Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

LXXX.

LXXXII.

periodos naturalis philosophia majorem in modum faciat in redditione causarum rerum quæ jampridem neglecta aut impedita fuerit, nil mirum si homines sunt cognitæ ; non eam, quæ nova operum pignora, parum in ea re profecerint, cum omnino aliud et novam axiomatum lucem assequatur. Itaque, si egerint.

finis scientiarum a nemine adhuc bene positus sit, non mirum est, si in iis, quæ sunt subordinata ad

finem, sequatur aberratio. Accedit et illud, quod naturalis philosophia in iis ipsis viris, qui ei incubuerint, vacantem et integrum hominem, præsertim his recentioribus temporibus, Quemadmodum autem finis et meta scientiarum vix nacta sit; nisi forte quis monachi alicujus in male posita sunt apud homines; ita rursus etiam si cellula, aut nobilis in villula lucubrantis, exemplum illa recte posita fuissent, viam tamen sibi delegerunt adduxerit; sed facta est demum naturalis philoso- omnino erroneam et imperviam.

Quod stupore phia instar transitus cujusdam et pontisternii ad quodam animum rite rem reputanti perculserit ; non alia.

ulli mortalium curæ aut cordi fuisse, ut intellectui Atque magna ista scientiarum mater mira indig- humano, ab ipso sensu et experientia ordinata et nitate ad officia ancillæ detrusa est; quæ medicinæ bene condita, via aperiretur, et muniretur; sed aut mathematices operibus ministret, et rursus, quæ omnia vel traditionum caligini, vel argumentorum adolescentium immatura ingenia lavet et imbuat vertigini et turbini, vel casus et experientiæ vaga velut tinctura quadam prima, ut aliam postea felicius et inconditæ undis et ambagibus, permissa esse. et commodius excipiant. Interim nemo expectet Atque cogitet quis sobrie et diligenter, qualis sit ea magnum progressum in scientiis (præsertim in parte via, quam in inquisitione et inventione alicujus rei earum operativa) nisi philosophia naturalis ad scien- | homines adhibere consueverunt. Et primo notabit tias particulares producta fuerit, et scientiæ particu- proculdubio inveniendi modum simplicem et inartifilares rursus ad naturalem philosophiam reductæ. ciosum, qui hominibus maxime est familiaris. Hic Hinc enim fit, ut astronomia, optica, musica, plurimæ autem non alius est, quam ut is, qui se ad invenienartes mechanicæ, atque ipsa medicina, atque (quod dum aliquid comparat et accingit, primo quæ ab aliis quis magis miretur) philosophia moralis et civilis, et circa illa dicta sint, inquirat et evolvat; deinde proscientiæ logicæ nil fere habeant altitudinis in propriam meditationem addat, atque per mentis multam fundo; sed per superficiem et varietatem rerum agitationem spiritum suum proprium solicitet, et quasi tantum labantur : quia, postquam particulares istæ invocet, ut sibi oracula pandat; quæ res omnino scientiæ dispertitæ et constitutæ fuerint, a philoso- sine fundamento est, et in opinionibus tantum volvitur. phia naturali non amplius aluntur ; quæ ex fontibus At alius quispiain dialecticam ad inveniendum et veris contemplationibus, motuum, radiorum, sono- advocet, quæ nomine tenus tantum ad id quod agitur, rum, texturæ et schematismi corporum, affectuum, et pertinet. Inventio enim dialecticæ non est principrehensionum intellectualium, novas vires et aug. piorum et axiomatum præcipuorum, ex quibus artes menta illis impertiri potuerit. Itaque minime constant, sed eorum tantum, quæ illis consentanea mirum est, si scientiæ non crescant, cum a radicibus videntur. Dialectica enim magis curiosos et imporsuis sint separatæ.

