Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

sit: alios vero, in quibus dissentire liceat, salvo fæ- | tuimus) videtur primo intuiti sobrius et castus ; sed dere. Vincula enim communionis Christianæ pon- tamen et Scripturas ipsas dedecorat et plurimo Ecuntur, “ Una fides, unum baptisma," etc. Non clesiam afficit detrimento. Is est (ut verbo dicamus) unus ritus, una opinio. Videmus quoque tunicam quando Scripturæ divinitus inspiratæ eodem, quo Salvatoris inconsutilem extitisse; vestem autem scripta humana, explicantur modo. Meminisse Ecclesiæ versicolorem. Paleæ in arista separandæ autem oportet, Deo Scripturarum auctori duo illa pasunt a frumento; at zizania in agro non protinus tere, quæ humana ingenia fugiunt: secreta nimirum evellenda. Moses, cum certantem reperisset Ægyp- cordis, et successiones temporis. Quamobrem, cum tium cum Israelita, non dixit, “ Cur certatis ?" sed Scripturarum dictamina talia sint, ut ad cor scribangladio evaginato Egyptium interfecit: at cum Is- tur, et omnium seculorum vicissitudines complectanraelitas duos certantes vidisset, quamvis fieri non tur ; cum æterna et certa præscientia omnium hærepotuit, ut utrique causa justa contingeret, ita tamen sium, contradictionum, et status Ecclesiæ varii et eos alloquitur; “ Fratres estis, cur certatis ?His mutabilis, tum in communi, tum in electis singulis ; itaque perpensis, magni videatur res et momenti et interpretandæ non sunt solummodo secundum latinsus esse, ut definiatur, qualia sint illa, et quantæ tudinem et obvium sensum loci; aut respiciendo ad latitudinis, quæ ab Ecclesiæ corpore homines peni- occasionem, ex qua verba erant prolata ; aut præcise tus divellant, et a communione fidelium eliminent. ex contextu verborum præcedentium et sequentium ; Quod si quis putet, hoc jam pridem factum esse, aut contemplando scopum dicti principalem ; sed videat ille etiam atque etiam, quam sincere et mo- sic, ut intelligamus complecti eas, non solum totaliter derate. Illud interim verisimile est, eum, qui pacis aut collective, sed distributive, etiam in clausulis et mentionem fecerit, reportaturum responsum illud vocabulis singulis, innumeros doctrinæ rivulos et Jehu ad nuntium“ (Nunquid pax est, Jehu ?) venas, ad Ecclesiæ singulas partes, et animas fideQuid tibi et paci ? Transi et sequere me.” Cum lium, irrigandas. Egregie enim observatum est, non pax, sed partes, plerisque cordi sint. Nobis nihil. quod responsa Salvatoris nostri, ad quæstiones non ominus visum est tractatum de gradibus unitatis in paucas ex iis, quæ proponebantur, non videntur ad civitate Dei, ut salubrem et utilem, inter desiderata rem, sed quasi impertinentia. Cujus rei causa dureponere.

