Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

homini adjumento sit, virtus ipsa impedimento; qui- , erectum; mentem vero humi prostratam, et pulve. que alio loco præcipit; ut homo politicus illud tan- rem, instar serpentis, comedentem? Quod etiam quam fundamentum prudentiæ suæ substernat, quod ethnicos non fugit: præsupponat, homines non recte nec tuto ad ea, quæ

“Atque affigit humo divinæ particulam auræ.” volumus, flecti aut adduci . posse, præterquam solo metu: ideoque det operam ut omnes, quantum in se Quod si in hoc sibi quisquam adblandiatur, quod est, obnoxii sint, atque in periculis et angustiis confortuna sua, utcunque eam malis artibus obtinuerit, stituti ; ita ut politicus suus videatur esse, quod Itali recte uti decreverit ; sicut de Augusto Cæsare et dicunt, seminator spinarum : aut si quis axioma illud, Septimio Severo solitum erat dici, debuisse illos, quod a Cicerone citatur, amplecti velit: “ Cadant aut nunquam nasci, aut nunquam mori; tanta in amici, dummodo inimici intercidant;” sicut trium- ambitu fortunæ suæ patrarunt mala, tanta rursus, viri fecerunt, qui inimicorum interitum amicissimo summa adepti, contulerunt bona : intelligat nihilrum exitio redimebant : aut si quis L. Catilinæ ominus, hanc malorum per bona compensationem imitator esse velit, ut rerumpublicarum incen- post factum probari; consilium autem hujusmodi diarius fiat et perturbator, quo melius in aquis tur- merito damnari. Abs re postremo nobis non fuerit, bidis piscari et fortunam suam expedire possit; in cursu isto incitato et fervido versus fortunam nos“ Ego" (inquit) “ si in fortunis meis incendium sit tram, frigidam paulisper aspergere, haustam e dicexcitatum, id non aqua sed ruina restinguam ;” aut terio illo non ineleganta Caroli Quinti imperatoris, si quis illud Lysandri ad se transferat, qui dicere in institutionibus suis ad filium : imitari fortunam solebat ; pueros placentis, viros perjuriis alliciendos; mores mulierum, quæ procos plus nimio ambientes cum aliis ejusdem farinæ pravis ac perniciosis dog. plerunque superbe aversantur. Verum hoc ultimum matibus ; quorum (ut fit in cæteris rebus omnibus) remedium pertinet ad eos, quibus gustus ex morbo major est numerus, quam rectorum et sanorum : si animi corruptus est. Innitantur potius homines quis (inquam) hujusmodi inquinata prudentia delec-lapidi illi, qui theologiæ et philosophiæ est tanquam tetur ; non ierim inficias, eum (quandoquidem legi- angularis ; quæ idem fere asserunt de eo, quod pribus charitatis et virtutis omnibus se ipsum solutum, mum quæri debeat: etenim theologia edicit ; " Prifortunæ solummodo manciparit) posse, majore com- mum quærite regnum Dei, et ista omnia adjicientur pendio et celerius fortunam suam promovere.

Fit vobis.” Philosophia autem simile quiddam jubet: vero in vita, quemadmodum et in via, ut iter brevius “ Primum quærite bona animi, cætera aut aderunt, sit fædius et cænosius; neque sane, ut per viam aut non oberunt.” Quamvis autem hoc fundamenmeliorem quis incedat, multa circuitione opus est. tum, humanitus jactum, interdum locetur super

Tantum vero abest, ut homines ad hujusmodi arenas ; quemadmodum videre est in M. Bruto, qui artes pravas se applicare oporteat; ut potius sane in eam vocem, sub exitum suum, prorupit: (si modo sint apud se, seque sustinere valeant, neque

" Te colui, virtus, ut rem : ast tu nomen inane es." ambitionis turbine et procella in adversum rapiantur) ante oculos proponere debeant, non solum mundi At idem fundamentim, divinitus locatum, firmatur chorographiam generalem illam, quod omnia sint semper in petra. Hic autem doctrinam de ambitu vanitas, et vexatio spiritus ; verum etiam et illam vitæ, et simul doctrinam generalem de negotiis, conmagis specialem, videlicet, quod ipsum esse, sejunc

cludimus. tum a bene esse, maledictionis loco sit; et quo grandius sit esse, eo major sit maledictio; quodque amplissimum virtutis præmium sit ipsa virtus;