tunos, et sibi negotium facessentes, eamque interpellantes de probationibus et inventionibus princi

piorum, sive axiomatum primorum, ad fidem, et Rursus se ostendit alia causa potens et magna, veluti sacramentum cuilibet arti præstandum, notiscur scientiæ parum promoverint. Ea vero hæc est; simo responso rejicit. quod fieri non possit, ut recte procedatur in curriculo, Restat experientia mera, quæ, si occurrat, casus; ubi ipsa meta non recte posita sit et defixa. Meta si quæsita sit, experimentum nominatur. Hoc autem autem scientiarum vera et legitima non alia est experientiæ genus nihil aliud est, quam (quod aiunt) quam ut dotetur vita humana novis inventis et copiis. scopæ dissolutæ, et mera palpatio, quali homines At turba longe maxima nihil ex hoc sapit, sed noctu utuntur, omnia pertentando, si forte in rectam meritoria plane est, et professoria ; nisi forte quan- viam incidere detur; quibus multo satius et consuldoque eveniat, ut artifex aliquis acrioris ingenii, et tius foret diem prastolari, aut lumen accendere, et gloriæ cupidus, novo alicui invento det operam ; deinde viam inire. At contra, verus experientiæ quod fere fit cum facultatum dispendio. At apud ordo primo lumen accendit, deinde per lumen iter plerosque tantum abest ut homines id sibi proponant, demonstrat, incipiendo ab experientia ordinata et ut scientiarum et artium massa augmentum obtineat; digesta, et minime præpostera aut erratica, atque ex ut ex ea, quæ præsto est, massa nil amplius sumant ea educendo axiomata, atque ex axiomatibus conaut quærant, quam quantum ad usum professorium, stitutis rursus experimenta nova, cum nec verbum aut lucrum, aut existimationem, aut hujusmodi com- divinum in rerum massam absque ordine operatum pendia convertere possint. Quod si quis ex tanta sit. multitudine scientiam affectu ingenuo, et propter se Itaque desinant homines mirari, si spatium expetat; invenietur tamen ille ipse, potius contem- scientiarum non confectum sit, cum a via omnino plationum et doctrinarum varietatem, quam veritatis aberraverint ; relicta prorsus et deserta experientia, severam et rigidam inquisitionem, sequi. Rursus, aut in ipsa (tanquam in labyrintho) se intricando et si alius quispiam fortasse veritatis inquisitor sit circumcursando; cum rite institutus ordo, per expeseverior; tamen et ille ipse talem sibi proponet rientiæ sylvas, ad aperta axiomatum tramite converitatis conditionem, quæ menti et intellectui satis- stanti ducat.

LXXXI.

LXXXIV.

per artes mechanicas ad cultum humanum congestus LXXXIII.

et introductus est, oculis subjecerit, eo certe inclinaEscrevit autem mirum in modum istud malum ex bit, ut potius ad opulentiæ humanæ admirationem, opinione quadam, sive æstimatione inveterata, verum quam ad inopiæ sensum, accedat ; minime advertens tumida et damnosa ; minui nempe mentis humanæ primitivas hominis observationes, atque naturæ opemajestatem, si experimentis, et rebus particularibus rationes (quæ ad omnem illam varietatem instar sensui subjectis, et in materia determinatis, diu ac animæ sunt, et primi motus) nec multas, nec alte multum versetur ; præsertim cum hujusmodi res petitas esse; cætera ad patientiam hominum tanad inquirendum laboriosae, ad meditandum ignobiles, tum, et subtilem et ordinatum manus vel instrumenad dicendum asperæ, ad practicam illiberales ; nu- torum motum, pertinere. Res enim (exempli gramero infinitæ, et subtilitate tenues, esse soleant. tia) subtilis est certe et accurata, confectio horoloItaque jam tandem huc res rediit, ut via vera non giorum, talis scilicet, quæ cælestia in rotis, pulsum tantum deserta, sed etiam interclusa et obstructa animalium in motu successivo et ordinato, videatur sit; fastidita experientia, nedum relicta, aut male imitari ; quæ tamen res ex uno aut altero naturæ administrata.

axiomate pendet.