plex est: altera, quod cum cogitationes eorum, qui 3. Cum Scripturarum sacrarum circa theologiam interrogalant, non ex verbis, ut nos homines soleinformandam tantæ sint partes, de earum interpre- mus, sed immediate et ex sese cognovisset, ad cogitatione imprimis videndum. Neque nunc de auc- tationes eorum, non ad verba respondit: altera, quod toritate eas interpretandi loquimur, quæ in consensu non ad eos solum locutus est, qui tunc aderant, sed Ecclesiæ firmatur, sed de modo interpretandi. Is ad nos etiam, qui vivimus, et ad omnis ævi ac loci duplex est : methodicus, et solutus. Etenim latices homines, quibus evangelium fuerit prædicandum : isti divini, qui aquis illis ex puteis Jacobi in infini- quod etiam in aliis Scripturæ locis obtinet. tum præstant, similibus fere hauriuntur et exhiben- His itaque prælibatis, veniamus ad tractatum tur modis, quibus aquæ naturales ex puteis solent: eum, quem desiderari statuimis. Inveniuntur prohæ siquidem, aut sub primum haustum in cisternas fecto inter scripta theologica, libri controversiarum recipiuntur, unde per tubos complures ad usum com- nimio plures; theologiæ ejus, quam diximus positimode diduci possunt; aut statim in vasa infunduntur, vam, massa ingens: loci communes; tractatus spesubinde prout opus est utendæ. Atque modus ille ciales; casus conscientiæ; conciones et homiliæ; prior methodicus theologiam nobis tandem peperit denique prolixi plurimi in libros Scripturarum scholasticam ; per quam doctrina theologica in artem, commentarii. Quod desideramus autem est hutanquam in cisternam, collecta est ; atque inde axio- jusmodi: collectio scilicet succincta, sana, et cum matum et positionum rivuli in omnes partes sunt judicio, annotationum et observationum super textus distributi. 'At in interpretandi modo soluto duo in- Scripturæ particulares; neutiquam in locos commuterveniunt excessus. Alter, ejusmodi præsupponit nes excurrendo, aut controversias persequendo, aut in Scripturis perfectionem, ut etiam omnis philoso- in artis methodum eas redigendo, sed quæ plane phia ex earum fontibus peti debeat; ac si philoso- sparsæ sint et nativæ. Res certe in concionibus phia alia quævis, res profana esset et ethnica. Hæc doctioribus se quandoque ostendens, quæ ut pluriintemperies in schola Paracelsi præcipue, nec non mum non perennant; sed quæ in libros adhuc non apud alios invaluit: initia autem ejus a Rabbinis coaluit, qui ad posteros transeant. Certe, quemadet Cabalistis defluxerunt. Verum istiusmodi homi- modum vina, quæ sub primam calcationem molliter nes non id assequuntur quod volunt: neque enim defluunt, sunt suaviora, quam quæ a torculari exprihonorem, ut putant, Scripturis deferunt; sed easdem muntur; quoniam hæc ex acino et cute uvæ aliquid potius deprimunt et polluunt. Cælum enim mate. sapiant: similiter salubres admodum ac suaves sunt riatum, et terram, qui in verbo Dei quæsiverit (de doctrinæ, quæ ex Scripturis leniter expressis emaquo dictum est; “ Cælum et terra pertransibunt, nant, nec ad controversias aut locos communes traverbum autem meum non pertransibit”) is sane huntur. Hujusmodi tractatum emanationes Scriptransitoria inter æterna temere persequitur. Quem- turarum nominabimus. admodum enim theologiam in philosophia quærere perinde est, ac si vivos quæras inter mortuos: ita e contra philosophiam in theologia quærere non guum orbis intellectualis, quam potui fidelissime; aliud est, quam mortuos quærere inter vivos. Alter una cum designatione et descriptione earum partium, autem interpretandi modus (quem pro excessu sta- quas industria et laboribus hominum, aut non con

Jam itaque mihi videor confecisse globum exi

stanter occupatas, aut non satis excultas, invenio. veritati, per argumenta contentiosa ; quorum ea fere Quo in opere, sicubi a sententia veterum recesserim, est natura, ut erroribus auctoritatem concilient, recte intelligatur hoc factum esse animo proficiendi in inventis derogent. Siquidem ex dubitatione error melius, non innovandi, aut migrandi in aliud. Neque honorem acquirit; veritas patitur repulsam. Interim enim mihimetipsi, aut argumento, quod in manibus in mentem mihi venit responsum illud Themistoclis, habeo, constare potui, nisi plane decretum mihi qui, cum ex oppido parvo legatus quidam magna fuisset aliorum inventis, quantum in me fuerit, nonnulla perorasset, hominem perstrinxit ; " Amice, add re, cum tamen non minus optaverim, etiam in- verba tua civitatem desiderant.” Certe objici mihi venta mea ab aliis in posterum superari. Quam rectissime posse existimo, quod verba mea seculum autem in hac re æquus fuerim, vel ex hoc apparet; desiderent: seculum forte integrum ad probandum; quod opiniones meas proposuerim ubique nudas et complura autem secula ad perficiendum. Attamen, inermes, neque alienæ libertati, per confutationes quoniam etiam res quæque maxime initiis suis pugnaces, præjudicare contenderim. Nam in iis, debentur, mihi satis fuerit, sevisse posteris et Deo quæ recte a me posita sunt, subest spes id futurum, immortali: cujus Numen supplex precor, per Filium ut si in prima lectione emergat scrupulus aut ob- suum et Servatorem nostrum, ut has, et hisce simijectio, at in lectione iterata responsum se ultro sit les, intellectus humani victimas, religione, tanquam exhibiturum: in iis vero, in quibus mihi errare sale, respersas, et gloriæ suæ immolatas, propitius contigit, certus sum nullam a me illatam esse vim accipere dignetur.