CAPUT TERTIUM. quemadmodum et ultimum vitii supplicium est vitium ipsum; sicut egregie poëta :

Partitiones doctrine de imperio sive republica omil“Quæ vobis, quæ digna, viri, pro laudibus istis

tuntur ; tantum aditus fit ad desiderata duo, doePræmia posse rear solvi? Pulcherrima primum

trinam de proferendis finibus imperii, et doctrinam Dii moresque dabunt vestri."

de justitia universali, sive de fontibus juris. Et e contra non minus vere ille de sceleratis, "atque eum ulciscentur mores sui.” Quinetiam mortales, Venio jam ad artem imperii, sive doctrinam de dum in omnes partes cogitationes suas agitant et republica administranda : sub qua etiam æconomica diffundunt, ut fortunis suis recte prospectum atque continetur, ut familia sub civitate.

In hac parte, consultum sit, interim in mediis illis animi transcur- sicut jam antea dixi, silentium mihi imperavi. Nesibus ad divina judicia et providentiam æternam que tamen prorsus diffidere debui, quin possim de oculos attollere debent; quæ sæpissime impiorum illa fortasse non imperite aut inutiliter disserere : machinationes et consilia prava, licet profunda, sub- utpote qui longa experientia edoctus, et per tot muvertit et ad nihilum redigit; secundum illud Scrip- nerum et honorum gradus ad amplissimum regni turæ, “ Concepit iniquitatem, et pariet vanitatem.” magistratum, favore majestatis tuæ indulgentissimo, Imo, etsi injuriis et malis artibus abstineant; atta- nullo merito meo, evectus fuerim; eundemque men hæc jugis et irrequieta anhelatio ad ardua for- magistratum per annos quatuor integros gesserim : tunæ, absque cessatione, et quasi sine sabbato, tri- et, quod pluris est, majestatis tuæ mandatis et collobutum temporis nostri Deo debitum minime solvit: quiis per annos octodecim continuos assueverim (quod qui, ut videre est, facultatum nostrarum decimas, etiam e stipite aliquo politicum exculpere potuisset) temporis autem septimas, exigit, et sibi seponit. quique etiam, inter omnes artes, plurimum temporis Quorsum enim fuerit, os gerere in cæli sublimia | in historiis et legibus contriverim. Quæ omnia non

FINIBUS IMPERII.

jactantia ad posteros refero, sed quia ad literarum conjiciamus oculos in opus ipsum ; qualis nimirum dignitatem nonnihil pertinere putem, quod homo censeri debeat vera regnorum et rerumpublicarum quispiam, ad literas potius, quam ad aliud quicquam, magnitudo, et quibus artibus obtineri possit : dignum natus

, et ad res gerendas, nescio quo fato, contra profecto argumentum, quod principes perpetuo in genium suum abreptus, ad civilia tamen munera tam manibus habeant, et diligenter meditentur ; quo, nec honorifica et ardua, sub rege prudentissimo, assump-vires suas in majus æstimantes, inceptis se vanis et tus fuerit. Verum, si quid circa politicam posthac nimis arduis implicent ; nec rursus easdem plus æquo parturiet otium meum, erit fortasse proles, aut despicientes, ad consilia pusillanima et meticulosa se abortiva aut posthuma. Interim, ne, scientiis om- demittant. nibus jam veluti in subselliis suis collocatis, sedes Magnitudo imperiorum, quoad molem et territohæc tam excelsa omnino vacet, decrevi duas tantum rium, mensuræ subjicitur ; quoad reditus, calculis. civilis scientiæ portiones, quæ ad arcana imperii non Numerus civium et capita, censu ; urbium et oppipertinent, sed sunt naturæ magis communis, ut dorum multitudo et amplitudo, tabulis excipi possunt: desiderata notare; earumque, more nostro, exempla attamen non reperitur inter civilia res errori magis proponere.

