inquisitione, ac majore etiam novam sectam non elegerit, tamen libertate judicii judicii integritate (quæ sortis iniquitatem levet) opus et inquisitionis honestissime usum esse : Cardanum

Sed tamen cum summa diligentia ac cura etiam non minus ausum, sed leviorem. Quin et omnem de illis opinionibus auram captasse; ut quic- nuper Gilbertum nostratem, cum naturam magnetis quid de illis, vel dum ab Aristotele confutantur, vel laboriosissime et magna judicii firmitudine et condum a Platone, vel Cicerone citantur : vel

Plu- star necnon experimentorum magno comitatu et tarchi fasciculo, vel in Laërtii vitis, vel in Lucretii fere agmine, perscrutatus esset, statim novæ in philopoëmate, vel alicubi in quavis alia sparsa memoria sophia naturali sectæ imminere cæpisse : nec Xenoet mentione inveniri possit, evolvisse : et cum fide phanis nomen in ludibrium versum expavisse, in et judicio librato examinasse. Ac primo sane du- cujus sententiam inclinabat. Hos itaque, et si qui bium non esse, quin si opiniones eorum in propriis sunt, aut erunt, horum similes, antiquorum turbæ exstarent operibus, majorem firmitudinem habituræ aggregandos, unam enim eandemque omnium rafuissent, cum theoriarum vires in apta et se mutuo tionein haberi. Esse nimirum homines secundum sustinente partium harmonia, et quadam in orbem pauca pronuntiantes, et naturam leviter attingentes, demonstratione consistant, ideoque per partes traditæ nec ita se illi immiscentes, ut aut contemplationum infirmæ sint: quare non contemptim de illis judicium veritatem, aut operum utilitatem assequi possint. fecisse. Reperisse etiam inter placita tam varia, Credere enim ex tot philosophiis, per tot annorum haud pauca in observatione naturæ, et causarum spatia elaboratis et cultis, ne unum quidem expe. assignatione non indiligenter notata ; alios autem in rimentum adduci posse, quod ad hominum statum aliis (ut fere fieri solet) feliciores fuisse. Tantum- levandum aut locupletandum spectet, et hujusmodi modo Pythagoræ inventa et placita (licet numeri speculationibus vere acceptum referri possit. Quin ejus quiddam physicum innuant) talia majore ex contra, Aristotelis de quatuor elementis commentum, parte fuisse, quæ ad ordinem potius quendam reli- cui ipse potius auctoritatem quam principium dedit giosorum fundandum, quam ad scholam in philoso- (quod avide a medicis acceptum, quatuor complexphia aperiendam, pertinerent; quod et eventus com- ionum, quatuor humorum, et quatuor primarum probavit. Nam eandem disciplinam plus in hæresi qualitatum conjugationes post se traxit) tanquam Manichæorum et superstitione Mahumeti, quam malignum aliquod et infaustum sidus, infinitam et apud philosophos, valuisse. Reliquos vero physicos medicinæ, necnon compluribus mechanicis rebus, certe fuisse ; atque ex iis nonnullos, qui Aristotele sterilitatem attulisse ; dum homines per hujusmodi longe et altius et acutius in naturam penetraverint. concinnitates et compendiosas ineptias sibi satisAtque illum scilicet Ottomannorum more in fratribus fieri patientes, nil amplius curant. Quæstionum trucidandis occupatum fuisse ; quod et ei ex voto interim et controversiarum turbas circa hujusmodi successit. Verum et de Aristotele, et de reliquis philosophias undique sonare et volitare; adeo ut istis Græcis, non dissimile judicium fecit, esse nimi- fabula illa de Scylla in eas ad vivum competere rum hujusmodi placita ac theorias veluti diversa videatur, quæ virginis os et vultum extulit, ad diversarum fabularum in theatro argumenta, in uterum vero monstra latrantia succingebantur et quandam verisimilitudinem, alia elegantius, alia adhærebant. Ita habere et istas doctrinas quænegligentius, aut crassius conficta ; atque habere dam primo aspectu speciosa, sed cum ad partes quod fabularum proprium est, ut veris narrationibus generationis ventum est, ut fructum ex se edant, concinniora et commodiora videantur. Neque in tum nil præter lites et inquietas disputationes istis tantum exhibitis et publicatis theoriis, humani inveniri, quæ partus vicem obtineant. Atque illud ingenii peregrinationes et errores se sistere aut interim notandum, quæ de placitorum rejectione finiri potuisse. Nisi enim mores hominuin et affec- dicta sunt, opinionibus tantum, non ingeniis auc

