Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

LXVI.

ex vocibus secundæ intentionis tribuerit; negotium pressionibus vulgarium notionum. Pugnax enim densi et rari, per quod corpora subeunt majores et genus philosophiæ et sophisticum illaqueat intellecminores dimensiones sive spatia, per frigidam dis- tum; at illud alterum phantasticum et tumidum, et tinctionem actus et potentiæ transegerit; motum quasi poëticum, magis blanditur intellectui. Inest singulis corporibus unicum et proprium, et, si parti enim homini quædam intellectus ambitio, non minor cipent ex alio motu, id aliunde moveri, asseruerit, et quam voluntatis; præsertim in ingeniis altis et innumera alia, pro arbitrio suo, naturæ rerum impo- elevatis. suerit : magis ubique solicitus quomodo quis respon- Hujus autem generis exemplum inter Græcos dendo se explicet, et aliquid reddatur in verbis posi- illucescit, præcipue in Pythagora, sed cum supertivum, quam de interna rerum veritate ; quod etiam stitione magis crassa et onerosa conjunctum; at optime se ostendit in comparatione philosophiæ ejus, periculosius et subtilius in Platone, atque ejus ad alias philosophias, quæ apud Græcos celebran- schola. Invenitur etiam hoc genus mali in partibus tur. Habent enim homoiomera Anaxagoræ, atomi philosophiarum reliquarum, introducendo formas Leucippi et Democriti, cælum et terra Parmenidis, abstractas, et causas finales, et causas primas : lis et amicitia Empedoclis, resolutio corporum in omittendo sæpissime medias, et hujusmodi. Huic adiaphoram naturam ignis, et replicatio eorundem autem rei summa adhibenda est cautio. Pessima ad densum Heracliti, aliquid ex philosopho naturali; enim res est errorum apotheosis, et pro peste intelet rerum naturam, et experientiam, et corpora sa- lectus habenda est, si vanis accedat veneratio. piunt; ubi Aristotelis physica nihil aliud, quam Huic autem vanitati nonnulli ex modernis summa dialecticæ voces plerumque sonet ; quam etiam in levitate ita indulserunt, ut in primo capitulo Genemetaphysicis sub solenniore nomine, et ut magis seos, et in libro Job, et aliis Scripturis sacris, philososcilicet realis, non nominalis, retractavit. Neque phiam naturalem fundare conati sint; inter viva illud quenquam moveat, quod in libris ejus “ De querentes mortua. Tantoque magis hæc vanitas animalibus," et in “ Problematibus," et in aliis suis inhibenda venit, et coërcenda, quia ex divinorum et tractatibus, versatio frequens sit in experimentis. humanorum malesana admistione, non solum educiIlle enim prius decreverat, neque experientiam ad tur philosophia phantastica, sed etiam religio hæreconstituenda decreta et axiomata rite consuluit; sed tica. Itaque salutare admodum est, si mente sobria postquam pro arbitrio suo decrevisset, experientiam fidei tantum dentur quæ fidei sunt. ad sua placita tortam circumducit, et captivam; ut hoc etiam nomine magis accusandus sit, quam sectatores ejus moderni (scholasticorum philosophorum

Et de malis auctoritatibus philosophiarum, quæ aut genus) qui experientiam omnino deseruerunt. in vulgaribus notionibus, aut in paucis experimentis,

aut in superstitione fundatæ sunt, jam dictum est.

Dicendum porro est et de vitiosa materia contemplaAt philosophiæ genus empiricum placita magis tionum, præsertim in philosophia naturali. Inficitur deformia et monstrosa educit, quam sophisticum aut autem intellectus humanus ex intuitu eorum, quæ in rationale genus ; quia non in luce notionum vulga- artibus mechanicis fiunt, in quibus corpora per comrium (quæ licet tenuis sit et superficialis, tamen est positiones aut separationes ut plurimum alterantur ; quodammodo universalis, et ad multa pertinens) sed ut cogitet simile quiddam etiam in natura rerum in paucorum experimentorum angustiis et obscuritate universali fieri. Unde fluxit commentum illud elefundatum est.

