Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

tractetur, absque causa manifesta. Etenim officia Ad notitiam quod attinet de hominum animis ista minora homines reddunt oscitantes, et quasi secundariam, nimirum, quæ ab aliorum relatione consopitos tam ad cautionem, quam ad industriam : desumitur, breviter dicere sufficiet. Defectus et vitia atque recte a Demosthene appellantur alimenta didiceris optime ab inimicis : virtutes et facultates socordiæ. Porro proprietatem et naturam nonnul- ab amicis : mores et tempora a famulis : opiniones lorum factorum, etiam quæ beneficiorum loco haben- et meditationes ab intimis familiaribus, cum quibus tur, subdolam et ambiguam, luculenter cernere licet frequentius colloquia miscent. Fama popularis leex eo, quod Antonio primo imposuit Mutianus : qui vis est, et superiorum judicia minus certa : etenim post reditum cum eo in gratiam, sed fide pessima coram illis tectiores incedunt homines. Verior fama plurimos ex Antonii amicis ad dignitates evexit : e domesticis emanat. " Simul amicis ejus præfecturas et tribunatus largi- Verum ad inquisitionem istam universam via tur.” Hoc autem astu Antonium non munivit, sed maxime compendiaria in tribus consistit. Primum, ut exarmavit penitus et desolavit, amicitias ejus ad se amicitias multas comparemus cum ejusmodi hominibus transferendo.

qui multiplicem et variam habent tam rerum, quam Certissima autem clavis, ad animos hominum re- personarum, notitiam : imprimis vero enitendum, ut serandos, vertitur, in rimandis et pernoscendis, vel saltem singulos habeamus præsto, qui, pro negotiorum ingeniis et naturis ipsorum, vel finibus et inten. atque hominum diversitate, nos de unaquaque re tionibus. Atque imbecilliores certe et simpliciores certiores facere et solide informare possint. Secunex ingeniis; prudentiores autem et tectiores, ex do, ut prudens temperamentum et mediocritatem finibus suis optime judicantur. Certe prudenter et quandam persequamur, et in libertate sermonis, et facete (licet meo judicio minus vere) dictum fuit a in taciturnitate: frequentius libertatem usurpantes ; nuntio quopiam Pontificis, sub reditu ejus a legatione at, cum res postulat, silentium. Libertas siquidem apud nationem quandam, ubi tanquam ordinarius in sermone etiam alios invitat et provocat, ut pari resederat. Interrogatus de delectu successoris sui, libertate erga nos utantur ; et sic multa deducit ad consilium dedit; ut nullo modo mitteretur aliquis, notitiam nostram; at taciturnitas fidem conciliat, efqui eximie prudens esset, sed potius mediocriter ficitque ut ament homines secreta sua apud nos, tantantum ; " quoniam," inquit, “ ex prudentioribus ne- quam in sinu, deponere. Tertio, is nobis paulatim mo facile conjiciet, quid verisimile foret illius gen- acquirendus est habitus, ut, vigilante et præsente tis homines facturos." Sane non raro intervenit animo, in omnibus colloquiis et actionibus simul et ille error, et maxime familiaris est viris prudentibus, rem, quæ instat, geramus; et alia, quæ incidunt, obut ex modulo ingenii proprii alios metiantur, ac