[ocr errors]

torum aut laboribus derogare. Quanto enim quis rebus aliqua ex parte finitimum : tamen maxima ex ingenio et studio maxime valeat, eundem, si na- parte eos, paucis distillationum experimentis assueturæ lucem et historiam, et rerum particularium tos, omnia in philosophia ad separationes et liberaevidentiam deserat, tanto magis in obscuriores et tiones retulisse, verarum alterationum oblitos. Ilmagis perplexos phantasiarum et idolorum recessus lam autem opinionis fabricam, qua veluti basi eorum et quasi specus se detrudere et involvere. Neque philosophia nititur, nempe esse quatuor rerum mainsuper, generales philosophiarum theorias argui, ut trices sive elementa, in quibus semina et species reparticulares et inferiorum causarum assignationes, rum fætus suos absolvant, atque hæc quadriformia quæ in hujusmodi philosophorum operibus reddi et esse, pro differentia nimirum cujusque elementi, quæri solent, probentur: verum et has nihilo illis adeo ut in cælo, aëre, aqua, terra, nihil inveniatur, meliores esse, non tantum quod ab illis pendeant, quod non habeat in tribus reliquis conjugatum alised quod et ipsæ nullam severitatem inquisitionis quod et parellelum: huic certe phantasticæ rerum præ se ferant, ad paulo notiora et fere obvia dedu- naturalium phalangi peritum naturæ contemplatorem centes, in quibus mens humana leviter acquiescat et vix inter somnia sua locum daturum. Neque dissibi complaceat, verum ad interiora naturæ minime similes esse rerum harmonias, quæ naturalis Magiæ penetrantes. Atque hoc vitii (quod omnium instar cultoribus placuerunt; qui et ipsi per rerum symest) semper habentes, ut experimenta, et effecta jam pathias et antipathias omnia expediunt ; et ex otionota, cohærentia quadam et veluti reticulo connec- sis et supinissimis conjecturis, rebus virtutes et tant, ad eorum, quæ nota sunt, justam mensuram operationes admirabiles affingunt. Verum et iis se facto : sed neutiquam causam aliquam aut regulam parcere, quod inter tot fabulas, tamen opera aliquandemonstrent, quæ nova nec prius cognita effecta aut do exhibeant: licet ea fere hujusmodi sint, ut ad experimenta designet. Atque post has philosophia- admirationem et novitatem, non ad fructum et utilirum oras peragratas, se undique circumspicientem tatem accommodata sint. Sed tamen et novitatis etiam ad antiquitatis penetralia oculos conjecisse, ve- hunc usum plerumque esse, ut sinns naturæ nonnihil luti versus tractum quendam nubilosum et obscurum. excutiat, et luce saltem, si minus actu, juvet. Quare Atque scire se, si minus sincera fide agere vellet, visum est ei, neque in Græcorum, neque in novorum non difficile esse hominibus persuadere, apud anti- hominum placitis, neque in alchemiæ aut naturalis quos sapientes, diu ante Græcorum tempora, scienti- magiæ traditionibus aliquid inveniri, quod ad opes am de natura, majore virtute, sed majore etiam for- humanas majorem in modum augendas spectet. Itatasse silentio, floruisse : atque ideo solennius fore ea, que hæc omnia vel oblivioni devovenda esse, vel quæ jam afferuntur, ad illa referre ; ut novi homines popularibus studiis permittenda, dum veri scientiasolent, qui nobilitatem antiquæ alicujus prosapiæ rum filii alio cursum dirigant. per genealogiarum rumores et conjecturas sibi affin- Cogitavit et illud; etiam de demonstrationum mogunt: sed se, rerum evidentia fretum, omnis impos- dis videndum: demonstrationes enim potentia quaturæ conditionem recusasse ; et qualemcunque ipse dam philosophiam esse: atque prout illæ aut rectæ opinionem de illis seculis habeat, tamen ad id quod aut pravæ sint, inde 'doctrinas perfectas aut imper. agitur non plus interesse putare, utrum quæ jam in- fectas sequi, probabile esse. Comperit autem, deveniuntur, antiquis cognita, et per rerum vicissitudi- monstrationes, quæ in usu sunt, nec plenas, nec fidas nes occidentia et orientia sint, quam hominibus curæ Neque tamen sensibus derogandum, quod esse debere, utrum novus orbis fuerit insula illa At- quidam fecerunt. Sensuum enim errores in singulantis, et veteri mundo cognita, an nunc primum lis ad summam scientiarum non multum facere; quin reperta. Rerum enim inventionem a naturæ luce et ab intellectu, fidelius informato, corrigi posse. petendam, non ab antiquitatis tenebris repetendam Sed intellectum ipsum, natura sola fretum, sine arte