NOVUS ORBIS SCIENTIARUM, SIVE DESIDERATA.

LIB. II.

LIB. V.

LIB. VI.

LIB. III.

Errores naturæ, sive historia præter-generationum. Experientia literata, sive venatio Pavis.
Vincula naturæ, sive historia mechanica.

Organum novum.
Historia inductiva, sive historia naturalis in ordine Topicæ particulares.

Elenchi idolorum.
ad condendam philosophiam.
Oculus Polyphemi, sive historia literarum.

De analogia demonstrationum.
Historia ad prophetias.
Philosophia secundum parabolas antiquas.

De notis rerum.
Grammatica philosophans.

Traditio lampadis, sive methodus ad filios. Philosophia prima, sive de axiomatibus scientiarum De prudentia sermonis privati. communibus.

Colores boni et mali apparentis, tam simplicis, quam Astronomia viva.

comparati. Astrologia sana.

Antitheta rerum.
Continuatio problematum naturalium.

Formulæ minores orationum.
Placita antiquorum philosophorum.
Pars metaphysicæ de formis rerum.
Magia naturalis, sive deductio formarum ad opera.

Satira seria, sive de interioribus rerum.
Inventarium opum humanarum.

Georgica animi, sive de cultura morum. Catalogus polychrestorum.

LIB. VII.

LIB. VIII.

LIB. IV.

LIB. IX.

Amanuensis vitæ, sive de occasionibus sparsis. Triumphi hominis, sive de summitatibus naturæ Faber fortunæ, sive de ambitu vitæ. humanæ.

Consul paludatus, sive de proferendis imperii finibus. Physiognomia corporis in motu.

Idea justitiæ universalis, sive de fontibus juris. Narrationes medicinales. Anatomia comparata. De curatione morborum habitorum pro insanabilibus. Sophron, sive de legitimo usu rationis humanæ in De euthanasia exteriore.

divinis. De medicinis authenticis.

Irenæus, sive de gradibus unitatis in civitate Dei. Imitatio thermarum naturalium.

Utres cælestes, sive emanationes Scripturarum. Filum medicinale. De prolongando curriculo vitæ.

Sequitur secunda pars INSTAURATIONis, quæ artem De substantia animæ sensibilis.

ipsam interpretandi naturam, et verioris adoperaDe nixibus spiritus in motu voluntario.

tionis intellectus exhibet : neque eam ipsam tamen De differentia perceptionis et sensus.

in corpore tractatus justi; sed tantum digestam per Radix perspectivæ, sive de forma lucis.

summas, in aphorismos.

OPERA PHILOSOPHICA.

FRANCISCI BARONIS DE VERULAMIO,

SUMMI ANGLIÆ CANCELLARII,

NOVUM ORGANUM SCIENTIARUM:

SIVE INSTAURATIONIS MAGNÆ PARS SECUNDA.

NOVUM ORGANUM, SIVE INDICIA DE INTERPRETATIONE NATURÆ.

PRÆFATIO.

