Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

Auxilia autem triplicia esse posse videntur: vel ut Tertii generis sunt bacilla illa ad terras mensupercipiat non visa ; vel ut majore intervallo; vel ut randas, astrolabia, et similia ; quæ sensum videndi exactius et distinctius.

non ampliant, sed rectificant et dirigunt. Quod si Primi generis sunt (missis bis-oculis, et hujusmodi, sint aliæ instantiæ, quæ reliquos sensus juvent in quæ valent tantum ad corrigendam et levandam in ipsorum actionibus immediatis et individuis; tamen firmitatem visus non bene dispositi, atque ideo nihil si ejusmodi sint, quæ informationi ipsi nihil addant amplius informant) ea, quæ nuper inventa sunt per- plus quam jam habetur, ad id, quod nunc agitur, non spicilla ; quæ latentes et invisibiles corporuin minu- faciunt: itaque earum mentionem non fecimus. tias, et occultos schematismos, et motus (aucta insig

XL. niter specierum magnitudine) demonstrant; quorum vi, in pulice, musca, vermiculis, accurata corporis Inter prerogativas instantiarum ponemus loco de figura et lineamenta, necnon colores et motus prius cimo septimo instantias citantes ; sumpto vocabulo non conspicui, non sine admiratione cernuntur. a foris civilibus, quia citant ea ut compareant, quæ Quinetiam aiunt lineam rectam calamo vel penicillo prius non comparuerunt; quas etiam instantias era descriptam, per hujusmodi perspicilla inæqualem ad-cantes appellare consuevimus. Eæ deducunt nonmodum et tortuosam cerni : quia scilicet nec motus sensibile ad sensibile. manus licet per regulam adjutæ, nec impressio atra- Sensum autem fugiunt res, vel propter distantiam menti aut coloris, revera æqualia existant; licet illæ objecti locati; vel propter interceptionem sensus per inæqualitates tam minutæ sint, ut sine adjumento corpora media; vel quia objectum non est habile ad hujusmodi perspicillorum conspici nequeant. Etiam impressionem in sensu faciendam; vel quia deficit superstitiosam quandam observationem in hac re (ut quantum in objecto pro feriendo sensu; vel quia fit in rebus novis et miris) addiderunt homines : viz. tempus non est proportionatum ad actuandum senquod hujusmodi perspicilla opera naturæ illustrent, sum; vel quia objecti percussio non toleratura sensu; artis dehonestent. Illud vero nihil aliud est, quam vel quia objectum ante implevit et possedit sensum, quod texturæ naturales multo subtiliores sint quam ut novo motui non sit locus. Atque hæc præcipue artificiosæ. Perspicillum enim illud ad minuta tan- ad visum pertinent, et deinde ad tactum. Nam hi tum valet : quale perspicillum si vidisset Democri- duo sensus sunt informativi ad largum, atque de comtus, exsiluisset forte, et modum videndi atomum munibus objectis; ubi reliqui tres non informent (quem ille invisibilem omnino affirmavit) inventum fere, nisi immediate et de propriis objectis. fuisse putasset. Verum incompetentia hujusmodi In primo genere non fit deductio ad sensibile, nisi perspicillorum, præterquam ad minutias tantum, (ne- rei, quæ cerni non possit propter distantiam, adjicique ad ipsas quoque, si fuerint in corpore majuscu- atur aut substituatur alia res, quæ sensum magis e lo,) usum rei destruit. Si enim inventum extendi longinquo provocarc et ferire possit; veluti in sigposset at corpora majora, aut corporum majorum nificatione rerum per ignes, campanas, et similia. minutias ; adeo ut textura panni lintei conspici pos- In secundo genere fit deductio, cum ea, quæ inteset tamquam rete; atque hoc modo minutiæ latentes rius propter interpositionem corporum latent, nec et inæqualitates gemmarum, liquorum, urinarum, commode aperiri possunt, per ea, quæ sunt in supersanguinis, vulnerum, et multarum aliarum rerum ficie, aut ab interioribus effluunt, perducuntur ad cerni possent; magnæ proculdubio ex eo invento sensum: ut status humanorum corporum per pulsus commoditates capi possent.