Itaque talis philosophia illis, qui in mentorum, deque illorum concursu, ad constituenda hujusmodi experimentis quotidie versantur, atque ex corpora naturalia. Rursus, cum homo naturæ ipsis phantasiam contaminarunt, probabilis videtur libertatem contempletur, incidit in species rerum, et quasi certa: cæteris, incredibilis et vana. Cujus animalium, plantarum, mineralium; unde facile in exemplum notabile est in chemicis, eorumque dog. eam labitur cogitationem, ut existimet esse in natura matibus ; alibi autem vix hoc tempore invenitur, nisi quasdam formas rerum primarias, quas natura educere forte in philosophia Gilberti. Sed tamen circa molitur ; atque reliquam varietatem ex impedimentis hujusmodi philosophias cautio nullo modo præter- et aberrationibus naturæ in opere suo conficiendo, mittenda erat ; quia mente jam prævidemus et aut ex diversarum specierum conflictu, et transplanauguramur, si quando homines, nostris monitis exci- tatione alterius in alteram, provenire. Atque prima fati, ad experientiam se serio contulerint (valere cogitatio qualitates primas elementares, secunda jussis doctrinis sophisticis) tum demum, propter proprietates occultas et virtutes specificas, nobis præmaturam et præproperam intellectus festina- peperit ; quarum utraque pertinet ad inania contemtionem, et saltum, sive volatum ad generalia, et plationum compendia, in quibus acquiescit animus, rerum principia, fore ut magnum ab hujusmodi et a solidioribus avertitur. At medici, in secundis philosophiis periculum immineat: cui malo etiam rerum qualitatibus et operationibus, attrahendi, repelnunc obviam ire debemus.

lendi, attenuandi, inspissandi, dilatandi, astringendi, discutiendi, maturandi, et hujusmodi, operam præ

stant meliorem; atque, nisi ex illis duobus (quæ At corruptio philosophiæ ex superstitione, et dixi) compendiis (qualitatibus scilicet elementaribus, theologia admista, latius omnino patei, et plurimum et virtutibus specificis) illa altera (quæ recte notata mali infert, aut in philosophias integras, aut in sunt) corrumperent, reducendo illa ad primas qualiearum partes. Humanus enim intellectus non minus tates, earumque mixturas subtiles et incommensuraimpressionibus phantasiæ est obnoxius, quam im- biles ; aut ea non producendo, cum majore et dili

LXIV.

LXV.

LXVII.

gentiore observatione, ad qualitates tertias et quartas, sed contemplationem intempestive abrumpendo; illi multo melius profecissent. Neque hujusmodi Danda est etiam cautio intellectui, de intemperanvirtutes (non dico eædem, sed similes) in humani tiis philosophiarum, quoad assensum præbendum corporis medicinis tantum exquirendæ sunt; sed aut cohibendum; quia hujusmodi intemperantiæ etiam in cæterorum corporum naturalium muta- videntur idola figere et quodammodo perpetuare, ne tionibus.