Qui de natura, tanquam de re explorata, pronuntiare ausi sunt, sive hoc ex animi fiducia fecerint, sive ambitiose et more professorio; maximis illi philosophiam et scientias detrimentis affecere. Ut enim ad fidem faciendam validi, ita etiam ad inquisitionem extinguendam et abrumpendam efficaces fuerunt: neque virtute propria tantum profuerunt, quantum in hoc nocuerunt, quod aliorum virtutem corruperint et perdiderint. Qui autem contrariam huic viam ingressi sunt, atque nihil prorsus sciri posse asseruerunt, sive ex sophistarum veterum odio, sive ex animi Auctuatione, aut etiam ex quadam doctrinæ copia, in hanc opinionem delapsi sint, certe non contemnendas ejus rationes adduxerunt; veruntamen nec a veris initiis sententiam suam derivarunt, et, studio quodam atque affectatione provecti, prorsus modum excesserunt. At antiquiores ex Græcis (quorum scripta perierunt) inter pronunciandi jactantium et acatalepsiæ desperationem prudentius se sustinuerunt: atque de inquisitionis difficultate, et rerum obscuritate, sæpius querimonias et indignationes miscentes, et veluti frænum mordentes, tamen propositum urgere, atque naturæ se immiscere non destiterunt: consentaneum (ut videtur) existimantes, hoc ipsum (videlicet utrum aliquid sciri possit) non disputare sed experiri : et tamen illi ipsi, impetu tantum intellectus usi, regulam non adhibuerunt, sed omnia in acri meditatione et mentis volutatione et agitatione perpetua posuerunt.

Nostra autem ratio, ut opere ardua, ita dictu facilis est. Ea enim est, ut certitudinis gradus constituamus, sensum par reductionem quandam tueamur, sed mentis opus, quod sensum subsequitur, plerumque rejiciamus; novam autem et certam viam, ab ipsis sensuum perceptionibus, menti aperiamus et muniamus. Atque hoc proculdubio viderunt et illi, qui tantas dialecticæ partes tribuerunt. Ex quo liquet, illos intellectui adminicula quæsivisse, mentis autem processum nativum et sponte moventem, suspectum habuisse. Sed serum plane rebus perditis hoc adhibetur remedium; postquam mens ex quotidiana vitæ consuetudine, et auditionibus, et doctrinis inquinatis occupata, et venissimis idolis obsessa fuerit. Itaque ars illa dialecticæ, sero (ut diximus) cavens, neque rem ullo modo restituens, ad errores potius figendos, quam ad veritatem aperiendam valuit. Restat unica salus ac sanitas, ut opus mentis universum de integro resumatur ; ac mens, jam ab ipso principio, nullo modo sibi permittatur, sed perpetuo regatur; ac res, veluti per

machinas, conficiatur. Sane si homines opera mechanica nudis manibus, absque instrumentorum vi et ope, aggressi essent, quemadmodum opera intellectualia nudis fere mentis viribus tractare non dubitarunt: parvæ admodum fuissent res, quas movere et vincere potuissent, licet operas enisas, atque etiam conjunctas præstitissent. Atque si paulisper morari, atque in hoc ipsum exemplum, veluti in speculum, intueri velimus; exquiramus (si placet) si forte obeliscus aliquis, magnitudine insignis, ad triumphi vel hujusmodi magnificentiæ decus transferendus esset, atque id homines nudis manibus aggrederentur, annon hoc magnæ cujusdam esse dementiæ, spectator quispiam rei sobrius fateretur ? Quod si numerum augerent operariorum, atque hoc modo se valere posse confiderent, annon tanto magis ? Sin autem delectum quendam adhibere vellent, atque imbecilliores separare, et robustis tantum et vigentibus uti, atque hinc saltem se voti compotes fore sperarent, annon adhuc eos impensius delirare diceret ? Quin etiam si, hoc ipso non contenti, artem tandem athleticam consulere statuerent, ac omnes deinceps manibus, et lacertis et nervis, ex arte bene unctis et medicatis adesse juberent, annon prorsus eos dare operam, ut cum ratione quadam et prudentia insanirent, clamaret? Atque homines tamen simili malesano impetu, et conspiratione inutili, feruntur in intellectualibus ; dum ab ingeniorum vel multitudine et consensu, vel excellentia et acumine, magna sperant ; aut etiam dialectica (quæ quædam athletica censeri possit) mentis nervos roborant; sed interim, licet tanto studio et conatu (si quis vere judicaverit) intellectum nudum applicare non desinunt.

Manifestissimum autem est, in omni opere magno, quod manus hominis præstat, sine instrumentis et machinis, vires nec singulorum intendi, nec omnium coire posse.