obnoxia, quam verum et intrinsecum excipere valo Cum artes imperii tria officia politica complectan- rem circa vires et copias imperii alicujus. Assimitur ; primo, ut imperium conservetur: secundo, ut latur regnum cælorum non glandi, aut nuci alicui beatum efficiatur et florens : tertio, ut amplificetur, grandiori, sed grano sinapis, quod inter grana est finesque ejus longius proferantur : de duobus primis minimum; quod tamen habet interim intra se proofficiis, maxima ex parte, egregie a nonnullis trac- prietatem quandam et spiritum innatum, quo se et tatum est, de tertio siletur. Illud itaque inter desi- citius attollat, et latius diffundat : eodem modo inderata reponemus, et more nostro exemplum ejus venire est regna et status ambitu quidem et regioproponemus, eam doctrinæ partem consulem paluda- num tractu valde ampla, quæ tamen ad fines ulterius tum, sive doctrinam de proferendis imperii finibus, proferendos, aut latius imperandum, sunt minus apta; nominantes.

alia contra, dimensione satis exigua, quæ tamen

bases, in quibus maximæ monarchiæ inædificentur, EXEMPLUM TRACTATUS SUMMARII DE PROFERENDIS

esse possint.

1. Urbes munitæ, plena armamentaria, equorum

propagines generosæ, currus armati, elephanti, maDictum Themistocles sibi ipsi applicatum, incivile chinæ atque tormenta bellica omnigena, et similia ; certe fuit et inflatum; sin de aliis atque in genere pro- sunt certe ista universa, nihil aliud, quam ovis induta latum fuisset, prudentem sane observationem et per- pelle leonina, nisi gens ipsa stirpe sua et ingenio sit gravem censuram complecti videatur. Rogatus in fortis et militaris. Imo, nec numerus ipse copiarum convivio, ut citharam pulsaret, respondit, Fidibus se multum juvat, ubi milites imbelles sunt et ignavi. nescire; cæterum posse oppidum parvum in magnam Recte enim Virgilius ; " Lupus numerum pecorum civitatem evehere. Ista certe verba, ad sensum po- non curat." Exercitus Persarum in campis Arbelæ liticum translata, facultates duas, multum inter se oculis Macedonum tanquam vastum hominum peladiscrepantes, in iis, qui rerum gubernacula tractant, gus subjiciebatur ; adeo ut duces Alexandri, nonoptime describunt et distinguunt. Etenim, si regum nihil ipso spectaculo perculsi, regem interpellarent, consiliarios, senatores, aliosque ad negotia publica atque ut noctu prælium committeret, ei auctores admotos, qui usquam fuerunt, attente intueamur, re- erant: quibus ille, “ Nolo," inquit, "suffurari victoperientur profecto (licet rarissime) nonnulli, qui riam :" ea autem etiam opinione fuit facilior. Tiregnom aut civitatem e parvis ampla efficere possint; granes Armenius, castrametatus in quodam colle cum fidicines tamen sint valde imperiti: e contra autem exercitu quadringentorum millium, cum spectaret alii quamplurimi, in cithara aut lyra (hoc est, aulicis aciem Romanorum, quæ quatuordecim millia non tricis) miri artifices, qui, tantum abest, ut rempubli- excessit, contra se tendentem, in dicterio illo suo sibi cam amplificare possint, ut potius a natura comparati complacuit; “ Ecce,” inquit, “ hominum pro legavideantur ad statum reipublicæ beatum et florentem tione nimio plus quam oportet, pro pugna longe mi. labefactandum et evertendum. Sane, artes illæ de- nus;" eosdem tamen, priusquam occubuisset sol, generes et præstigiæ, quibus sæpenumero consiliarii, satis multos ad illum infinita strage profligandum atque rerum potentes, et gratiam apud principes suos, expertus est. Innumera sunt exempla, quam sit et famam in vulgus, reportant, haud aliud nomen multitudinis cum fortitudine congressus impar. Primerentur, quam peritiæ cujusdam fidiculariæ, utpote mo igitur pro re certissima et exploratissima decercom sint res magis gratæ in præsens, et artificibus natur et statuatur, quod caput omnium, quæ ad magipsis ornamento, quam ad rerum publicarum, quarum nitudinem regni aut status spectent, sit, ut populus sunt ministri, opes et amplitudinem utiles aut ac- ipse sit stirpe et ingenio bellicosus. Atqne illud commodæ. Occurrent proculdubio et alii consiliarii, magis tritum, quam verum, quod nervi belli sint peatque reipublicæ gubernatores, minime spernendi, cuniæ, si desint nervi lacertorum in gente molli et qui sint negotiis pares, possintque res commode ad effoeminata. Recte enim Cræso ostentanti aurum ministrare, easque a manifestis præcipitiis et incom- respondit Solon: “ At si quis (o rex) venerit, qui modis conservare ; a virtute tamen illa rerumpubli- melius, quam tu, ferrum gestit, illi profecto totum carum erectrice et amplificatrice longo intervallo hoc cedet aurum.” Quare, quicunque is tandem