detur aditus ad ea summovenda. Sed multo adhuc majore cum malo fit, quod quie- Duplex autem est excessus; alter eorum, qui fascientia rerum principia, ex quibus, et non moventia, cile pronunciant, et scientias reddunt positivas et per que res fiunt, contemplentur et inquirant. Illa magistrales, alter eorum, qui acatalepsiam introduxenim ad sermones, ista ad opera spectant. Neque erunt, et inquisitionem vagam sine termino. Quoenim vulgares illæ differentiæ motus, quæ in naturali rum primus intellectum deprimit, alter enervat. philosophia recepta notantur, generationis, corrup-Nam Aristotelis philosophia, postquam cæteras tionis, augmentationis, diminutionis, alterationis, et philosophias (more Ottomanorum erga fratres suos) lationis, ullius sunt pretii. Quippe hoc sibi volunt; pugnacibus confutationibus contrucidasset, de singusi corpus, alias non mutatum, loco tamen moveatur, lis pronunciavit; et ipse rursus quæstiones ex hoc lationem esse; si, manente et loco et specie, arbitrio suo subornat, deinde conficit : ut omnia qualitate mutetur, hoc alterationem esse; si vero ex certa sint et decreta : quod etiam apud successiones illa mutatione moles ipsa, et quantitas corporis non suas valet, et in usu est. eadem maneat, hoc augmentationis et diminutionis At Platonis schola acatalepsiam introduxit, primo motum esse; si eatenus mutentur, speciem ipsam et tanquam per jocum et ironiam, in odium veterum substantiam mutent, et in alia migrent, hoc genera- sophistarum, Protagoræ, Hippiæ, et reliquorum, qui tionem et corruptionem esse. At ista mere popula- nihil tam verebantur, quam ne dubitare de re aliqua ria sunt, et nullo modo in naturam penetrant; sunt. viderentur. At nova academia acatalepsiam dogmaque mensuræ et periodi tantum, non species motus. tizavit, et ex professo tenuit: quæ licet honestior Innuunt enim illud, Hucusque, et non, Quomodo, vel ratio sit, quam pronunciandi licentia, cum ipsi pro Ex quo fonte. Neque enim de corporum appetitu, se dicant, se minime confundere inquisitionem, ut aut de partium eorum processu, aliquid significant; Pyrrho fecit et Ephectici, sed habere quod sequansed tantum cum motus ille rem aliter ac prius, | tur ut probabile, licet non habeant quod teneant ut crasso modo, sensui exhibeat, inde divisionem suam verum; tamen postquam animus humarius de veriauspicantur. Etiam cum de causis motuum aliquid tate invenienda semeldesperaverit, omnino omnia fiunt significare volunt, atque divisionem ex illis insti- languidiora: ex quo fit, ut deflectant homines potius tuere, differentiam motus naturalis et violenti, max- ad amænas disputationes et discursus, et rerum quasima cum socordia, introducunt; quæ et ipsa omnino dam peragrationes, quam in severitate inquisitionis ex notione vulgari est; cum omnis motus violentus se sustineant. Verum quod a principio diximus, et etiam naturalis revera sit, scilicet cum externum perpetuo agimus, sensui et intellectui humano, efficiens naturam alio modo in opere ponet, quam eorumque infirmitati, auctoritas non est deroganda, quo prius.

sed auxilia præbenda. At hisce omissis, si quis (exempli gratia) observaverit, inesse corporibus appetitum contactus ad invicem, ut non patiantur unitatem naturæ prorsus Atque de idolorum singulis generibus, eorumque dirimi aut abscindi, ut vacuum detur ; aut si quis apparatu, jam diximus ; quæ omnia constanti et sodicat, inesse corporibus appetitum se recipiendi in lenni decreto sunt abneganda et renuncianda, et naturalem suam dimensionem vel tensuram, ut, si intellectus ab iis omnino liberandus est et expurultra eam, aut citra eam, comprimantur aut distra- gandus, ut non alius fere sit aditus ad regnum homihantur, statim in veterem sphæram et exporrectionem nis, quod fundatur in scientiis, quam ad regnum suam se recuperare et remittere moliantur ; aut si cælorum; "in quod, nisi sub persona infantis, quis dicat, inesse corporibus appetitum congregati- | intrare non datur.” onis ad massas connaturalium suorum, densorum videlicet versus orbem terræ, tenuiorum et rariorum versus ambitum cæli; hæc et hujusmodi vere phy- At pravæ demonstrationes, idolorum veluti munisica sunt genera motuum. At illa altera plane lo- tiones quædam sunt et præsidia ; eæque, quas in gica sunt et scholastica, ut ex hac collatione eorum dialecticis habemus, id fere agunt, ut mundum plane manifesto liquet.