Nam sicut Epictetus præcipit ut philoproinde ultra scopum sæpius jaculentur, supponendo sophus, in singulis suis actionibus, ita secum loquod homines majora quædam meditentur, et sibi quatur: Et hoc volo, et etiam institutum servare ; destinent, et subtilioribus technis utantur, quam sic politicus, in singulis negotiis, ita secum staquæ illorum animos unquam subierint. Quod etiam tuat; Et hoc volo, atque etiam aliquid, quod in fuelegantur innuit adagium Italicum, quo notatur ; turum usui esse possit, addiscere. Itaque, qui eo Nummorum, prudentiæ, fidei, semper minores inve- sunt ingenio, ut nimium hoc agant, et toti sint in niri rationes, quam quis putaret. Quare in levioris præsente negotio, quod in manibus habent, de iis ingenii hominibus, quia multa absurda faciunt, ca- autem, quæ interveniunt, nec cogitant quidem (id pienda est conjectura potius ex propensionibus in- quod in se agnoscit Montaneus) illi certe ministri geniorum, quam ex destinationibus finium. Porro, regum aut rerum publicarum sunt vel optimi, sed ad principes quoque (sed longe aliam ob causam) ab proprias fortunas claudicant. Interim cautio ante ingeniis optime judicantur : privati autem ex finibus. omnia adhibenda, ut impetum animi et alacritatem Principes enim fastigium adepti humanorum desi- nimiam cohibeamus, ne multa sciendo, ad nos mulderiorum, nullos fere sibi propositos fines habent, tis immiscendum feramur. Infelix enim quiddam ad quos, præsertim vehementer et constanter, aspi- est et temerarium, polypragmosyne. Itaque ista, rent; ex quorum finium situ et distantia, reliquarum quam comparandam præcipimus, notitiæ rerum et suarum actionum possit excipi et confici directio et personarum varietas huc tandem redit, ut et rerum, scala : id, quod inter alia causa est vel præcipua, quas suscipimus, et hominum, quorum opera utimur, ut corda eorum (quod Scriptura pronunciat) sint in- magis cum judicio delectum faciamus, unde cuncta et scrutabilia. At privatorum nullus est, qui non sit magis dextere et magis tuto disponere et adminisplane veluti viator, et proficiscatur intente ad aliquam, trare sciamus. itineris metam, ubi consistat: unde non male divinare Notitiam aliorum sequitur notitia sui. Etenim quis poterit, quid facturis sit, aut non facturus. Si non minor diligentia adhibenda est, sed major potius, enim in ordine sit quidpiam ad finem suum, proba- ut nos de nobis ipsis, quam de aliis, vere et accurate bile est facturum : sin sit in contrarium finis, mi- informemus. Quippe cum oraculum illud, “ Nosce nime. Neque de finium aut ingeniorum in homini-te ipsum,” non tantum sit canon prudentiæ univerbus diversitate informatio capienda est simpliciter salis, sed et in politicis præcipuum locum habeat. tantum, sed et comparate : quid scilicet prædomine-Optime enim homines monet S. Jacobus, eum, qui tur, et reliqua in ordinem cogat ? Sic, ut videmus, vultum in speculo consideravit, oblivisci tamen illico, Tigellinus, cum se Petronio Turpiliano inferiorem qualis fuerit; ut omnino frequenti inspectione sit sentiret, in voluptatibus Neroni ministrandis et præ- opus. Idque tenet etiam in politicis. Sed specula gustandis, “ metus,” ut ait Tacitus, “ Neronis rima- scilicet sunt diversa : nam speculum divinum, in tus est,” et hoc pacto æmulum evertit.

servemus.

quo nos contueri debemus, est verbum Dei: specu

lum autem politicum, non aliud est, quam status Quinta sit consideratio, nt caveat quis sibi ab ex. rerum et temporum, in quibus vivimus.

emplis ; neque ad imitationem aliorum se inepte Examen igitur accuratum, nec quale esse solet componat : quasi quod aliis fuerit pervium, etiam sui nimium amantis, instituendum est homini, de sibi patere necesse sit: neutiquam secum reputans, propriis facultatibus, virtutibus, et adminiculis; nec quantum fortasse interfuerit inter suum et illorum, non de defectibus, inhabilitatibus, et obstaculis ; ita quos ad exemplum sibi delegit, ingenium et mores. rationem subducendo, ut hæc perpetuo in majus, illa In quem errorem manifesto incidit Pompeius, qui, autem minoris potius, quam revera sunt, æstimentur. ut Cicero scriptum reliquit, toties solitus erat dicere: Ex hujusmodi autem examine in considerationem “ Sylla potuit, ego non potero ?” Qua in re veheveniant quæ sequuntur.