et urinas, et similia. Secundi generis sunt illa altera perspicilla, quæ At tertii et quarti generis deductiones ad plurima memorabili conatu adinvenit Galilæus: quorum ope, spectant, atque undique in rerum inquisitione sunt tanquam per scaphas aut naviculas, aperiri et exer- conquirendæ. Hujus rei exempla sunt. Patet quod ceri possint propiora cum cælestibus commercia. aër, et spiritus, et hujusmodi res, quæ sunt toto corHinc enim constat galaxiam esse nodum cive coa- pore tenues et subtiles, nec cerni nec tangi possint : cervationem stellarum parvarum, plane numeratarum Quare in inquisitione circa hujusmodi corpora deducet distinctarum, de qua re apud antiquos tantum sus

tionibus omnino est opus. picio fuit. Hinc demonstrari videtur, quod spatia Sit itaque natura inquisita, actio et motus spiriorbium (quos vocant) planetarum non sint plane tus, qui includitur in corporibus tangibilibus. Omne vacua aliis stellis ; sed quod cælum incipiat stelles- enim tangibile apud nos continet spiritum invisibicere, antequam ad cælum ipsum stellatum ventum lem et intactilem, eique obducitur, atque eum quasi sit; licet stellis minoribus, quam ut sine perspicillis vestit. Hinc fons triplex potens ille, et mirabilis istis conspici possint. Hinc choreas illas stellarum processus spiritus in corpore tangibili

. Spiritus parvarum circa planetam Jovis (unde conjici possit, enim in re tangibili, emissus corpora contrahit et esse in motibus stellarum plura centra) intueri licet. desiccat: detentus, corpora intenerat et colliquat ; Hinc inæqualitates luminosi et opaci in luna distinc- nec prorsus emissus nec prorsus detentus, informat, tius cernuntur et locantur; adeo ut fieri possit quæ- membrificat, assimilat, egerit, organizat, dam seleno-graphia. Hinc maculæ in sole ; et id Atque hæc omnia deducuntur ad sensibile per effecgenus: Omnia certe inventa nobilia, quatenus fides tus conspicuos. hujusmodi demonstrationibus tuto adhiberi possit. Etenim in omni corpore tangibili inanimato, spiQuæ nobis ob hoc maxime suspectæ sunt, quod in ritus inclusus primo multiplicat se, et tanquam deistis paucis sistatur experimentum, neque alia com- pascet partes tangibiles eas, quæ sunt maxime ad plura investigatu aque digna eadem ratione inventa hoc faciles et præparatæ ; easque digerit, et conficit, sint.

et vertit in spiritum, et deinde una evolant. Atque

similia.

[ocr errors]

hæc confectio et multiplicatio spiritus deducitur ad primaria sumitur ex copia vel paucitate materiæ, sensum per diminutionem ponderis. In omni enim quæ subit idem spatium sive dimensum. Reliqui desiccatione aliquid defluit de quanto; neque id ip- enim schematismi (qui referuntur ad dissimilaritates sum ex spiritu tantum præinexistente, sed ex cor- partium, quæ in eodem corpore continentur, et collopore quod prius fuit tangibile, et noviter versum est : cationes ac posituras earundem) præ illo altero sunt spiritus enim non ponderat. Egressus autem sive secundarii. emissio spiritus deducitur ad sensibile in rubigine Sit itaque natura inquisita, expansio sive coitio metallorum, et aliis putrefactionibus ejus generis, materiæ in corporibus respective: viz. quantum quæ sistunt se, antequam pervenerint ad rudimenta materiæ impleat quantum dimensum in singulis. vitæ; nam illæ ad tertium genus processus pertinent. Etenim nil verius in natura, quam propositio illa Etenim in corporibus magis compactis spiritus non gemella ; Ex nihilo nihil fieri : neque quicquam in invenit poros et meatus, per quos evolet: itaque co- nihilum redigi: verum quantum ipsum materiæ sive gitur partes ipsas tangibiles protrudere et ante se summam totalem constare, nec augeri aut minui. agere, ita ut illæ simul exeant; atque inde fit rubigo, Nec illud minus verum; Ex quanto illo materiæ sub et similia. At contractio partium tangibilium, post- | iisdem spatiis sive dimensionibus, pro diversitate ce quam aliquid de spiritu fuerit emissum (unde sequi- porum, plus et minus contineri ; ut in aqua plus, in tur illa desiccatio) deducitur ad sensibile, tum per aëre minus : Adeo ut si quis asserat, aliquod contenipsam duritiem rei auctam, tum multo magis per tum aquæ in par contentum aëris verti posse, idem scissuras, angustationes, corrugationes, et complica- sit ac si dicat, aliquid posse redigi in nihilum : contra, tiones corporum, quæ inde sequuntur. Etenim si quis asserat, aliquod contentum aëris in par conpartes ligni desiliunt et angustantur; pelles corru- tentum aquæ verti posse ; idem sit ac si dicat, aligantur : neque id solum, sed (si subita fuerit emissio quid posse fieri ex nihilo. Atque ex copia ista et spiritus per calorem ignis) tantum properant ad con- paucitate materiæ, notiones illæ densi et rari, quæ tractionem, ut se complicent et convolvant.