Quod si quis rursus subtilitatem illam intueatur,

quæ ad artes liberales pertinet; aut etiam eam, quæ Rursus vero homines a progressu in scientiis ad corporum naturalium præparationem per artes detinuit, et fere incantavit reverentia antiquitatis, et mechanicas spectat, et hujusmodi res suspiciat; vevirorum, qui in philosophia magni habiti sunt, auc- luti inventionem motuum cælestium in astronomia, toritas, atque deinde consensus. Atque de consensu consentuum in musica, literarum alphabeti (quæ superius dictum est.

etiam adhuc in regno Sinarum in usu non sunt) in De antiquitate autem opinio, quam homines de grammatica ; aut rursus in mechanicis, factorum ipsa fovent, negligens omnino est, et vix verbo ipsi Bacchi et Cereris, hoc est, præparationem vini et congrua. Mundi enim senium et grandævitas pro cervisiæ, panificiorum, aut etiam mensæ delictarum, antiquitate vere habenda sunt; quæ temporibus et distillationum, et similium ; ille quoque si secum postris tribui debent, non juniori ætati mundi, qualis cogitet et animum advertat, per quantos temporum apud antiquos fuit. Illa enim ætas, respectu nostri, circuitus (cum hæc omnia præter distillationes antiantiqua et major ; respectu mundi ipsius, nova et qua fuerint) hæc ad eam, quam nunc habemus culminor fuit. Atque revera quemadmodum majorem turam perducta sint, et (ut jam de horologiis dictum rerum humanarum notitiam, et maturius judicium, est) quam parum habeant ex observationibus et axab homine sene expectamus, quam a juvene, propter iomatibus naturæ, atque quam facile, et tanquam per experientiam, et rerum, quas vidit, et audivit, et co- occasiones obvias, et contemplationes incurrentes, gitavit, varietatem et copiam ; eodem modo et a nos- ista inveniri potuerint : ille (inquam) ab omni adtra ætate (si vires suas nosset, et experiri et inten- miratione se facile liberabit, et potius humanæ condere vellet) majora multo quam a priscis temporibus ditionis miserebitur, quod per tot secula, tanta fuerit expectari par est; utpote ætate mundi grandiore, et rerum et inventorum penuria et sterilitas. Atque infinitis experimentis et observationibus aucta et hæc ipsa tamen, quorum nunc mentionem fecimus, cumulata,

inventa, philosophia et artibus intellectus antiquiora Neque pro nihilo æstimandum, quod per longin- fuerunt; adeo ut (si verum dicendum sit) cum huquas navigationes et peregrinationes (quæ seculis jusmodi scientiæ rationales et dogmaticæ inceperint, nostris increbuerunt) plurima in natura patuerint, et inventio operum utilium desierit. reperta sint, quæ novam philosophiæ lucem immittere Quod si quis ab officinis ad bibliothecas se conpossint. Quin et turpe hominibus foret, si globi verterit, et immensam, quam videmus, librorum vamaterialis tractus, terrarum videlicet, marium, astro- rietatem in admiratione habuerit, is, examinatis et rum, nostris temporibus immensum aperti et illus- diligentius introspectis ipsorum librorum materiis et trati sint; globi autem intellectualis fines inter vete-contentis, obstupescet certe in contrarium ; et postrum inventa et angustias cohibeantur.

quam nullum dari finem repetitionibus observaverit, Auctores vero quod attinet, summæ pusillanimi- quamque homines eadem agant et loquantur, ab tatis est auctoribus infinita tribuere, auctori autem admiratione varietatis transibit ad miraculum indianctorum, atque adeo omnis auctoritatis, Tempori, gentiæ et paucitatis earum rerum, quæ hominum jus suum denegare. Recte enim Veritas Temporis mentes adhuc tenuerunt et occuparunt. filia dicitur, non auctoritatis. Itaque mirum non est, Quod si quis ad intuendum ea, quæ magis curiosa si fascina ista antiquitatis, et auctorum, et consen. habentur quam sana, animum submiserit, et alchesus,

hominum virtutem ita ligaverint, ut cum rebus mistarum aut magorum opera penitus introspexerit, ipsisconsuescere (tanquam maleficiati) non potuerint. is dubitabit forsitan, utrum risu, an lacrymis potius,

illa digna sint. Alchemista enim spem alit æterLxxxv.