sit princeps aut status, cujus subditi nativi et indi. Verum, qualescunque demum fuerint operarii, genæ non sint animosi et militares, potentiam suam

absunt,

admodum sobrie æstimet: atque e contra principes, | Neque prætereunda est illa pars populi (quæ Angliæ qui dominantur in gentes animosas et martias, no- fere est peculiaris, nec alibi, quod scio, in usu, nisi rint illi satis vires suas, si sibi alias non desint. forte apud Polonos) famuli scilicet nobilium : hujus Quod attinet ad copias mercenarias (quod solet ad enim generis etiam inferiores, quoad peditatum, hiberi remedium, cum copiæ nativæ desint) plena agricolis ipsis minime cedunt. Quare certissimum sunt omnia exemplis, quibus liquido patet, quod qui- est, quod magnificentia et splendor ille hospitalis, cunque status illis innitetur, poterit fortasse pennas atque famulitia, et veluti satellitia ampla, quæ in ad tempus breve nido majores extendere, sed deflu- more sunt apud nobiles et generosos in Anglia, ad ent illæ paulo post,

potentiam militarem apprime conducant: ubi con2. Benedictio Judæ et Issacharis, in unum nun- tra, nobilium obscura, et magis privata, et in se requam convenient: nimirum, ut eadem tribus aut ducta vitæ ratio copias militares minuit. gens sit simul et leonis catulus, et asinus procum- 4. Danda est omnino opera, ut arbor ista monarbens inter sarcinas. Neque unquam fiet, ut popu- chiæ, qualis fuit Nebuchadnezzaris, truncum halus tributis oppressus, fortis existat et bellicosus. beat satis amplum et robustum, ad ramos suos et Verum est, collationes publico consensu factas, mi- frondes sustentandos: hoc est, ut numerus indigenanus animos subditorum dejicere et deprimere, quam rum, ad subditos extraneos cohibendos, satis superque quæ ex imperio mero indicuntur. Id quod liquido sufficiat. Illi igitur status ad imperii magnitudinem videre est in tributis Germaniæ inferioris, quas ex- bene comparati sunt, qui jus civitatis facile et libencisas vocant: atque aliqua ex parte in iis, quæ sub- ter largiuntur. Vana siquidem fuerit opinio, posse sidia nominantur apud Anglos. Etenim notandum manipulum hominum, utcunque animis et consilio est, sermonem jam institui de animis hominum, non excellant, regiones nimio plus amplas et spatiosas de opibus. Tributa autem, quæ ex consensu con- imperii jugo cohibere et frænare. Id ad tempus feruntur, et quæ ex imperio imponuntur, etsi eadem fortasse facere possint, sed diuturnitatem hæc res res sint, quoad opes exhauriendas, varie tamen om- non assequitur. Spartani parci fuerunt, et difficiles nino animos subditorum afficiunt. Statuatur igitur in cooptandis novis civibus. Unde, donec intra et hoc, populum tributis gravatum idoneum ad im- parvos limites dominati sunt, res eorum firmæ fueperandum non esse.