cogitationibus humanis, cogitationes autem verbis Neque minus etiam malum est, quod in philoso- addicant et mancipent. Demonstrationes vero pophiis et contemplationibus suis, in principiis rerum tentia quadam philosophiæ ipsæ sunt et scientiæ, atque ultimitatibus naturæ investigandis et tractan- Quales enim eæ sunt, ac prout rite aut male institudis, opera insumatur; cum omnis utilitas et facultas tæ, tales sequuntur philosophiæ et contemplationes. operandi in mediis consistat. Hinc fit, ut abstra- Fallunt autem, et incompetentes sunt eæ, quibus utihere naturam homines non desinant, donec ad ma- mur in universo illo processu, qui a sensu et rebus teriam potentialem et informem ventum fuerit; nec ducit ad axiomata et conclusiones. Qui quidem rursus secare naturam desinant, donec perventum processus quadruplex est, et vitia ejus totidem. fuerit ad atomum ; quæ, etiamsi vera essent, tamen Primo, impressiones sensus ipsius vitiosæ sunt; ad juvandas hominum fortunas parum possunt. sensus enim et destituit et fallit. At destitu

LXVIII.

LXIX.

LXXI.

LXX.

tionibus substitutiones, fallaciis rectificationes deben- gari, tanquam de mala demonstratione, tantum lotur. Secundo, notiones ab impressionibus sensuum cuti. Jam vero postulat ordo rerum, ut de iis, male abstrahuntur ; et interminatæ et confusæ sunt, quorum paulo ante mentionem fecimus, signis (quod quas terminatas et bene finitas esse oportuit. Ter- philosophiæ et contemplationes in usu male se hatio, inductio mala est, quæ per enumerationem sim- beant) et de causis rei primo intuitu tam mirabilis plicem principia concludit scientiarum, non adhibi- et incredibilis, quædam subjungamus. Signorum tis exclusionibus et solutionibus, sive separationibus enim notio præparat assensum : causarum vero exnaturæ debitis. Postremo, modus ille inveniendi plicatio tollit miraculum: quæ duo ad extirpationem et probandi, ut primo principia maxime generalia idolorum ex intellectu faciliorem et clementiorem constituantur, deinde media axiomata ad ea appli- multum juvant. centur et probentur, errorum mater est, et scientiarum omnium calamitas. Verum de istis, quæ jam obiter perstringimus, fusius dicemus, cum veram Scientiæ, quas habemus, fere a Græcis fluxerunt. interpretandæ naturæ viam, absolutis istis expiationi- Quæ enim scriptores Romani, aut Arabes, aut rebus et expurgationibus mentis, proponemus.

centiores addiderunt; non multa, aut magni momenti sunt; et qualiacunque sint, fundata sunt su

per basin eorum quæ inventa sunt a Græcis. Erat Scd demonstratio longe optima est experientia ; autem sapientia Græcorum professoria, et in dispumodo hæreat in ipso experimento. Nam si tradu- tationes effusa : quod genus inquisitioni veritatis adcatur ad alia, quæ similia existimantur, nisi rite et versissimum est. Itaque nomen illud sophistarum, ordine fiat illa traductio, res fallax est. At modus quod per contemptum, ab iis, qui se philosophos haexperiendi, quo homines nunc utuntur, cæcus est et beri voluerunt, in antiquos rhetores rejectum et trastupidus. Itaque cum errant et vagantur nulla via ductum est, Gorgiam, Protagoram, Hippiam, Polum; certa, sed ex occursu rerum tantum consilium ca- etiam universo generi competi, Platoni, Aristoteli, piunt, circumferuntur ad multa, sed parum promo- Zenoni, Epicuro, Theophrasto; et eorum successorivent; et quandoque gestiunt, quandoque distrahun-bus, Chrysippo, Carneadi, reliquis. Hoc tantum tur; et semper inveniunt quod ulterius quærant. intererat; quod prius genus vagum fuerit et merceFere autem ita fit, ut homines leviter et tanquam narium, civitates circumcursando, et sapientiam per ludum experiantur, variando paululum experi- suam ostentando, et mercedem exigendo; alterum menta jam cognita; et, si res non succedat, fastidien- vero solennius et generosius, quippe eorum qui sedo, et conatnm deserendo. Quod si magis serio et des fixas habuerunt, et scholas aperuerunt, et gratis constanter ac laboriose ad experimenta se accingant; philosophati sunt. Sed tamen utrumque genus (litamen in uno aliquo experimento eruendo operam cet cætera dispar) professorium erat, et ad disputacollocant; quemadmodum Gilbertus in magnete, tiones rem deducebat, et sectas quasdam atque hæchemici in auro. Hoc autem faciunt homines, reses philosophiæ instituebat et propugnabat; ut instituto non minus imperito, quam tenui. Nemo essent fere doctrinæ eorum (quod non male cavillaenim alicujus rei naturam in ipsa re feliciter per- tus est Dionysius in Platonem) “ Verba otiosorum scrutatur; sed amplianda est inquisitio ad magis senum ad imperitos juvenes.” At antiquiores illi communia.