nam, atque ubi res non succedit, errores proprios Neque solum admiratio antiquitatis, auctoritatis, reos substituit; secum accusatorie reputando, se aut et consensus, hominum industriam in iis, quæ jam artis aut auctorum vocabula non satis intellexisse; inventa sunt, acquiescere compulit ; verum etiam unde ad traditiones et auriculares susurros animum operum ipsorum admiratio, quorum copia jampri- applicat; aut in practicæ suæ scrupulis et momentis dem facta est humano generi. Etenim cum quis aliquid titubatum esse; unde experimenta in infinirerum varietatem, et pulcherrimum apparatum, qui tum repetit: ac interim cum inter experimentorum

sortes in quædam incidat, aut ipsa facie nova, aut | intellectualium facultatum illuminationes et exaltautilitate non contemnenda, hujusmodi pignoribus tiones, substantiarum transmutationes, et motuum ad animum pascit, eaque in majus ostentat et celebrat; libitum roborationes et multiplicationes, aëris imreliqua spe sustentat. Neque tamen negandum est, pressiones et alterationes, cælestium influentiarum alchemistas non pauca invenisse, et inventis utilibus deductiones et procurationes, rerum futurarum divihomines donasse. Verum fabula illa non male in nationes, remotarum repræsentationes, occultarum illos quadrat de sene, qui filiis aurum in vinea de revelationes, et alia complura pollicitando et ostenfossum (sed locum se nescire simulans) legaverit ; tando. Verum de istis largitoribus non multum unde illi vineæ fodiendæ diligenter incubuerunt, et aberraverit, qui istiusmodi judicium fecerit, tantum aurum quidem nullum repertum ; sed vindemia ex nimirum in doctrinis philosophiæ, inter horum vaniea cultura facta est uberior.

tates, et veras artes, interesse, quantum inter res At naturalis magiæ cultores, qui per rerum sym- gestas Julii Cæsaris, aut Alexandri Magni, et res pathias et antipathias omnia expediunt, ex conjec- gestas Amadicii ex Gallia, aut Arthuri ex Britanturis otiosis et supinissimis, rebus virtutes et opera- nia, in historiæ narrationibus intersit. Inveniuntur tiones admirabiles affinxerunt; atque si quando enim clarissimi illi imperatores revera majora gesopera exhibuerint, ea illius sunt generis, ut ad ad- sisse, quam umbratiles isti heroës etiam fecisse finmirationem et novitatem, non ad fructum et utilita- gantur; sed modis et viis scilicet actionum minime tem accommodata sint.

fabulosis et prodigiosis. Neque propterea æquum In superstitiosa autem magia (si et de hac dicen- est veræ memoriæ fidem derogari, quod a fabulis dum sit) illud imprimis animadvertendum est, esse illa quandoque læsa sit et violata. Sed interim tantummodo certi cujusdam et definiti generis sub- minime mirum est, si propositionibus novis (præserjecta, in quibus artes curiosæ et superstitiosæ, per tim cum mentione operum) magnum sit factum præomnes nationes atque ætates, atque etiam religiones, judicium per istos impostores, qui similia tentavealiquid potuerint aut luserint. Itaque ista missa runt; cum vanitatis excessus et fastidium etiam faciamus. Interim nil mirum est, si opinio copiæ nunc omnem in ejusmodi conatibus magnanimitatem causam inopiæ dederit.

destruxerit.

[blocks in formation]