Itaque ex his quæ diximus præmissis, statuimus duas esse res, de quibus homines plane monitos volumus, ne forte illæ eos fugiant aut prætereant. Quarum prima hujusmodi est; fieri fato quodam (ut existimamus) bono, ad extinguendas et depellendas contradictiones et tumores animorum, ut et veteribus honor et reverentia intacta et imminuta maneant, et nos destinata perficere, et tamen modestiæ nostræ fructum percipere possimus. Nam nos, si profiteamur nos meliora afferre, quam antiqui, eandem quam illi viam ingressi ; nulla verborum efficere possimus, quin inducatur quædam ingenii, vel excellentiæ, vel facultatis comparatio sive contentio; non ea quidem illicita aut nova; (quidni enim possimus, pro jure nostro, neque eo ipso alio, quam omnium, si quid apud eos non recte inventum aut positum sit, reprehendere aut notare ?) sed tamen utcunque justa aut permissa ; nihilominus impar fortasse fuisset ea ipsa contentio, ob virium nostrarum modum. Verum cum per nos illud agatur, ut alia omnino via intellectui aperiatur, illis intentata et incognita, commutata jam ratio est; cessant studium et partes ; nosque indicis tantummodo personam sustinemus ; quod mediocris certe est auctoritatis, et fortunæ cujusdam potius, quam facultatis et excellentiæ. Atque hæc moniti species ad personas pertinet, altera ad res ipsas.

Nos siquidem de deturbanda ea, quæ nunc floret, philosophia, aut si quæ alia sit, aut erit, hac emendatior aut auctior, minime laboramus. Neque enim officimus, quin philosophia ista recepta et aliæ id genus, disputationes alant, sermones ornent, ad professoria munera et vitæ civilis compendia adhibeantur et valeant. Quin etiam aperte significamus et declaramus, eam quam nos adducimus philosophiam, ad istas res admodum utilem non futuram. Non præsto est ; neque in transitu capitur; neque ex prænotionibus intellectui blanditur; neque ad vulgi captum, nisi per utilitatem et effecta, descendet.

Sint itaque (quod felix faustumque sit utrique parti) duæ doctrinarum emanationes, ac duæ dispensationes; duæ similiter contemplantium sive philosophantium tribus ac veluti cognationes; atque illæ neutiquam inter se inimicæ aut alienæ, sed fæderatæ et mutuis auxiliis devinctæ : sit denique alia scientias colendi, alia inveniendi ratio. Atque quibus prima potior et acceptior est, ob festinationem, vel vitæ civilis rationes, vel quod illam alteram ob mentis infirmitatem capere et complecti non possint (id quod longe plurimis accidere necesse est) optamus, ut iis feliciter et ex voto succedat quod agunt ; atque ut quod sequuntur teneant. Quod si cui mortalium cordi et curæ sit, non tantum inventis hærere, atque iis uti

, sed ad ulteriora penetrare ; atque non disputando adversarium, sed opere naturam vincere ; denique non belle et probabiliter opinari, sed certo et ostensive scire ; tales, tanquam veri scientiarum filii, nobis (si videbitur) se adjungant; ut omissis naturæ atriis, quæ infiniti contriverunt, aditus aliquando ad interiora patefiat. Atque ut melius intelligamur, utque illud ipsum, quod volumus, ex nominibus impositis magis familiariter occurrat ; altera ratio, sive via, “ Anticipatio mentis ;" altera Interpretatio naturæ," a nobis appellari consuevit.

Est etiam quod petendum videtur. Nos certe cogitationem suscepimus, et curam adhibuimus, ut quæ a nobis proponentur, non tantum vera essent, sed etiam ad animos hominum (licet miris modis occupatos et interclusos) non incommode aut aspere accederent. Veruntamen æquum est, ut ab hominibus impetremus (in tanta præsertim doctrinarum et scientiarum restauratione,) ut qui de hisce nostris aliquid, sive ex sensu proprio, sive ex auctoritatum turba, sive ex demonstrationum formis (quæ nunc tanquam leges quædam judiciales invaluerunt) statuere aut existimare velit; ne id in transitu, et velut aliud agendo, facere se posse speret; sed ut rem pernoscat; nostram, quam describimus et munimus, viam ipse paulatim tentet; subtilitati rerum, quæ in experientia signata est, assuescat; pravos denique, atque alte hærentes mentis habitus, tempestiva et quasi legitima mora, corrigat; atque tum demum (si placuerit) postquam in potestate sua esse ceperit, judicio suo utatur.