Interea venire alicui in mentem posse, de et disciplina, rebus imparem et minorem, sine cuncchemistarum arte sive philosophia taceri : quod se tatione pronuntiandum. Neque enim aut ita capahonoris causa fecisse ; quia cum illis philosophiis, cem esse, ut omnigenam particularium supellectilem quæ prorsus operum effætæ sunt, conjungere nolue- ad informationem necessariam recipiat et disponat, rit; cum ipsa inventa nobilia non pauca exhibuerit neque ita vacuum et purum, ut rerum imagines veet donarit. Verum fabulam illam in hanc artem non ras et nativas, absque phantasia et tinctura admittat. male congruere, de sene, qui filiis aurum in vinea Quin certissimum esse, tum generaliter mentem hudefossum (nec satis scire quo loco) legaverit; unde manam instar speculi inæqualis esse, quæ rerum illos ad vineam diligenter fodiendam versos esse, et radios secundum propriæ sectionis angulos, et non aurum quidem nullum repertum, sed vindemiam ea superficie plana, suscipiat et reflectat: tum etiam cultura factam uberiorem. Simili modo et Chemiæ cuique ex educatione, studiis, et natura sua, vim filios, dum aurum (sive vere sive secus) defossum in- quandam seductoriam, et quasi dæmonem familiarem venire satagunt, movendo et experiendo haud parvo adesse, qui mentem variis et vanis spectris ludat et proventui hominibus et utilitati fuisse. Sed illorum turbet. Neque propterea ad opinionem Acatainventa non alio modo, nec ratione aliqua meliore, lepsiæ deveniendum. Cuilibet enim manifestum quam artium mechanicarum principia et incrementa esse, nulla manus constantia, nec oculorum judicio cæpisse, id est, per experientiam meram. Nam maxime exquisito, lineam rectam, vel circulum perphilosophiam et speculativam eorum, rem minus fectum describi posse : attamen admota regula, aut sanam esse ; et illis, de quibus locuti jam sumus, circino circumducto, rem præsto esse. Atqui in $hilosophiarum fabulis duriorem. Utcunque enim mechanicis manus hominum nudas ad quantula opera principiorum trias inventum non inutile fuerit, sed sufficere: easdem vi et ope instrumentorum vastis

esse.

esse.

[blocks in formation]

ruere.

sima quæque ac rursus subtilissima vincere. Sequi | sine causa fuisse, quod apud Ægyptios (qui rerum igitur ut ad artem confugiendum, et de demonstra- inventores, more apud antiquitatem recepto, consetione, quæ per artem regitur, videndum sit. Atque crare solebant) tot brutorum effigies in templis rede syllogismo, qui Aristoteli oraculi loco est, paucis perirentur; cum animalia rationis expertia ex æquo sententiam claudendam. Rem esse nimirum in doc- fere cum hominibus naturæ operationum inventores trinis, quæ in opinionibus hominum positæ sunt, ve- fuerint, neque ad hoc homines sua prærogativa adluti moralibus et politicis, utilem et intellectui ma- modum usi sunt: sed tamen de iis, quæ fiunt, num quandam auxiliarem; rerum vero naturalium videndum. Et primo de inveniendi modo simplici subtilitati et obscuritati imparem et incompetentem. et inartificioso, quod hominibus familiare est, id non Nam syllogismum certe ex propositionibus constare, aliud esse, quam ut is, qui se ad inveniendum alipropositiones ex verbis, verba notionum sive animi quid comparat et accingitur, primo quæ ab aliis conceptuum testes et signacula esse. Quamobrem circa illud dicta sint, inquirat et evolvat: deinde notiones ipsæ, quæ verborum animæ sunt, si vagæ, meditationem propriam addat. Verum ut quis vel nesciæ, nec satis definitæ fuerint (quod in naturali. aliorum fidei se committat, vel spiritum suum solibus longe maxima ex parte fieri consuevit) omnia citet, et fere invocet, ut sibi oracula pandat, rem