Atque hominum admirationi quoad doctrinas et At longe majora a pusillanimitate, et pensorum, artes, per se satis simplici et prope puerili, incre- quæ humana industria sibi proposuit, parvitate et mentum accessit ab eorum astu et artificio, qui sci- tenuitate, detrimenta in scientias invecta sunt. Et entias tractaverunt et tradiderunt. Illi enim ea tamen (quod pessimum est) pusillanimitas ista non ambitione et affectatione eas proponunt, atque in sine arrogantia et fastidio se offert. eum modum efformatas, ac veluti personatas, in Primum enim, omnium artium illa reperitur cauhominum conspectum producunt, ac si illæ omni tela jam facta familiaris, ut in qualibet arte auctores ex parte perfectæ essent, et ad exitum perductæ. artis suæ infirmitatem in naturæ calumniam vertant; Si enim methodum aspicias et partitiones, illæ pror- et quod ars ipsorum non assequitur, id ex eadem sus omnia complecti et concludere videntur, quæ in arte impossibile in natura pronunciant. Neque illud subjectum cadere possunt. Atque licet mem- certe damnari potest ars, si ipsa judicet. Etiam bra illa male impleta, et veluti capsulæ inanes sint ; philosophia, quæ nunc in manibus est, in sinu suo tamen apud intellectum vulgarem scientiæ formam posita quædam fovet, aut placita, quibus (si diligenet rationem integræ præ se ferunt.

tius inquiratur) hoc hominibus omnino persuaderi At primi et antiquissimi veritatis inquisitores, volunt; nil ab arte, vel hominis opere, arduum, aut in meliore fide et fato, cognitionem illam, quam ex naturam imperiosum et validum, expectari debere ; rerum contemplatione decerpere, et in usum recon- ut de heterogenia caloris astri et ignis, et mistione, dere statuebant, in aphorismos, sive breves, easdem- superius dictum est. Quæ si notentur accuratius, que sparsas, nec methodo revinctas sententias, con- omnino pertinent ad humanæ potestatis circumscripjicere solebant; neque se artem universam complecti tionem malitiosam, et ad quæsitam et artificiosam simulabant aut profitebantur. At eo, quo nunc res desperationem, quæ non solum spei auguria turbet, agitur, modo, minime mirum est, si homines in iis sed etiam omnes industriæ stimulos et nervos inciulteriora non quærant, quæ pro perfectis et numeris dat, atque ipsius experientiæ aleas abjiciat; dum suis jampridem absolutis traduntur.

de hoc tantum soliciti sint, ut ars eorum perfecta censeatur; gloriæ vanissimæ et perditissimæ dantes

operam, scilicet ut quicquid adhuc inventum et Etiam antiqua magnum existimationis et fidei comprehensum non sit, id omnino nec inveniri, nec incrementum acceperunt, ex eorum vanitate et levi comprehendi posse in futurum credatur. At si quis tate, qui nova proposuerunt; præsertim in philoso- rebus addere se, et novum aliquod reperire conetur, phiæ naturalis parte activa et operativa. Neque ille tamen omnino sibi proponet et destinabit unum enim defuerunt homines vaniloqui et phantastici, aliquod inventum (nec ultra) perscrutari et eruere; qui partim ex credulitate, partim ex impostura, ut magnetis naturam, maris fluxum et refluxum, genus humanum promissis onerarunt: vitæ prolon- thema cæli, et hujusmodi, quæ secreti aliquid habere gationem, senectutis retardationem, dolorum leva- videntur, et hactenus parum feliciter tractata sint : tionem, naturalium defectuum reparationem, sensuum cum summæ sit imperitiæ rei alicujus naturam in deceptiones, affectuum ligationes et incitationes, se ipsa perscrutari ; quandoquidem eadem natura,

LXXXVII.

quæ in aliis videtur latens et occulta, in aliis mani- | peritia aditum alicui philosophiæ, quamvis emenfesta sit, et quasi palpabilis; atque in illis admira- datæ, pene interclusum esse. Alii siquidem simplitionem, in his ne attentionem quidem moveat. Ut cius subverentur, ne forte altior in naturam inquifit in natura consistentiæ, quæ in ligno vel lapide sitio ultra concessum sobrietatis terminum penetret; non notatur, sed solidi appellatione transmittitur, traducentes et perperam torquentes ea, quæ, de dineque amplius de fuga separationis aut solutionis vinis mysteriis in Scripturis sacris, adversus rimantes continuitatis inquiritur : at in aquarum bullis eadem secreta divina dicuntur, ad occulta naturæ, quæ nullo res videtur subtilis et ingeniosa ; quæ bullæ se con- interdicto prohibentur. Alii callidius conjiciunt et jiciunt in pelliculas quasdam, in hemisphærii formam animo versant, si media ignorentur, singula ad macuriose effictas, ut ad momentum temporis evitetur num et virgulam divinam (quod religionis, ut putant, solutio continuitatis.