ex Græcis, Empedocles, Anaxagoras, Leucippus, DeQuod si etiam scientiam quandam et dogmata exmocritus, Parmenides, Heraclitus, Xenophanes, experimentis moliantur; tamen semper fere studio Philolaus, reliqui (nam Pythagoram, ut superstitiopræpropero et intempestivo deflectunt ad praxin : sum, omittimus) scholas (quod novimus) non aperunon tantum propter usum et fructum ejusmodi prax. erunt; sed majore silentio, et severius et simplicius, eos; sed ut in opere aliquo novo veluti pignus sibi id est, minore cum affectatione et ostentatione, ad arripiant, se non inutiliter in reliquis versaturos : inquisitionem veritatis se contulerunt. Itaque et atque etiam aliis se venditent, ad existimationem melius, ut arbitramur, se gesserunt; nisi quod opera meliorem comparandam de iis in quibus occupati eorum a levioribus istis, qui vulgari captui et affectui sunt. Ita fit, ut, more Atalantæ, de via ecedant ad magis respondent ac placent, tractu temporis extinctollendum aureum pomum; interim vero cursum ta sint: tempore (ut fluvio) leviora et magis inflata interrumpant, et victoriam emittant e manibus. ad nos devehente, graviora et solida mergente. NeVerum in experientiæ vero curriculo, eoque ad nova que tamen isti a nationis vitio prorsus immunes opera producendo, divina prudentia omnino et ordo erant; sed in ambitionem et vanitatem sectæ conpro exemplari sumenda sunt. Deus autem primo denda, et auræ popularis captandæ, nimium propendie creationis lucem tantum creavit, eique operi di- debant. Pro desperata autem habenda est veritatis em integrum attribuit; nec aliquid materiati operis inquisitio, cum ad hujusmodi inania deflectat. Etieo die creavit. Similiter et ex omnimoda experi- am non omittendum videtur judicium illud, sive vaentia, primum inventio causarum et axiomatum ve- ticinium potius sacerdotis Ægyptii de Græcis: "Quod rorum elicienda est; et lucifera experimenta, non semper pueri essent; neque haberent antiquitatem fructifera quærenda. Axiomata autem recte inventa scientiæ, aut scientiam antiquitatis.” Et certe haet constituta praxin non strictim, sed confertim in- bent id quod puerorum est; ut ad garriendum struunt; et operum agmina ac turmas post se tra- prompti sint, generare autem non possint: nam verhunt. Verum de experiendi viis, quæ non minus bosa videtur sapientia eorum, et operum sterilis. Itaquam viæ judicandi obsessæ sunt et interclusæ, pos- que ex ortu et gente philosophiæ, quæ in usu est, tea dicemus: impræsentiarum de experientia vul- quæ capiuntur signa, bona non sunt.

LXXII.

LXXV.

LXXIII.

producat disputationum et contentionum carduos et

spinas. Neque multo meliora sunt signa, quæ ex natura temporis et ætatis capi possunt, quam quæ ex natura