runt et stabiles : at postquam limites suos cæpissent 3. Aspirantibus ad magnitudinem regnis et stati- proferre, et latius dominari, quam ut stirps Spartabus, prorsus cavendum, ne nobiles et patricii, atque norum turbam exterorum imperio commode coërcere (quos vocamus) generosi, majorem in modum mul. posset, potentia eorum subito corruit. Nulla unquam tiplicentur. Hoc enim eo rem deducit, ut plebs reg. respublica sinus suos ad novos cives recipiendos tam ni sit humilis et abjecta ; et nihil aliud fere quam profuse laxavit, quam respublica Romana. Itaque nobilium mancipia et operarii. Simile quiddam fieri par erat instituto tam prudenti fortuna, cum in imvidemus in sylvis cæduis; in quibus, si major, quam perium toto orbe amplissimum succreverint. Moris per est, caudicum sive arborum majorum relinquatur apud eos erat jus civitatis prompte elargiri; idque numerus, non renascetur sylva sincera et pura ; sed in supremo gradu: hoc est, non solum jus commajor pars in vepres et dumos degenerabit. Eodem mercii, jus connubii, jus hæreditatis ; verum etiam modo in nationibus, ubi numerosior justo est nobili- jus suffragii, et jus petitionis, sive honorum : hoctas, erit plebs vilis et ignava: atque eo demum res que rursus, non singulis tantum personis, sed totis redibit, ut nec centesimum quodque caput sit ad ga- familiis, imo civitatibus, et nonnunquam integris leam portandam idoneum : præsertim si peditatum nationibus, communicarunt. Huc adde consuetudispectes, qui exercitus plerunque est robur præcipuum; nem deducendi colonias, quibus Romanæ stirpes in unde succedat magno populatio, vires exiguæ. solum exterum transplantabantur. Quæ duo instiNusquam gentium, hoc, quod dico, luculentius com- tuta si simul componas, dices profecto non Romanos probatum est, quam exemplis Angliæ et Galliæ : se diffudisse super universum orbem ; sed contra, quarum Anglia, quamvis territorio et numero inco orbem universum se diffudisse super Romanos: quæ larum longe inferior, potiores tamen partes fere sem- securissima proferendi imperii est ratio. Suvit miper in bellis obtinuit; hanc ipsam ob causam, quod rari sæpius imperium Hispanorum ; quod tam pauapud Anglos coloni, et inferiores ordinis homines, cis indigenis tot regna et provincias amplexari et militiæ habiles sint, rustici Galliæ non item. Qua frænare possit. Ac certe Hispaniæ ipsæ pro arboin re mirabili quadam et profunda prudentia ex- ris stemmate satis grandi haberi debent, cum longe cogitatum est ab Henrico septimo Angliæ rege (id ampliorem contineant regionum tractum, quam Roquod in “ Vitæ ejus historia” fusius tractavimus) ut mæ aut Spartæ, sub initiis suis contigerat. Porro, prædia minora, atque domus agricolationis institue- quanquam jus civitatis satis parce soleant Hispani rentur, quæ habeant certum eumque mediocrem agri impertire, quod proximum tamen est, faciunt ; quipmodum annexum, qui distrahi non possit; eo fine, pe qui cujuscunque nationis homines ad militiam ut ad victum liberaliorem sufficiat; utque agricul suam ordinariam promiscue admittant: quinetiam tura ab iis exerceretur, qui domini fuerint fundi, summum belli imperium haud raro ad duces natione aut saltem usufructuarii, non conductitii aut mer- non Hispanos deferunt. Attamen et illam ipsam cenarii. Nam ita demum characterem illum, quo videntur non ita pridem indigenarum paucitatem antiquam Italiam insignivit Virgilius, merebitur re- sensisse, eique succurrere cupiisse ; ut ex pragmatica gio aliqua :

sanctione, hoc anno promulgata, cernere est. Terra potens armis, atque ubere gleba."

5. Certissimum est, artes mechanicas sedentarias, quæ non sub dio, sed sub tecto exercentur, atque

[ocr errors]