maxime intersit) facilius posse referri; quod nihil Atque prorsus illa ipsa, quæ habentur pro secre- aliud est, quam Deo per mendacium gratificari" tis, in aliis habent naturam manifestam et commu- velle. Alii ab exemplo metuunt, ne motus et munem ; quæ nunquam se dabit conspiciendam, si homi- tationes circa philosophiam in religionem incurrant num experimenta aut contemplationes in illis ipsis ac desinant. Alii denique soliciti videntur, ne in tantum versentur. Generaliter autem et vulgo, in naturæ inquisitione aliquid inveniri possit, quod reoperibus mechanicis habentur pro novis inventis, si ligionem (præsertim apud indoctos) subvertat, aut quis jampridem inventa subtilius poliat, vel ornet ele- saltem labefactet. At isti duo posteriores metus gantius, vel simul uniat et componat, vel cum usu

nobis videntur omnino sapientiam animalem sapere ; commodius copulet, aut opus majore, aut etiam ac si homines in inentis suæ recessibus et secretis minore, quam fieri consuevit, mole vel volumine cogitationibus, de firmitudine religionis, et fidei in exhibeat, et similia.

sensum imperio, diffiderent ac dubitarent; et propItaque minime mirum est, si nobilia ct genere terea ab inquisitione veritatis in naturalibus pericuhumano digna inventa in lucem extracta non sint, lum illis impendere metuerent. At vere rem repucum homines hujusmodi exiguis pensis et puerili- tanti, philosophia naturalis, post verbum Dei, cerbus contenti et delectati fuerint; quinetiam in iis- tissima superstitionis medicina est; eademque probadem se magnam aliquod secutos aut assecutos tissimum fidei alimentum. Itaque merito religioni putaverint.

donatur tanquam fidissima ancilla: cum altera

voluntatem Dei, altera potestatem, manifestet. NeLXXXIX.

que enim erravit ille, qui dixit; “ Erratis, nescientes Neque illud prætermittendum est, quod nacta sit Scripturas, et potestatem Dei :" informationem de philosophia naturalis per omnes ætates adversarium voluntate, et meditationem de potestate, nexu indimolestum et difficilem ; superstitionem nimirum, et viduo commiscens et copulans. Interim minus mizelum religionis cæcum et immoderatum. Etenim rum est si naturalis philosophiæ incrementa cohibita videre est apud Græcos, eos, qui primum causas sint; cum religio, quæ plurimum apud animos hominaturales fulminis et tempestatum insuetis adhuc num pollet, per quorundam imperitiam et zelum incauhominum auribus proposuerunt, impietatis in deos tum in partem contrariam transierit

, et abrepta fuerit. eo nomine damnatos : nec multo melius a nonnullis antiquorum patrum religionis Christianæ exceptos fuisse eos, qui ex certissimis demonstrationibus (qui- Rursus in moribus et institutis scholarum, acadebus nemo hodie sanus contradixerit) terram rotundam miarum, collegiorum, et similium conventuum, quæ esse posuerunt, atque ex consequenti antipodas esse doctorum hominum sedibus et eruditionis culturæ asseruerunt.

destinata sunt, omnia progressui scientiarum adversa Quinetiam, ut nunc sunt res, conditio sermonum inveniuntur. Lectiones enim et exercitia ita sunt de natura facta est durior et magis cum periculo, disposita, ut aliud a consuetis haud facile cuiquam propter theologorum scholasticorum summas et me- in mentem veniat cogitare aut contemplari. Si vero thodos ; qui cum theologiam (satis pro potestate) in unus aut alter fortasse judicii libertate uti sustinuerit, ordinem redegerint, et in artis formam effinxerint, is sibi soli hanc operam imponere possit ; ab aliohoc insuper effecerunt, ut pugnax et spinosa Aris- rum autem consortio nihil capiet utilitatis. Sin et totelis philosophia corpori religionis, plus quam par hoc toleraverit, tamen in capessenda fortuna induserat, immisceretur.