varie et promiscue accipiuntur, proprie abstrahuntur. At contra, ubi spiritus detinetur, et tamen dilata- Assumenda est et assertio illa tertia, etiam satis tur et excitatur per calorem aut ejus analoga (id certa : quod hoc, de quo loquimur, plus et minus quod fit in corporibus magis solidis aut tenacibus) materiæ in corpore hoc vel illo, ad calculos (facta tum vero corpora emolliuntur, ut ferrum candens ; collatione) et proportiones exactas, aut exactis profluunt, ut metalla; liquefiunt, ut gummi, cera, et pinquas, reduci possit. Veluti si quis dicat inesse similia. Itaque contrariæ illæ operationes caloris in dato contento auri talem coacervationem materiæ, (ut ex eo alia durescant, alia liquescant) facile re- ut opus habeat spiritus vini ad tale quantum materiæ conciliantur; quia in illis, spiritus emittitur ; in his, æquandum, spatio vicies et semel majore, quam agitatur et detinetur: quorum posterius est actio implet aurum ; non erraverit. propria caloris et spiritus ; prius, actio partium tan- Coacervatio autem materiæ, et rationes ejus dedugibilium tantum per occasionem spiritus emissi. cuntur ad sensibile per pondus. Pondus enim

Ast ubi spiritus nec detinetur prorsus, nec pror- respondet copiæ materiæ, quoad partes rei tangibilis : sus emittitur ; sed tantum inter claustra sua tentat spiritus autem, et ejus quantum ex materia, non et experitur, atque nacta est partes tangibiles obe- venit in computationem per pondus ; levat enim dientes et sequaces in promptu ; ita at quo spiritus pondus potius, quam gravat. At nos hujus rei agit, eæ simul sequantur : tum vero sequitur effor- tabulam fecimus satis accuratam ; in qua pondera et matio in corpus organicum, et membrificatio, et reli- spatia singulorum metallorum, lapidum præcipuorum, quæ actiones vitales, tam in vegetabilibus quam in lignorum, liquorum, oleorum, et plurimorum aliorum animalibus. Atque hæc maxime deducuntur ad corporum tam naturalium quam artificialium, exsensum, per notationes diligentes primorum incep- cepimus : rem polychrestam, tam ad lucem informatuum, et rudimentorum sive tentamentorum vitæ in tionis, quam ad normam operationis ; et quæ multas animalculis ex putrefactione natis ; ut in ovis formi- res revelet omnino præter expectatum. Neque illud carum, vermibus, muscis, ranis post imbrem, etc. pro minimo habendem est, quod demonstret omnem Reqniritur autem ad vivificationem, et lenitas caloris, varietatem, quæ in corporibus tangibilibus nobis et lentor corporis ; ut spiritus nec per festinationem notis versatur (intelligimus autem corpora bene erumpat, nec per contumaciam partium coërceatur, unita, nec plane spongiosa, et cava, et magna ex quin potius ad ceræ modum illas plicare et effingere parte aëre impleta) non ultra rationes partium viginti possit.

et unius excedere: tam finita scilicet est natura, aut Rursus, differentia illa spiritus maxime nobilis, et saltem illa pars ejus, cujus usus ad nos maxime ad plurima pertinens (viz. spiritus abscissi ; ramosi pertinet. simpliciter; ramosi simul et cellulati : ex quibus Etiam diligentiæ nostræ esse putavimus experiri, prior est spiritus omnium corporum inanimatorum ; si forte capi possint rationes corporum non tangibi. secundus, vegetabilium ; tertius, animalium) per lium sive pneumaticorum, respectu corporum tangiplurimas instantias deductorias tanquam sub culos bilium. Id quod tali molitione aggressi sumus. ponitur.