LXXIV. loci et nationis. Angusta enim erat et tenuis notitia Capienda etiam sunt signa ex incrementis et proper illam ætatem, vel temporis, vel orbis: quod longe gressibus philosophiarum et scientiarum. Quæ enim pessimum est, præsertim iis qui omnia in experien- in natura fundata sunt, crescunt et augentur: quæ tia ponunt. Neque enim mille annorum historiam, autem in opinione, variantur, non augentur. Itaque quæ digna erat nomine historiæ, habebunt; sed fa- si istæ doctrinæ plane instar plantæ a stirpibus suis bulas et rumores antiquitatis. Regionum vero trac- revulsæ non essent, sed utero naturæ adhærerent, tuumque mundi exiguam partem noverant ; cum atque ab eadem alerentur, id minime eventurum omnes hyperboreos, Scythas ; omnes occidentales, fuisset, quod per annos bis mille jam fieri videmus : Celtas indistincte appellarent: nil in Africa ultra nempe, ut scientiæ suis hæreant vestigiis, et in eocitimam Æthiopiæ partem, nil in Asia ultra Gan- dem fere statu maneant, neque augmentum aliquod gem ; multo minus novi orbis provincias, ne par memorabile sumpserint; quin potius in primo auctore auditum sane, aut famam aliquam certam et con- | maxime floruerint, et deinceps declinaverint. In stantem, nossent; imo et plurima climata et zonæ, artibus autem mechanicis, quæ in natura et exin quibus populi infiniti spirant et degunt, tanquam perientiæ luce fundatæ sunt, contra evenire videmus; inhabitabiles ab illis pronunciata sint: quinetiam quæ (quamdiu placent) veluti spiritu quodam reperegrinationes Democriti, Platonis, Pythagoræ, non pletæ, continuo vegetant et crescunt; primo rudes, longinquæ profecto, sed potius suburbanæ, ut mag-deinde commodæ, postea excultæ, et perpetuo auctæ. num aliquid celebrarentur.

Nostris autem temporibus, et novi orbis partes complures, et veteris orbis extrema undique innotescunt; et in infinitum expe- Etiam aliud signum capiendum est (si modo signi rimentorum cumulus excrevit. Quare si ex nativi- appellatio huic competat; cum potius testimonium tatis aut genituræ tempore (astrologorum more) signa sit, atque adeo testimoniorum omnium validissimum) capienda sint, nil magni de istis philosophiis signi- hoc est, propria confessio auctorum, quos homines ficari videtur.

nunc sequuntur. Nam et illi, qui tanta fiducia de rebus pronunciant, tamen per intervalla cum ad se

redeunt, ad querimonias de naturæ subtilitate, rerum Inter signa nullum magis certum aut nobile est, obscuritate, humani ingenii infirmitate se convertunt. quam quod ex fructibus. Fructus enim et opera in-Hoc vero si simpliciter fieret, alios fortasse, qui sunt venta, pro veritate philosophiarum velut sponsores timidiores, ab ulteriori inquisitione deterrere; alios et fidejussores sunt. Atque ex philosophiis istis vero, qui sunt ingenio alacriori et magis fidenti, ad Græcorum et derivationibus earum per particulares ulteriorem progressum acuere et incitare, possit. scientias, jam per tot annorum spatia, vix unum Verum non satis illis est, de se confiteri, sed quicexperimentum adduci potest, quod ad hominum sta- quid sibi ipsis aut magistris suis incognitum, aut intum levandum et juvandum spectet, et philosophiæ tactum fuerit, id extra terminos possibilis ponunt; speculationibus ac dogmatibus vere acceptum referri et tanquam ex arte cognitu aut factu impossibile possit. Idque Celsus ingenue ac prudenter fatetur ; pronunciant: summa superbia et invidia suorum innimirum, experimenta medicinæ primo inventa fu- ventorum infirmitatem, in naturæ ipsius calumniam isse, ac postea homines circa ea philosophatos esse, et aliorum omnium desperationem vertentes. Hinc et causas indagasse et assignasse : non ordine in- schola Academiæ novæ, quæ acatalepsiam ex proverso evenisse, ut ex philosophia et causarum cog- fesso tenuit, et homines ad sempiternas tenebras nitione, ipsa experimenta inventa aut deprompta damnavit. Hinc opinio, quod formæ sive varia reessent. Itaque mirum non erat, apud Ægyptios rum differentiæ (quæ reveræ sunt leges actus puri) (qui rerum inventoribus divinitatem et consecratio- inventu impossibiles sint, et ultra hominem. Hinc nem attribuerunt) plures fuisse brutorum animalium opiniones illæ in activa et operativa parte; calorem imagines, quam hominum : quia bruta animalia, per solis et ignis toto genere differre; ne scilicet homiinstinctus naturales, multa inventa pepererunt; ubi nes putent se, per opera ignis, aliquid simile iis, homines, ex sermonibus et conclusionibus rationali- quæ in natura fiunt, educere et formare posse. Hinc bus, pauca aut nulla exhibuerint.