triam hanc et magnanimitatem sibi non levi impediEodem etiam spectant (licet diverso modo) eorum mento fore experietur. Studia enim hominum in commentationes, qui veritatem Christianæ religionis ejusmodi locis in quorundam auctorum scripta, veex principiis et auctoritatibus philosophorum dedu-luti in carceres, conclusa sunt; a quibus si quis discere et confirmare haud veriti sunt; fidei et sensus sentiat, continuo ut homo turbidus, et rerum novarum conjugium tanquam legitimum multa pompa et so-cupidus, corripitur. At magnum certe discrimen lennitate celebrantes, et grata rerum varietate ani- inter res civiles et artes: non enim idem periculum mos hominum permulcentes; sed interim divina a novo motu, et a nova luce. Verum in rebus civilihumanis impari conditione permiscentes.

At in bus mutatio etiam in melius suspecta est ob perturhujusmodi misturis theologiæ cum philosophia, ea bationem ; cum civilia auctoritate, consensu, fama tantum, quæ nunc in philosophia recepta sunt, com- et opinione, non demonstratione, nitantur. In artiprehenduntur ; sed nova, licet in melius mutata, tan- bus autem et scientiis, tanquam in metalli fodinis, tum non summoventur et exterminantur.

omnia novis operibus et ulterioribus progressibus Denique invenias ex quorundam theologorum im- circumstrepere debent. Atque secundum rectam

XC.

xcІ.

XCIII.

XCII.

Multi per

rationem res ita se habet, sed interim non ita faciunt magis ad contristationem hominum (scilicet vivitur: sed ista, quam diximus, doctrinarum admi- ut deteriorem et viliorem habeant de iis, quæ jam nistratio et politia scientiarum augmenta durius pre in usu sunt, opinionem, quam nunc habent; et suæ mere consuevit.

conditionis infortunium plus sentiant et pernoscant) quam ad alacritatem aliquam inducendam, aut indus

triam experiendi acuendam. Itaque conjectura Atque insuper licet ista invidia cessaverit; tamen nostræ, quæ spem in hac re faciunt probabilem, satis est ad cohibendum augmentum scientiarum, aperiendæ sunt et proponendæ ; sicut Columbus fequod hujusinodi conatus et industriæ præmiis care- cit ante navigationem illam suam mirabilem maris ant. Non enim penes eosdem est cultura scientia- Atlantici; cum rationes adduxerit, cur ipse noras rum et præmium. Scientiarum enim augmenta a terras et continentes, præter eas, quæ ante cognitæ magnis utique ingeniis proveniunt; at pretia et fuerunt, inveniri posse confideret: quæ rationes licet præmia scientiarum sunt penes vulgus aut principes primo rejectæ, postea tamen experimento probata viros, qui (nisi raro admodum) vix mediocriter docti sunt, et rerum maximarum causæ et initia fuerunt. sunt. Quinetiam hujusmodi progressus, non solum præmiis et beneficientia hominum, verum etiam ipsa populari laude destituti sunt.

Sunt enim illi supra

Principium autem sumendum a Deo : hoc nimicaptum maximæ partis hominum, et ab opinionum rum quod agitur, propter excellentem in ipso boni vulgarium ventis facile obruuntur et extinguuntur. naturam, manifeste a Deo esse; qui auctor boni et Itaque nil mirum, si res illa non feliciter successerit, pater luminum est. In operationibus autem divinis quæ in honore non fuit.

initia quæque tenuissima exitum certo trabunt. Atque quod de spiritualibus dictum est, “ Regnum