Restare inductionem, tanquam ultimum et prorsus sine fundamento esse, sequi inventionem unicum rebus subsidium et perfugium : neque im- quæ apud dialecticos recepta sit. Eam solummodo merito in ea spes sitas esse, ut quæ opera laboriosa nomine tenus, ad id, quod agitur, pertinere. Non et fida rerum suffragia colligere, et ad intellectum enim principiorum et axiomatum esse, ex quibus perferre possit. Verum et hujus nomen tantummodo artes constant, sed tantum eorum, quæ illis consennotum esse ; vim et usum homines hactenus latuisse. tanea videntur. Dialecticam enim magis curiosos, De inductione enim ita decernendum: in usu ejus et importunos, et sibi negotium facessentes, ad fidem atque etiam forma homines dupliciter peccasse ; et veluti sacramentum cuilibet arti præstandum noprimo quod moræ impatientes et compendia viarum tissimo responso rejicere. Restare experientiam undique lustrantes, et quædam in certo ponere, circa meram, quæ, si occurrit, casus, si quæsita sit, exquæ, tanquam circa polos, disputationes verterentur, perimentum nominatur. Atque hanc non aliud properantes, eam tantum ad generalia scientiarum quam (quod aiunt) scopas dissolutas esse. Quin et principia adhibuerunt, media per syllogismorum eos, qui in aliqua natura vel operatione per multam derivationes expedire temere sperantes. Rursus, et erraticam quandam experimentorum variationem, quod de syllogismo accurate, de hac autem demon- revelanda et in lucem educenda sedulo occupati stratione cursim et negligenter inquirentes, formam sunt, aut attonitos stare, aut vertiginosos circumire, ejusdem meditati sunt admodum simplicem et plane aliquando gestientes, aliquando confusos, atque sempuerilem, quæ per enumerationem tantum procedat, per invenire quod ulterius quærant. Neque prorsus atque propterea precario non necessario concludat. aliter fieri posse. Insciam enim et imperitam valde Itaque cum circa demonstrationes talia cogitet, mi- cogitationem esse, alicujus rei naturam in seipsa rum nemini videri posse, si in philosophia naturali perscrutandi : eandem enim naturam in aliis latensibi cum aliis, sive veteribus sive novis, non conveniat. tem, in aliis manifestam et quasi palpabilem esse; Neque enim fieri posse (quod ille per jocum dixit) atque in illis admirationem, in his ne attentionem ut idem sentiant qui aquam et qui vinum bibunt. quidem movere : veluti eam corporum naturam, quæ Illos enim liquorem imbibere crudum et ex intellectu separationi resistit, in aquarum bullis rem sane subvel sponte manantem, vel industria quadam haustum : tilem, et fere ingeniosam videri, quæ hujus rei grase autem liquorem parare et propinare ex infinitis tia in pelliculas quasdam in hæmisphærii formam uvis, iisque maturis et tempestivis, et per racemos effictas se conjiciunt. Eandem in ligno vel lapide decerptis et collectis, et subinde in torculari pressis, non magnopere notari, sed solidi appellatione transet in vase repurgatis, et clarificatis, constantem, qui mitti. Quare visum est ei, hominibus non tam ig. tamen ab omni inebriandi qualitate rectificetur, cum norantiam, quam infelicitatem quandam, imputari, nil prorsus phantasiarum vaporibus tribuat aut cum a curriculo et via per infortunium aut blandirelinquat. Quare visum est ei, philosophias illas, menta deflexerint, non in ejusdem spatiis minus se quas jamdudum diximus, non tantum propter operum strenuos præstiterint. sterilitatem, sed etiam propter demonstrationum in- Cogitavit et illud; finem aliquando desperationi