Phialam vitream accepimus, quæ unciam fortasse Similiter patet, quod subtiliores texturæ et sche- unam capere possit; parvitate vasis usi, ut minori matismi rerum (licet toto corpore visibilium aut cum calore posset fieri evaporatio sequens.

Hanc tangibilium) nec cernantur, nec tangantur. Quare phialam spiritu vini implevimus fere ad collum ; in his quoque per deductionem procedit informatio. eligentes spiritum vini, quod per tabulam priorem, At differentia schematismorum maxime radicalis et eum esse ex corporibus tangibilibus (quæ bene unita,

di

nec cava sunt) rarissimum, et minimum continens præcipue sitæ sunt. Neque illud etiam, quod alias materiæ sub suo dimenso, observavimus. Deinde monuimus, hominibus in mentem aut observationem pondus aquæ cum phiala ipsa exacte notavimus. venire solet in hujusmodi separationibus ; hoc est, Postea vesicam accepimus, quæ circa duas pintas plurimas qualitates in corporum vexationibus, tam contineret. Ex ea aërem omnem, quoad fieri potuit, per ignem quam alios modos, indi ab ipso igne, iisexpressimus, eo usque ut vesicæ ambo latera essent que corporibus, quæ ad separationem adhibentur, quæ contigua : etiam prius vesicam oleo oblevimus cum in composito prius non fuerunt; unde miræ fallaciæ. fricatione leni, quo vesica esset clausior ; ejus, siqua Neque enim scilicet vapor universus, qui ex aqua erat, porositate oleo obturata. Hanc vesicam circa emittitur per ignem, vapor aut aër antea fuit in coros phialæ, ore phialæ intra os vesicæ recepto, fortiter pore aquæ; sed factus est maxima ex parte per ligavimus; filo parum cerato, ut melius adhæresce- latationem aquæ ex calore ignis. ret et arctius ligaret. Tum demum phialam supra Similiter in genere omnes exquisitæ probationes carbones ardentes in foculo collocavimus. At paulo corporum, sive naturalium sive artificialium, per quas post vapor sive aura spiritus vini per calorem dilatati, vera dignoscuntur ab adulterinis, meliora a vilioriet in pneumaticum versi, vesicam paulatim sufflavit, bus, huc referri debent: deducunt enim non-sensieamque universam veli instar undequaque extendit. bile ad sensibile. Sunt itaque diligenti cura undiId postquam factum fuit, continuo vitrum ab igne que conquirendæ. removimus, et super tapetem posuimus, ne frigore Quintum vero genus latitantiæ quod attinet; manidisrumperetur : statim quoque in summitate vesicæ festum est actionem sensus transigi in motu, motum foramen fecimus, ne vapor, cessante calore, in in tempore. Si igitur motus alicujus corporis sit liquorem restitutus resideret, et rationes confunderet. vel tam tardus, vel tam velox, ut non sit proportio Tum vero vesicam ipsam sustulimus, et rursus pon- natus ad momenta, in quibus transigitur actio sensus; dus excepimus spiritus vini, qui remanebat. Inde objectum omnino non percipitur : ut in motu indicis quantum consumptum fuisset in vaporem seu pneu- horologii, et rursus in motu pilæ sclopeti. Atque maticum, computavimus; et facta collatione, quantum motus, qui ob tarditatem non percipitur, facile et orlocum sive spatium illud corpus implesset, quando dinario deducitur ad sensum per summas motus ; qui esset spiritus vini in phiala, et rursus quantum spa- vero ob velocitatem, adhuc non bene mensurari contium impleverit, postquam factum fuisset pneumati- suevit ; sed tamen postulat inquisitio naturæ, ut hoc cum in vesica, rationes subduximus : ex quibus fiat in aliquibus. manifeste liquebat, corpus istud ita versum et mu- Sextum autem genus, ubi impeditur sensus proptatum expansionem centuplo majorem, quam antea ter nobilitatem objecti, recipit deductionem ; vel per habuisset, acquisivisse.