illud : compositionem tantum opus hominis, mistioAt chemicorum industria nonnulla peperit; sed nem vero opus solius naturæ esse; ne scilicet ho tanquam fortuito et obiter, aut per experimentorum mines sperent aliquam ex arte corporum naturalium quandam variationem (ut mechanici solent) non generationem, aut transformationem. Itaque ex ex arte aut theoria aliqua; nam ea, quam confinxe- hoc signo homines sibi persuaderi facile patientur, runt, experimenta magis perturbat, quam juvat. Eo- ne cum dogmatibus non solum desperatis, sed etiam rum etiam, qui in magia (quam vocant) naturali desperationi devotis, fortunas suas et labores misversati sunt, pauca reperiuntur inventa; eaque levia, ceant. et imposturæ propiora. Quocirca, quemadmodum in religione cavetur, ut fides ex operibus monstretur ; idem etiam ad philosophiam optime traducitur, ut Neque illud signum prætermittendum est, quod ex fructibus indicetur, et vana habeatur quæ sterilis tanta fuerit inter philosophos olim dissensio, et schosit : idque co magis, si loco fructuum uvæ et olivæ, | larum ipsarum varietas : quod satis ostendit, viam a

LXXVI.

sensu ad intellectum non bene munitam fuisse, cum quam excellentis alicujus facultatis ; ut potius pro eadem materia philosophiæ (natura scilicet rerum) temporis partu haberi debeat, quam pro partu in tam vagos et multiplices errores abrepta fueret et ingenii. distracta. Atque licet hisce temporibus dissensiones Primo autem tot seculorum numerus, vere rem reet dogmatum diversitates circa principia ipsa, et putanti, ad magnas angustias recidit: nam ex viginti philosophias integras, ut plurimum extinctæ sint; quinque annorum centuriis, in quibus memoria et tamen circa partes philosophiæ, innumeræ manent doctrina hominum fere versatur, vix sex centuriæ quæstiones et controversiæ; ut plane appareat, ne- seponi et excerpi possunt, quæ scientiarum feraces, que in philosophiis ipsis, neque in modis demonstra- earumve proventui utiles fuerunt. Sunt enim non tionum aliquid certi aut sani esse.

minus temporum quam regionum eremi et vastitates.

Tres enim tantum doctrinarum revolutiones et periodi LXXVII,

recte numerari possunt : una, apud Græcos; altera, Quod vero putant homines, in philosophia Aristo- apud Romanos; ultima, apud nos, occidentales scitelis magnum utique consensum esse; cum post il. licet Europæ nationes : quibus singulis vix duæ cenlam editam, antiquorum philosophiæ cessaverint et turiæ annorum merito attribui possunt. Media exoleverent; ast apud tempora, quæ secuta sunt, mundi tempora, quoad scientiarum segetem uberem nil melius inventum fuerit; adeo ut illa tam bene aut lætam, infelicia fuerunt. Neque enim causa est posita et fundata videatur, ut utrumque tempus ad se ut vel Arabum vel scholasticorum mentio fiat: qui traxerit: primo, quod de cessatione antiquarum phi- per intermedia tempora scientias potius contriverunt losophiarum post Aristotelis opera edita homines numerosis tractatibus, quam pondus earum auxerunt. cogitant, id falsum est; diu enim postea, usque ad Itaque prima causa tam pusilli in scientias profectempore Ciceronis, et secula sequentia, manserunt tus, ad angustias temporis erga illas propitii rite et opera veterum philosophorum. Sed temporibus in- ordine refertur. sequentibus, ex inundatione Barbarorum in imperium