, firmitatem et fallacias rejici, cum non solum a aut saltem querimoniis imponendum : ac illud porebus desertæ, sed et ab auxiliis, quæ sibi parave- tius videndum, an omnino cessandum, et iis, quæ runt, destitutæ ac proditæ sint.

habemus, utendum sit, an aliquid, ut melius res proCogitavit et illud; etiam de inveniendi modis, qui cedant, tentandum et moliendum. Ac primum finis in usu sunt, separatim videndum, si modo aliqui ipsius et propositi meritum et pretium intueri par sint. In hac enim parte non tam errores et devia, esse, ut in materia dura et opere arduo major fiat quam solitudinem et vacua inveniri; quod stupore industriæ accensio. Veniebat autem ei in mentem, quodam animum perculerit. Non ulli mortalium antiquis seculis, rerum inventoribus (modum ercecordi aut curæ fuisse, ut ingenii et intellectus hu- dente hominum affectu et impetu) divinos honores mani vires ad artes et scientias inveniendas et pro- attributos esse. Iis autem, qui in rebus civilibus memovendas dirigeret, eoque viam muniret: sed om rebantur, quales erant urbium et imperiorum condinia vel traditionum caligini, vel argumentorum ves- tores, legislatores, patriarum a diutinis malis liberatigiis et turbini, vel casus et experientiæ undis et tores, tyrannidum debellatores, et his similes, intral ambagibus permissa esse et permitti. Itaque non heroum modum honores stetisse.

Nec immerito

[ocr errors]

hanc distinctionem priscis illis temporibus invaluisse, quam parendo vinci. Cogitabat etiam et animo volcum illorum beneficia ad universum genus humanum, vebat, qualia sint, quæ de virtute ac vi inventorum horum ad certas regiones et definitas hominum sedes tam simplici et mera, quam ea, quæ cum merito et pertinerent : illa insuper sine vi aut perturbatione beneficio conjuncta sit, cogitationem subire possunt. humanam vitam bearent: hæc vero non absque Ac illam quidem non in aliis manifestius occurrere, tumultu et violentia fere introducta sint. Quod si quam in tribus illis inventis, quæ et ipsa antiquis particularis alicujus inventi utilitas ita homines af- incognita, et quorum primordia etiam nobis obscura fecerit, ut eum, qui universum genus humanum unico et ingloria sunt; artis nimirum imprimendi, pulveris aliquo beneficio complecti posset, homine majorem tormentarii

, et acus nauticæ. Hæc enim tria, nuputarent: at multo celsius inventum esse, quod alia mero scilicet pauca, ac inventu non multum devia, omnia inventa particularia potentia quadam in se rerum faciem, et statum in orbe terrarum mutasse : contineat, ac animam humanam carceribus liberet, primum in re literaria, secundum in re bellica, tereique vias aperiat, ut ad nova et ulteriora quæque tium in re navali, unde infinitas rerum mutationes ductu certo et recto penetrare possit. Quemadmodum secutas esse, attentius intuentibus conspicuas ; ut non enim seculis prioribus, cum homines in navigando imperium aliquod, non secta, non stella majorem per stellarum tantum observationes cursum dirige- efficaciam et quasi influxum in res humanas habubant, eos veteris sane continentis oras legisse, aut isse videatur, quam ista mechanica habuerunt. maria aliqua minora et mediterranea trajecisse : Quod autem ad merita attinet, id optime percipi, si necesse autem fuisse, usum acus nauticæ, ut ducem quis consideret, quantum intersit inter hominum viæ magis fidum, innotuisse, antequam oceanus tra- vitam in excultissima aliqua Europæ provincia, et jiceretur, et novi orbis regiones detegerentur. Si- in regione aliqua novæ Indiæ maxime fera et barmili prorsus ratione, quæ hucusque in artibus et bara. Tantum sane ut merito hominem homini scientiis hominum inventa sunt, potuisse instinctu, Deum esse, non solum ex auxilio et beneficio, sed ex usu, observatione, meditatione, aperiri, utpote sensui status comparatione, dici possit. Atque hoc non propiora. Antequam vero ad remotiora et occultiora solum, non cælum, non corpora, sed artes præstare. naturæ appellere liceat, necessario præcedere, ut At non novum orbem scientiarum, et novum orbem melior et perfectior mentis humanæ usus et adope- terrarum in eo conventuros, ut vetera novis sint longe ratio inveniatur. Quare hujuscemodi inventum pro- cultiora. Quin contra necesse esse, accessiones culdubio temporis partum nobilissimum, et vere artium iis, quæ jam habemus, multo se ostendere masculum esse. Rursus in Scripturis sacris notabat præstantiores, ut quæ naturam non leviter inflectere, Salomonem regem, cum imperio, auro, magnificentia sed vincere et subigere, et in imis fundamentis conoperum, satellitio, famulitio, servorum et famulorum cutere possint: fere enim perpetuo fieri, ut quod pulcherrima descriptione et ordine, classe insuper, inventu sit obvium, id opere sit infirmum, cum nominis claritudine, et summa hominum admiratione radices demum rerum virtute valida, eædem situ floreret, nil horum tamen sibi gloriæ duxisse, verum abditæ sint. Si quis autem sit, cui, in contemplationis ita pronuntiasse : “ Gloriam Dei esse rem celare, amorem et venerationem effuso, ista operum