elongationem majorem objecti a sensu ; vel per Similiter, sit natura inquisita, calor aut frigus ; hebetationem objecti per interpositionem medii taejus nempe gradus, ut a sensu non percipiantur oblis, quod objectum debilitet, non annihilet; vel per debilitatem. Hæc deducuntur ad sensum per vitrum admissionem et exceptionem objecti reflexi, ubi percalendare, quale superius descripsimus. Calor enim cussio directa sit nimis fortis; ut solis in pelvi aquæ. et frigus, ipsa non percipiuntur ad tactum : at calor Septimum autem genus latitantiæ, ubi sensus ita aërem expandit, frigus contrahit. Neque rursus oneratur objecto, ut novæ admissioni non sit locus, illa expansio et contractio aëris percipitur ad vi- non habet fere locum nisi in olfactu et odoribus ; sum : at aër ille expansus aquam deprimit; con- nec ad id, quod agitur, multum pertinet. Quare de tractus, attollit; ac tum demum fit deductio ad visum, deductionibus non sensibilis ad sensibile hæc dicta non ante, aut alias.

sint. Similiter, sit natura inquisita, mistura corporum; Quandoque tamen deductio fit non ad sensum viz. quid habeant ex aqueo, quid ex oleoso, quid ex hominis, sed ad sensum alicujus alterius animalis, spiritu, quid ex cinere, et salibus, et hujusmodi; vel cujus sensus in aliquibus humanum excellit; ut nonetiam (in particulari) quid habeat lac butyri, quid nullorum odorum, ad sensum canis; lucis, quæ in coaguli, quid seri, et hujusmodi. Hæc deducuntur aëre non extrinsecus illuminato latenter existit, ad ad sensum per artificiosas et peritas separationes, sensum felis, noctuæ, et hujusmodi animalium, quæ quatenus ad tangibilia. At natura spiritus in ipsis, cernunt noctu. Recte enim notavit Telesius, etiam licet immediate non percipiatur, tamen deprehendi- in aëre ipso inesse lucem quandam originalem, litur per varios motus et nixus corporum tangibilium, cet exilem et tenuem, et maxima ex parte oculis in ipso actu et processu separationis suæ; atque eti- hominum aut plurimorum animalium non inservienam per acrimonias, corrosiones, et diversos colores, tem ; quia illa animalia, ad quorum sensum hujusodores, et sapores eorundem corporum post separa- modi lux est proportionata, cernant noctu; id quod tionem. Atque in hac parte, per distillationes at- vel sine luce fieri, vel per lucem internam, minus que artificiosas separationes, strenue sane ab homi- credibile est. nibus elaboratum est; sed non multo felicius quam Atque illud utique notandum est; de destitutioniin cæteris experimentis, quæ adhuc in usu sunt; bus sensuum, eorumque remediis, hic nos tractare. modis nimirum prorsus palpatoriis, et viis cæcis, et Nam fallaciæ sensuum ad proprias inquisitiones magis operose quam intelligenter ; et (quod pessi- de sensu et sensibili remittendæ sunt; excepta illa mum est) nulla cum imitatione aut æmulatione na- magna fallacia sensuum, nimirum quod constituant turæ, sed cum destructione (per calores vehementes, lineas rerum ex analogia hominis, et non ex analoaut virtutes nimis validas) omnis subtilioris schema- gia universi; quæ non corrigitur, nisi per rationem tismi, in quo occultæ rerum virtutes et consensus et philosophiam universalem.