LXXIX. Romanum, postquam doctrina humana velut naufragium perpessa esset; tum demum philosophiæ Aris- At secundo loco se offert causa illa magni certe totelis et Platonis, tanquam tabulæ ex materia leviore per omnia momenti : ea videlicet quod per illas ipet minus solida, per fluctus temporum servatæ sunt. sas ætates, quibus hominum ingenia et literæ maxIllud etiam de concensu fallit homines, si acutius ime vel etiam mediocriter floruerint, naturalis phirem introspiciant. Verus enim consensus is est, qui losophia minimam partem humanæ operæ sortita sit. ex libertate judicii (re prius explorata) in idem con- | Atque hæc ipsa nihilominus pro magna scientiarum veniente consistit. At numerus longe maximus eo- matre haberi debet. Omnes enim artes et scientiæ, rum, qui in Aristotelis philosophiam consenserunt, ab hac stirpe revulsæ, poliuntur fortasse, et in usum ex præjudicio et auctoritate aliorum se illi mancipa- effinguntur; sed nil admodum crescunt. At manivit: ut sequacitas sit potius et coitio, quam consen- festum est, postquam Christiana fides recepta fuisset

Quod si fuisset ille verus consensus et late et adolevisset, longe maximam ingeniorum præstanpatens, tantum abest, ut consensus pro vera et solidatissimorum partem ad theologiam se contulisse, atauctoritate haberi debeat, ut etiam violentam præ- que huic rei et amplissima præmia proposita, et sumptionem inducat in contrarium. Pessimum omnis generis adjumenta copiosissime subministrata enim omnium est augurium, quod ex consensu capi- fuisse : atque hoc theologiæ studium præcipue octur in rebus intellectualibus: exceptis divinis et po- cupasse tertiam illam partem sive periodum tempoliticis, in quibus suffragiorum jus est. Nihil enim ris apud nos Europæos occidentales; eo magis, quod multis placet, nisi imaginationem feriat, aut intellec- sub idem fere tempus et literæ florere, et controvertum vulgarium notionum nodis astringat, ut supra siæ circa religionem pullulare, cæperint.

At ævo dictum est. Itaque optime traducitur illud Phocio- superiori, durante periodo illa secunda, apud Romanis a moribus ad intellectualia ; " Ut statim se ex- nos, potissimæ philosophorum meditationes et inaminare debeant homines, quid erraverint aut pec- dustria in morali philosophia (quæ ethnicis vice caverint ; si multitudo consentiat et complaudat.” theologiæ erat) occupatæ et consumptæ fuerunt : Hoc signum igitur ex aversissimis est. Itaque quod etiam summa ingenia illis temporibus ut plurimum signa veritatis et sanitatis philosophiarum et scien- ad res civiles se applicuerunt, propter magnitudinem tiarum, quæ in usu sunt, male se habeant; sive ca- imperii Romani, quod plurimorum hominum opera piantur ex originibus ipsarum, sive ex fructibus, indigebat. At illa ætas, qua naturalis philosophia sive ex progressibus, sive ex confessionibus aucto- apud Græcos maxime florere visa est, particula fuit fum, sive ex consensu ; jam dictum est.

temporis minime diuturna; cum et antiquioribus

temporibus septem illi, qui Sapientes nominabantur, LXXVIII.

omnes (præter Thaletem) ad moralem philosophiam Jam vero veniendum ad causas errorum, et tam et civila se applicuerint; et posterioribus temporidiuturnæ in illis per tot secula moræ ; quæ plurimæ bus, postquam Socrates philosophiam de cælo in sunt et potentissimæ: ut tollatur omnis admiratio, terras dcduxisset, adhuc magis invaluerit moralis hæc, quæ adducimus, homines hucusque latuisse et philosophia, et ingenia hominum a naturali averterit. fugisse ; et maneat tantum admiratio, illa nunc tan- At ipsissima illa periodus temporis, in qua inquidem alicui mortalium in mentem venire potuisse, sitiones de natura viguerunt, contradictionibus et aut cogitationem cujuspiam subiisse ; quod etiam (ut novorum placitorum ambitione corrupta est, et innos existimamus) felicitatis magis est cujusdam, utiles reddita. Itaque quandoquidem per tres istas

[ocr errors]
« VorigeDoorgaan »