manufacturas delicatas (quæ digitum, potius quam ob causam, saltem speciosam, inferre abstineant. brachium, requirunt) sua natura militaribus animis Turcis præsto est semper, et ad nutum, belli causa ; esse contrarias. In universum, populi bellicosi feriari propagatio scilicet legis et sectæ suæ. Romani, gaudent, et pericula, quam labores, minus exhorrent. quanquam pro magno decore imperatoribus apud Atque in hoc ingenio suo non sunt admodum repri- eos fuerit, si fines imperii ipsorum protulissent, mendi, si animos ipsorum in vigore conservare cordi tamen ob hanc solam causam, ut fines proferrentur, nobis sit. Magno itaque adjumento Spartæ, Athenis, nunquam bella susceperunt. Aspiranti igitur ad Romæ, aliisque antiquis rebuspublicis fuit, quod imperium nationi illud in more sit; ut sensum habeat habuerint non ingenuos, sed servos plerunque, vividum et acrem injuriæ alicujus, vel subditis suis quorum laboribus istiusmodi opificia expediebantur. limitaneis, vel mercatoribus, vel publicis ministris, Verum mancipiorum usus, post legem Christianam illatæ ; neque a prima provocatione diutius torpeat receptam, maxima ex parte abiit in desuetudinem. aut tardet. Item, prompta sit et alacris ad auxilia Huic vero rei proximum est, ut artes istæ alienige- mittenda sociis suis et fæderatis: id quod perpetuum nis tantum permittantur; qui propterea alliciendi, erat apud Romanos : adeo ut, si forte in populum aut saltem facile recipiendi sunt. Nativorum autem fæderatum, cui etiam cum aliis fædus defensivum plebs ex tribus generibus hominum constare debet; intercederet, hostilis impressio facta esset ; atque ille nempe, ex agricolis; famulis ingenuis; et artificibus : a plurimis suppetias peteret ; Romani omnium primi quorum opera robur et lacertos viriles postulant; semper adessent, beneficii decus nemini præripiencujusmodi sunt fabri ferrarii, lapidarii, lignarii, et dum relinquentes. Quod vero attinet ad bella, antisimiles; non annumerando militiam descriptam. quis temporibus, propter statuum conformitatem

6. Ante omnia ad imperii magnitudinem confert, quandam, aut correspondentiam tacitam, gesta, non ut gens aliqua armorum studium profiteatur, tan. video, in quo jure illa fundata sint. Talia fuerunt quam decus suum, et institutum vitæ primarium, et bella, quæ a Romanis suscepta erant ad Græciam in in præcipuo honore habitum. Quæ enim a nobis libertatem vindicandam: talia a Lacedæmoniis et adhuc dicta sunt, ad habilitates tantum erga arma Atheniensibus, ad constituendas aut evertendas despectant: quorsum autem habilitas, si non rei ipsi mocratias et oligarchias : talia quandoque illata sunt a incumbitur, ut producatur in actum ? Romulus (ut rebuspublicis aut principibus, sub prætextu, subditos narrant, aut fingunt) postquam e vivis excesserat, alienos protegendi, et a tyrannide liberandi. Ad illud civibus suis legavit, ut ante omnia rem mili- rem præsentem sufficiat, ut illud decernatur : non tarem colerent, unde in caput orbis terrarum urbs esse expectandam statui alicui imperii amplitudinem, eorum insurgeret. Imperii Spartani fabrica universa nisi ad quamvis occasionem justam se armandi pro(non nimis prudenter quidem, sed diligenter tamen) tinus expergiscatur. ad illum finem et scopum composita est et con- 8. Nullum omnino corpus, sive sit illud naturale structa, ut cives sui belligeratores essent. Persarum sive politicum, absque exercitatione sanitatem suam et Macedonum idem erat institutum, sed non tam tueri queat. Regno autem, aut reipublicæ, justum constans aut diuturnum. Britanni, Galli, Germani, atque honorificum bellum loco salubris exercitationis Gothi, Saxones, Normanni, et nonnulli alii, etiam est. Bellum civile profecto instar caloris febrilis ad tempus armis se præcipue dediderunt. Turcæ est; at bellum externum instar caloris ex motu, qui idem institutum, lege sua haud paululum extimulati, valetudini imprimis conducit. Ex pace enim deside hodie retinent, sed magna cum militiæ suæ (ut nunc atque torpente et emolliuntur animi, et corrumpunest) declinatione. In Europa Christiana, gens, quæ