XLI.

confugimus, cum instantiæ propriæ haberi non pos

sint. Duplicitur autem fit substitutio; aut per graInter prærogativas instantiarum ponemus loco de duationem, aut per analoga. Exempli gratia : non cimo octavo instantias viæ; quas etiam instantias invenitur medium, quod inhibeat prorsus operationem itinerantes et instantias articulatas, appellare consue- magnetus in movendo ferrum ; non aurum interposivimus. Eæ sunt, quæ indicant naturæ motus gra- tum, non argentum, non lapis, non vitrum, lignum, datim continuatos. Hoc autem genus instantiarum aqua, oleum, pannus aut corpora fibrosa, aër, flampotius fugit observationem, quam sensum. Mira ma, et cætera. Attamen per probationem exactam enim est hominum circa hanc rem indiligentia. fortasse inveniri possit aliquod medium, quod hebeContemplantur siquidem naturam tantummodo desul- tet virtutem ipsius plus quam aliquod aliud, comtorie et per periodos, et postquam corpora fuerint parative et in aliquo gradu ; veluti quod non trahat absoluta ac completa, et non in operatione sua. magnes ferrum per tantum crassitiem auri, quam per Quod si artificis alicujus ingenia et industriam ex- par spatium aëris : aut per tantum argentum igniplorare et contemplari quis cuperet, is non tantum tum, quam per frigidum, et sic de similibus. Nam materias rudes artis, atque deinde opera perfecta, de his nos experimentum non fecimus : sed sufficit conspicere desideraret; sed potius præsens esse, tamen, ut proponatur loco exempli. Similiter non cum artifex operatur, et opus suum promovet.

At- invenitur hic apud nos corpus, quod non suscipiat que simile quiddam circa naturam faciendum est. Ex- calidum igni approximatum. Attamen longe citius empli gratia; si quis de vegetatione plantarum in- suscipit calorem aër, quam lapis. Atque talis est quirat, ei inspiciendum est ab ipsa satione seminis substitutio, quæ fit per gradus. alicujus (id quod per extractionem, quasi singulis Substitutio autem per analogia, utilis sane, sed diebus, seminum, quæ per biduum, triduum, quatri- minus certa est; atque idcirco cum judicio quodam duum, et sic deinceps in terra manserunt, eorumque adhibenda. Ea fit, cum deducitur non-sensibile ad diligentem intuitum, facile fieri potest) quomodo et sensum ; non per operationes sensibiles ipsius corquando semen intumescere et turgere incipiat, et poris insensibilis, sed per contemplationem corporis veluti spiritu impleri; deinde quomodo corticulam alicujus cognati sensibilis. Exempli gratia : si inrumpere, et emittere fibras, cum latione nonnulla quiratur de mistura spirituum, qui sunt corpora nonsui interim sursum, nisi terra fuerit admodum con- visibilia; videtur esse cognatio quædam inter cortumax; quomodo etiam emittat fibras, partim radi- pora, et formites sive alimenta sua. Fomes autem cales deorsum, partim cauliculares sursum, aliquan- flammæ videtur esse oleum et pinguia ; aëris, aqua do serpendo per latera, si es ea parte inveniat ter- et aquea: flammæ enim multiplicant se super halitus ram apertam et magis facilem, et complura id genus. olei, aër super vapores aquæ. Videndum itaque de Similiter facere oportet circa exclusionem ovorum, mistura aquæ et olei, quæ se manifestat ad sensum: ubi facile conspici dabitur processus vivificandi et quandoquidem mistura aëris et flammei generis fuorganizandi, et quid, et quæ partes fiant ex vitello, giat sensum. At oleum et aqua inter se per comquid ex albumine ovi, et alia. Similis est ratio positionem aut agitationem imperfecte admodum circa animalia ex putrefactione: nam circa animalia miscentur, eadem in herbis, et sanguine, et partibus perfecta et terrestria, per exsectiones fætuum ex animalium, accurate et delicate miscentur. Itaque utero, minus humanum esset ista inquirere; nisi simile quiddam fieri possit circa misturam flammei forte per occasiones abortuum, et venationum, et et aërei generis in spiritalibus: quæ per confusionem similium. Omnino igitur vigilia quædam servanda simplicem non bene sustinent misturam : eadem taest circa naturam, ut quæ melius se conspiciendam men in spiritibus plantarum et animalium misceri præbeat noctu, quam interdiu. Istæ enim contem- videntur ; præsertim cum omnis spiritus animatus plationes tanquam nocturnæ censeri possint, ob lu- depascat humida utraque, aquea et pinguia, tanquam cernæ parvitatem et perpetuationem.