66

PARTIS SECUNDÆ SUMMA,

DIGESTA IN

APHORISMOS.

enim, quas nunc habemus, nihil aliud sunt, quam APHORISMI DE INTERPRETATIONE NATURÆ, quædam concinnationes rerum antea inventarum ; ET REGNO HOMINIS.

non modi inveniendi, aut designationes novorum operum.

APHORISMUS I.

IX.

II.

Homo, naturæ minister eť interpres, tantum facit et intelligit, quantum, de naturæ ordine, re vel mente Causa vero et radix fere omnium malorum in sciobservaverit; nec amplius scit, aut potest.

entiis ea una est; quod dum mentis humanæ vires falso miramur et extollimus, vera ejus auxilia non

quæramus. Nec manus nuda, nec intellectus sibi permissus, multum valet; instrumentis et auxiliis res perficilur; quibus opus est non minus ad intellectum, quam Subtilitas naturæ subtilitatem sensus et intellectus ad manum. Atque ut instrumenta manus motum multis partibus superat; ut pulchræ illæ meditatioaut cient aut regunt; ita et instrumenta mentis, in- nes, et speculationes humanæ, et causationes, res tellectui aut suggerunt aut cavent.

malesana sint, nisi quod non adsit qui advertat.

X.

[blocks in formation]

XII.

IV.

Scientia et potentia humana in idem coincidunt, Sicut scientiæ, quæ nunc habentur, inutiles sunt quia ignoratio causæ destituit effectum. Natura ad inventionem operum ; ita et logica, quæ nunc enim non nisi parendo vincitur: et quod in contem- habetur, inutilis est ad inventionem scientiarum. platione instar causæ est; id in operatione instar regulæ est.

Logica, quæ in usu est, ad errores (qui in notioni

bus vulgaribus fundantur) stabiliendos et figendos Ad opera nil aliud potest homo, quam ut corpora valet, potius quam ad inquisitionem veritatis; ut naturalia admoveat et amoveat: reliqua natura intus magis damnosa sit, quam utilis. transigit. v.

Syllogismus ad principia scientiarum non adhibeSolent se immiscere naturæ (quoad opera) me- tur, ad media axiomata frustra adhibetur, cum sit chanicus, mathematicus, medicus, alchemista, et subtilitati naturæ longe impar: assensum itaque magus : sed omnes (ut nunc sunt res) conatu levi, constringit, non res. successu tenui.

XIII.

XIV.

VI,

VII.

XV.

Syllogismus ex propositionibus constat, proposiInsanam quiddam esset, et in se contrarium, ex- tionis ex verbis, verba notionum tesseræ sunt. Itaistimare ea, quæ adhuc nunquam facta sunt, fieri que si notiones ipsa (id quod basis rei est) confusæ posse, nisi per modos adhuc nunquam tentatos. sint, et temere a rebus abstractæ ; nihil in iis, quæ

superstruuntur, est firmitudinis : itaque spes est una

in inductione vera. Generationes mentus et manus numerosæ admodum videntur in libris et opificiis. Sed omnis ista varietas sita est in subtilitate eximia et derivationi- In notionibus nil sani est, nec in logicis, nec in bus

paucarum rerum, quæ innotuerunt; non in nu- physicis ; non substantia, non qualitas, agere, pati, mero axiomatum.

ipsum esse, bonæ notiones sunt; multo minus grave,

leve, densum, tenue, humidum, siccum, generalio, corVIII.

ruptio, attrahere, fugare, elementum, materiæ, forma, Etiam opera, quæ jam inventa sunt, casui deben. et id genus; sed omnes phantasticæ et male termitur et experientiæ, magis quam scientiis : scientiæ | natæ.

2 F

VOL. II.

« VorigeDoorgaan »