tur mores. Sed utcunque res se habeat, quatenus illud adhuc retinet et profitetur, soli sunt Hispani. ad alicujus status felicitatem, magnitudinis proculVerum res est tam liquida et manifesta, uvum- dubio interest, ut quasi semper in armis sit. Atque quemque in eo proficere maxime, in quo plurimum exercitus veteranus, perpetuo tanquam sub vexillis impendit studii, ut verbis non indigeat. Satis sit habitus, etsi res sit magni proculdubio sumptus et innuisse, desperandum omnino alicui nationi esse, impensæ, attamen ejusmodi est, ut statui alicui quasi quæ non ex professo arma et militiam colat, iisque arbitrium rerum inter vicinos, aut saltem plurimum præcipue studeat et incumbat, sibi veluti ultro ob-existimationis ad omnia conferat. Id quod insigniventuram insignem aliquam imperii magnitudinem : ter cernere est in Hispanis, qui jam per annos contra autem, certissimum esse temporis oraculum, centum et viginti exercitum veteranum, ad aliquas nationes illas, quæ in armorum professione et studiis partes, licet non semper ad easdem, aluerunt. diutius permanserint (id quod Romani Turcæque 9. Maris dominium, monarchiæ quædam epitome potissimum fecere) miros in imperio amplificando est. Cicero, de Pompeii contra Cæsarem apparatu, facere progressus. Quin et illæ, quæ bellica gloria scribens ad Atticum : “ Consilium,” inquit, “ Pomper unius tantummodo seculi spatium floruere ; inde peii, plane Themistocleum est: putat enim, qui tamen, unico illo seculo, eam imperii amplitudinem mari potitur, eum rerum potiri.” Atque Cæsarem assecutæ sunt, quam longo post tempore, etiam Pompeius proculdubio delassasset et attrivisset, nisi remissa illa armorum disciplina, retinuerunt. inani fiducia inflatus, ab illo incepto destitisset.

7. Præcepto præcedenti affine est; ut status quis Prælia navalia, quanti fuerint momenti, ex multis otatur ejusmodi legibus et consuetudinibus, quæ exemplis patet. Pugna ad Actium orbis imperium justas illi causas, aut saltem prætextus, arma capes- determinavit. Pugna ad insulas Cursolares circulum sendi, tanquam in promptu ministrent. Etenim, ea in naribus Turcæ posuit. Multoties certe evenit, ut est insita animis hominum justitiæ apprehensio, ut victoriæ navales finem summæ belli attulerint. Sed bellum (quod tot sequuntur calamitates) nisi gravem hoc factum est, cum aleæ hujusmodi præliorum

VOL. II.

2 E

TRACTATUS

DE JUSTITIA

UNIVERSALI,

APHORISMOS.

totius belli fortuna commissa est. Illud minime | nobis, instituto nostro fidis, neque uspiam de via dedubium, quod qui maris potitur dominio, in magna clinantibus (quandoquidem amplificatio imperii fuelibertate agit, et tantum, quantum velit, de bello su- rit inter officia tria politices tertium) illud omnino mere potest: ubi contra, qui terrestribus copiis est prætermittere non licuerit. Restat jam desideratum superior, nihilominus plurimis angustiis conflictatur. alterum ex iis, quæ posuimus, duobus, nimirum, de At hodie, atque apud nos Europæos, si unquam, aut justitia universali, sive de fontibus juris. uspiam, potentia navalis (quæ quidem huic regno Qui de legibus scripserunt, omnes, vel tanquam Brittanniæ in dotem cessit) summi ad rerum fastigia philosophi, vel tanquam jurisconsulti, argumentum momenti est; tum quia pleraque Europæ regna me- illud tractaverunt. Atque philosophi proponunt diterranea simpliciter non sunt, sed maxima ex parte multa, dictu pulchra, sed ab usu remota. Jurisconmari cincta; tum etiam, quia utriusque Indiæ the sulti autem, suæ quisque patriæ legum, vel etiam sauri et opes imperio maris veluti accessorium quid. Romanarum, aut Pontificiarum, placitis obnoxii et dam existunt.