fomites suos. Quin et in inanimatis idem tentandum est: id Similiter, si non de perfectioribus misturis spiriquod nos fecimus in inquirendis aperturis liquorum talium, sed de compositione tantum inquiratur ; per ignem. Alius enim est modus aperturæ in aqua, nempe utrum facile inter se incorporentur ; an poalius in vino, alius in aceto, alius in omphacio ; tius (exempli gratia) sint aliqui venti et exhalatilonge alius in lacte, et oleo, et cæteris. id quod ones, aut alia corpora spiritalia, quæ non miscentur facile cernere erat per ebullitionem super ignem cum aëre communi, sed tantum hærent et natant in lenem, et in vase vitreo, ubi omnia cerni perspicue eo, in globulis et guttis, et potius franguntur ac compossint. Verum hæc brevius perstringimus; fusius minuuntur ab aëre, quam in ipsum recipiuntur et et exactius de iis sermones habituri, cum ad inven- incorporantur. Hoc in aëre communi et aliis spiritionem latentes rerum processus ventum erit : sem- talibus, ob subtilitatem corporum, percipi ad sensum per enim memoria tenendum est, nos hoc loco non non potest; attamen imago quædam hujus rei, quares ipsas tractare, sed exempla tantum adducere. tenus fiat, concipi possit in liquoribus argenti vivi,

olei, aquæ; atque etiam in aëre et fractione ejus,

quando dissipatur et ascendit in parvis portiunculis Inter prærogativas instantiarum ponemus loco de- per aquam; atque etiam in fumis crassioribus, decimo nono instantias supplementi, sive substitutio- nique in pulvere excitato et hærente in aëre; in mis ; quas etiam instantias perfugii appellare con quibus omnibus non fit incorporatio. Atque repræsuevimus

. Eæ sunt, quæ supplent informationem, sentatio prædicta in hoc subjecto non mala est, si ubi sensus plane destituitur; atque idcirco ad eas illud primo diligenter inquisitum fuerit, utrum possit

XLII.

XLIV.

XLIII.

nere.

esse talis heterogenea inter spiritalia, qualis invenitur inter liquida : nam tum demum hæc simulacra per analogiam non incommode substituentur.

Atque de instantiis, quæ juvant sensum, jam dicAtque de instantiis istis supplementi, quod dixi- tum est; quæ præcipui usas sunt ad partem informus, informationem ab iis hauriendam esse, quando mativam. Informatio enim incipit a sensu. At desint instantiæ propriæ, loco perfugii, nihilominus universum negotium desinit in opera: atque quemintelligi volumus, quod illæ etiam magni sint usus, admodum illud principium, ita hoc finis rei est. etiam cum propriæ instantiæ adsint; ad roborandam Sequentur itaque instantiæ præcipui usus ad parter scilicet informationem una cum propriis. Verum de operativam. Eæ genere duæ sunt, numero septem : his exactius dicemus, quando ad adminicula induc- quas universas, generali nomine, instantias practicas tionis tractanda sermo ordine dilabetur.

appellare consuevimus. Operative autem part is vitia duo, totidemque dignitates instantiarum in ge