Dei non venit cum observatione ;" id etiam in omni Sed longe maximum progressibus scientiarum, et majore opere providentiæ divinæ evenire reperitur: novis pensis ac provinciis in iisdem suscipiendis, ut omnia sine strepitu et sonitu placide labantur; atque obstaculum deprehenditur in desperatione hominum res plane agatur, priusquam homines eam agi putent et suppositione impossibilis. Solent enim viri pru- aut advertant. Neque omittenda est prophetia Da. dentes et severi in hujusmodi rebus plane diffidere: nielis de ultimis mundi temporibus ; naturæ obscuritatem, vitæ brevitatem, sensuum fal- transibunt, et multiplex erit scientia :" manifeste lacias, judicii infirmitatem, experimentorum difficul- innuens et significans esse in fatis, id est, in provitates, et similia secum reputantes. Itaque existi-dentia, ut pertransitus mundi (qui per tot longinquas mant esse quosdam scientiarum, per temporum et navigationes impletus plane, aut jam in opere esse ætatum mundi revolutiones, fluxus et refluxus; cum videtur) et augmenta scientiarum in eandem ætatem aliis temporibus crescant et floreant, aliis declinent incidant. et jaceant: ita tamen, ut cum ad certum quendam

xCI. gradum et statum pervenerint, nil ulterius possint.

Itaque si quis majora credat aut spondeat, id pu- Sequitur ratio omnium maxima ad faciendam tant esse cujusdam impotentis et immaturi animi ; spem; nempe ex erroribus temporis præteriti, et atque hujusmodi conatus, initia scilicet læta, media viarum adhuc tentatarum. Optima enim est ea reardua, extrema confusa habere. Atque cum hujus-prehensio, quam de statu civili, haud prudenter admodi cogitationes eæ sint, quæ in viros graves et ministrato, quispiam his verbis complexus est : judicio præstantes facile cadant; curandum revera “ Quod ad præterita pessimum est, id ad futura est, ne, rei optimæ et pulcherrimæ amore capti, seve- optimum videri debet. Si enim vos omnia, quæ ad ritatem judicii relaxemus aut minuamus ; et sedulo officium vestrum spectant, præstitissetis; neque tavidendum, quid spei affulgeat, et ex qua parte se

men res vestræ in meliore loco essent; ne spes quiostendat; atque auris levioribus spei rejectis, eæ, dem ulla reliqua foret, eas in melius provehi posse. quæ plus firmitudinis habere videntur, omnino dis- Sed cum rerum vestrarum status, non a vi ipsa recutiendæ sunt et pensitandæ. Quinetiam prudentia rum, sed ab erroribus vestris male se habeat; specivilis ad consilium vocanda est et adhibenda, quæ randum est, illis erroribus missis aut correctis, magex præscripto diffidit, et de rebus humanis in dete- nam rerum in melius mutationem fieri posse.” Sirius conjicit. Itaque jam et de spe dicendum est; mili modo, si homines per tanta annorum spatia viam præsertim cum nos promissores non simus, nec vim veram inveniendi et colendi scientias tenuissent, nec aut insidias hominum judiciis faciamus aut struamus, tamen ulterius progredi potuissent, audax proculdused homines manu et sponte ducamus Atque licet bio et temeraria foret opinio, posse rem in ulterius longe potentissimum futurum sit remedium ad spem provehi. Quod si in via ipsa erratum sit, atque imprimendam, quando homines ad particularia, præ hominum opera in iis consumpta, in quibus minime sertim in tabulis nostris inveniendi digesta et dispo-oportebat; sequitur ex eo, non in rebus ipsis diffisita (quæ partim ad secundam, sed multo magis ad cultatem oxri, quæ potestatis nostræ non sunt; sed quartam Instaurationis nostræ partem pertinent) in intellectu humano, ejusque usu et applicatione ; adducemus; cum hoc ipsum sit non spes tantum, sed quæ res remedium et medicinam suscipit. Itaque tanquam res ipsa : tamen ut omnia clementius fiant, optimum fuerit illos ipsos errores proponere: quot pergendum est in instituto nostro de præparandis enim fuerint errorum impedimenta in præterito, tot hominum mentibus; cujus præparationis ista ostensio sunt spei argumenta in futurum. Ea vero licet in spei pars est non exigua. Nam absque ea, reliqua | his quæ superius dicta sunt, non intacta omnino fue

« VorigeDoorgaan »