addicti, judicio sincero non utuntur, sed tanquam e 10. Bella moderna, veluti in tenebris gesta, cen- vinculis sermocinantur. Certe cognitio ista ad viros seri possunt, præ gloria et decore vario, quæ in ho- civiles proprie spectat; qui optime norunt, quid femines militares, priscis temporibus, a rebus bellicis rat societas humana, quid salus populi, quid æquitas resilire solebant. Habemus hodie, fortasse ad ani. naturalis, quid gentium mores, quid rerum publicamos faciendos, ordines quosdam honorificos militiæ, rum formæ diversæ : ideoque possint de legibus, ex qui tamen jam facti sunt et armis et toga communes. principiis et præceptis, tam æquitatis naturalis, quam Etiam in scutis gentilitiis stemmata nonnulla habe- politices, decernere. Quamobrem id nunc agatur, mus: insuper hospitia quædam publica, militibus ut fontes justitiæ et utilitatis publicæ petantur, et in emeritis et mutilatis destinata, et hujusmodi. Ve- singulis juris partibus character quidam et idea justi rum, apud veteres, in locis, ubi victoriæ partæ sunt, exhibeatur, ad quam particularium regnorum et reextructa trophæa; laudationes funebres, et monu- rumpublicarum leges probare, atque inde emendamenta magnifica occumbentium in bello; coronæ tionem moliri, quisque, cui hoc cordi erit et cura, civicæ, militares, singulis concessæ ; nomen ipsum possit. Hujus igitur rei, more nostro, exemplum in imperatoris, quod postea reges maximi a belli duci- uno titulo proponemus. bus mutuati sunt; redeuntium ducum, bellis prospere confectis, celebres triumphi ; donativa, atque largi- EXEMPLUM tiones ingentes in milites, sub exercituum dimissio

SIVE DE PONTIBUS JURIS, IN UNO TITULO, PER nem: Hæc (inquam) tot et tanta fuerunt, et tam insigni splendore coruscantia, ut pectoribus mortalium, ctiam maxime conglaciatis, igniculos subdere, eaque ad bellum inflammare, potuerint. Ante omnia vero mos ille triumphandi apud Romanos, non In societate civili aut lex aut vis valet. Est autem res erat ex pompa, aut spectaculum quoddam inane, et vis quædam legem simulans : et lex nonnulla sed inter prudentissima plane nobilissimaque instituta magis vim sapiens, quam æquitatem juris. Triplex numerandus: utpote qui in se hæc tria haberet ; est igitur injustitiæ fons: vis mera ; illaqueatio ducum decus et gloriam ; ærarii ex spoliis locuple- malitiosa prætextu legis ; et acerbitas ipsius legis. tationem; et donativa militum. Verum honor triumphi fortasse monarchiis non competit, præterquam in personis regis ipsius, aut filiorum regis. Quod Firmamentum juris privati tale est. Qui injuriam etiam temporibus imperatorum Romæ obtinuit; qui facit, re utilitatem aut voluptatem capit, exemplo honorem ipsum triumphi, sibi et filiis suis, de bellis, periculum. Cæteri utilitatis aut voluptatis illius quæ præsentes ipsi conficerant, tanquam peculiarem participes non sunt, sed exemplum ad se pertinere reservarunt : vestimenta autem solummodo, et in- putant. Itaque facile coëunt in consensum, ut caresignia triumphalia, aliis ducibus indulserunt. atur sibi per leges; ne injuriæ per vices ad singulos

Verum, ut sermones hos claudamus ; nemo est (ut redeant. Quod si ex ratione temporum, et comm!testatur sacra Scriptura) “ qui, sollicite cogitando, nione culpæ, id eveniat ut pluribus et potentioribus, potest apponere ad staturam suam cubitum unum;" per legem aliquam, periculum creetur, quam cavea. in pusillo scilicet corporis humani modulo: Cæte- tur, factio solvit legem; quod et sæpe fit. rum, in magna regnorum et rerumpublicarum fabrica imperium amplificare et fines proferre, reges penes et dominantes est. Nam prudenter introducendo At jus privatum sub tutela juris publici latet. leges, instituta, et consuetudines, quales jam propo- Lex enim cavet civibus, magistratus legibus. Masuimus, et alias his similes, posteris, et seculis futu- gistratuum autem auctoritas pendet ex majestate ris, magnitudinis sementem fecerint. Verum ista imperii

, et fabrica politiæ, et legibus fundamentaliconsilia apud principes raro tractantur, sed res for- bus. Quare, si ex illa parte sanitas fuerit, et recta tunæ plerunque committitur.

constitutio, leges erunt in bono nsa ; sin minus, pa

rum in iis præsidii erit. Atque hæc habuimus, quæ de proferendis imperii finibus in præsentia occurrunt.

iv. Verum quorsum ista commentatio; cum monarchia Romana futura sit Neque tamen jus publicum ad hoc tantum spee: inter mundanas (ut creditur) ultima ? Nisi quod | tat, ut addatur tanquam custos juri privato, ne illud

PROMIUM.

APHORISMUS I.

II.

[ocr errors]
« VorigeDoorgaan »