Aut enim fallit operatio, aut onerat nimis. Inter prærogativas instantiarum ponemus loco Fallit operatio maxime (præsertim post diligentem vicesimo instantias persecantes ; quas etiam instan- naturarum inquisitionem) propter male determinatas tias vellicantes appellare consuevimus, sed diversa et mensuratas corporum vires et actiones. Vires ratione. Vellicantes enim eas appellamus, quia vel antem et actiones corporum circumscribuntur et menlicant intellectum ; persecantes, quia persecant na- surantur, aut per spatia loci, aut per momenta temturam: unde etiam illas quandoque instantias De- poris, aut per unionem quanti, aut per prædominanmocriti nominamus. Eæ sunt, quæ de admirabili et tiam virtutis: quæ quatuor, nisi fuerint probe et exquisita subtilitate naturæ intellectum submonent, diligenter pensitata, erunt fortasse scientiæ speculaut excitetur et expergiscatur ad attentionem, et ob- tione quidem pulchræ, sed opere inactivæ. Instanservationem, et inquisitionem debitam. Exempli tias vero quatuor itidem, quæ huc referuntur, uno gratia: quod parum guttulæ atramenti ad tot literas nomine instantias mathematicas vocamus, et instan. vel lineas extendatur ; quod argentum, exterius tan- tias mensure. tum inauratum, ad tantum longitudinem fili inaurati Onerosa autem fit praxis, vel propter misturam continuetur ; quod pusillus vermiculus, qualis in rerum inutilium ; vel propter multiplicationem incute invenitur, habeat in se spiritum simul et figu- strumentorum ; vel propter molem materiæ et corram dissimilarem partium ; quod parum croci, etiam porum, quæ ad aliquod opus requiri contigerint. dolium aquæ colore inficiat ; quod parum zibethi aut Itaque ea instantiæ in pretio esse debent, quæ aut aromatis, longe majus contentum aëris odore; quod dirigunt operativam ad ea quæ maxime hominum exiguo suffitu tanta excitetur nubes fumi; quod sono intersunt; aut quæ parcunt instrumentis; aut quæ rum tam accuratæ differentiæ, quales sint voces arti-parcunt materiæ sive supellectili. Eas autem tres culatæ, per aërem undequaque vehantur, atque per instantias, quæ huc pertinent, uno nomine instantias foramina et poros etiam ligni et aquæ (licet admo- propitias sive benevolas vocamus. Itaque de his dum extenuatæ) penetrent, quin etiam repercutian- septem instantiis jam sigillatim dicemus. atque cum tur, idque tam distincte et velociter ; quod lux et iis partem illam de prærogativis sive dignitatibus color, etiam tanto ambitu et tam perniciter, per cor- instantiarum claudemus. pora solida vitri, aquæ, et cum tanta et tam exquisita varietate imaginum permeent, etiam refringantur et reflectantur; quod magnes per corpora omnigena, Inter prærogativas instantiarum ponemus loco etiam maxime compacta, operetur: sed (quod magis vicesimo primo instantias virge, sive radii ; quas mirum est) quod in his omnibus, in medio adiaphoro etiam instantias perlationis, vel de non ultra appel(quale est aër) unius actio aliam non magnopere lare consuevimus. Virtutes enim rerum et motus impediat; nempe, quod eodem tempore per spatia operantur, et expediuntur per spatia, non indefinita aëris devehantur et visibilium tot imagines ; et vocis aut fortuita, sed finita et certa; quæ ut in singulis articulatæ tot percussiones ; et tot odores specificati, naturis inquisitis teneantur et notentur, plurimum ut læ, rosæ; etiam calor et frigus; et virtutes interest practicæ; non solum ad hoc, ut non fallat, magneticæ; omnia (inquam) simul, uno alterum non sed etiam ut magis sit aucta et potens. Etenim inimpediente; ac si singula haberent vias et meatus terdum datur virtutes producere, et distantias tansuos proprios separatos, neque unum in alterum im- quam retrahere in propius ; ut in perspicillis. pingeret aut incurreret.

Atque plurimæ virtutes operantur et efficiunt tanSolemus tamen utiliter hujusmodi instantiis per- tum per tactum manifestum; ut fit in percussione secantibus subjungere instantias, quas metas perse- corporum, ubi alterum non summovet alterum, nisi cationis appellare consuevimus: veluti, quod in iis, impellens impulsum tangat. Etiam medicinæ, quæ quæ diximus, una actio in diverso genere aliam non exterius applicantur, ut unguenta, emplastra, non perturbet aut impediat; cum tamen in eodem genere exercent vires suas, nisi per tactum corporis. Deniuna aliam domet et extinguat: veluti, lux solis, lucem que objecta sensuum, tactus et gustus, non feriunt, cicindelæ; sonitus bombardæ, vocem ; fortior odor, nisi contigua organis. delicatiorem ; intensior calor, remissiorem ; lamina Sunt et aliæ virtutes, quæ operantur ad distantiam, ferri interposita inter magnetem et aliud ferrum, verum valde exiguam, quarum paucæ adhuc notatæ operationem magnetis. Verum de his quoque inter sunt, cum tamen plures sint quam homines suspicenadminicula inductionis erit proprius dicendi locus. tur: ut (capiendo exempla ex vulgatis) cum succi

num aut gagates trahunt paleas; bullæ approxima

XLV.

« VorigeDoorgaan »