fregloriam regis autem rem invenire :" non aliter ac si quens, et cum tanto honore mentio, quiddam asperum divina natura innocenti et benevolo puerorum ludo et ingratum sonet, is pro certo sciat, se propriis delectaretur, qui ideo se abscondunt ut inveniantur : desideriis adversari; etenim in natura, opera non ac animam humanam sibi collusorem in hoc ludo, tantum vitæ beneficia, sed et veritatis pignora esse. pro sua in homines indulgentia et bonitate, opta- Et quod in religione verissime requiritur, ut fidem verit. Atque hanc inveniendi gloriam eam esse, quis ex operibus monstret ; idem in naturali philosoquæ humanam naturam nobilitet, nec interim cui- phia competere, ut scientia similiter ex operibus quam mortalium molesta sit (ut civilia esse solent) monstretur. Veritatem enim per operum indicanec conscientiam in aliquo remoretur aut mordeat, tionem, magis quam ex argumentatione, aut etiam sed omnino meritum et beneficium sine alicujus ex sensu et patefieri et probari. Quare unam eanpernicie, injuria aut tristitia, deferat. Lucis enim demque rationem, et conditionis humanæ, et mentis naturam puram et absque maleficio esse ; usum ejus dotandæ esse. Itaque visum est ei, quæ de finis, perverti, ipsam non pollui. Rursus etiam hominum quem animo metimur et destinamus, dignitate dicta studia et ambitiones reputans, tria ambitionis genera sunt, ea non verbis in majus aucta, sed vero minora reperiebat, si modo uni ex iis id nomen imponere fas sit; primam eorum qui ad propriam potentiam Cogitavit et illud; quæ de finis excellentia dicta in patriis suis amplificandam magna contentione sunt, posse votis similia videri. Itaque videndum feruntur : atque hanc vulgarem esse et degenerem. sedulo, quid spei affulgeat, et ex qua parte se ostenSecundam eorum, qui patriæ suæ potentiam inter dat: ac curandum, ne rei optimæ ac pulcherrimæ humanum genus provehere nituntur, quæ sane plus amore capti, severitatem judicii amittamus aut mihabet dignitatis, cupiditatis haud minus. Tertiam

Consentaneum enim esse, prudentiam eorum, qui hominis ipsius sive humani generis po- civilem in hac parte adhibere, quæ ex præscripto tentiam et imperium in rerum universitatem instau- diffidit, et de humanis in deterius conjicit. Leviores rare et attollere conantur; quæ reliquis proculdubio igitur spei auras rejiciendas : eas autem, quæ aliet sanior est et augustior. Hominis autem impe- quid firmitudinis habere videntur, discutiendas. rium sola scientia constare : tantum enim potest Atque auguria rite capienti, primo illud occurrebat, quantum scit: neque ullas vires naturalium causarum hoc, quod agitur, ob boni naturam eminentem manicatenam perfringere posse : naturam enim non aliter feste a Deo esse : atque in operibus divinis tenuissi

esse.

nuamus.

« VorigeDoorgaan »