menter sibi imposuit, cum ingenium et rationes agendi Prima consideratio sit, quomodo alicui homini, Syllæ a suis toto cælo (ut aiunt) distarent : cum alter moribusque, et naturæ suæ, cum temporibus con- ferox esset, violentus, quique factum in omnibus veniat; quæ si inventa fuerint congrua omnibus in urgeret; alter gravis, legum memor, omniaque ad rebus, magis libere et solute agere, et suo ingenio majestatem et famam componens; unde longe minus uti liceat: sin sit aliqua antipathia, tum demum in erat, ad perficienda quæ cogitarat, efficax et validus. universo vitæ cursu magis caute et recte est ince- Sunt et aliæ hujus generis præceptionis ; verum hæ dendum, minusque in publico versandum. Sic Ti- ad exemplum reliquarum sufficient. berius fecit, qui, morum suorum sibi conscius cum Neque vero, nosse se ipsum, homini sufficit; sed seculo suo non optime convenientium, ludos publicos ineunda etiam est ratio secum, quomodo se ostentare, nunquam spectavit : quinetiam per duodecim conti- declarare, denique fectere se, et effingere, commode nuos annos postremos nunquam in senatum venit: et prudenter possit. Ad ostentandum se quod attiubi contra Augustus perpetuo in oculis hominum net, nihil videmus usu venire frequentius, quam ut vixit: quod et Tacitus observat ; "alia Tiberio mo- qui virtutis habitu sit inferior, specie virtutis exterrum via.” Eadem et Periclis ratio fuit.

na sit potior. Non parva igitur est prudentiæ præSecunda sit consideratio, quomodo alicui conveniat rogativa, si quis arte quadam, et decore, specimen cum professionibus et generibus vitæ, quæ in usu et sui apud alios exhibere possit: virtutes suas, me. pretio sunt, quorumque sibi delectus sit faciendus ; | rita, atque fortunam etiam (quod sine arrogantia ut si jam decretum non sit de genere vitæ, maxime aut fastidio fieri possit) commode ostentando: conaptum et ingenio suo congruum sumat: sin jam tra, vitia, defectus, infortunia et dedecora, artificiose pridem id genus vitæ, ad quod minus a natura fac- occultando : illis immorans, easque veluti ad lumen tus est, fuerit ingressus, sub prima occasione se sub- obvertens; his subterfugia quærens, aut apte ea-inducat, et novam conditionem arripiat. Id quod a terpretando eluens; et similia. Itaque, de Mutiano, Valentino Borgia videmus factum, ad vitam sacerdo- viro sui temporis prudentissimo, et ad res gerendas talem a patre innutrito; quam tamen postea ejura- impigerrimo, Tacitus ; “Omnium quæ dixerat, fece. vit, suo obsecutus ingenio, et vitæ militari se appli- ratque, arte quadam ostentator.” Indiget certe res cuit: quanquam principatu æque ac sacerdotio indig- hæc arte nonnulla, ne tædium et contemptum pariat: nus, cum utrumque homo pestilens dehonestaverit. ita tamen, ut ostentatio quæpiam, licet usque ad

Tertia sit consideratio, quomodo se habeat quis, vanitatis primum gradum, vitium sit potius in ethicis, comparatus ad æquales et æmulos suos, quos verisi- quam in politicis. Sicut enim dici solet de calumnia, mile sit eum habiturum in fortuna sua competitores, Audacter calumniare, semper aliquid hæret: sic dici eumque vitæ cursum teneat, in quo maxima inveni- possit de jactantia (nisi plane deformis fuerit et ridi. atur virorum egregiorum solitudo : atque in quo pro- cula) Audacter te vendita, semper aliquid hæret. babile sit, sc ipsum inter cæteros maxime posse Hærebit certe apud populum, licet prudentiores enitere. Id quod a C. Cæsare factum est : qui ab subrideant. Itaque existimatio parte apud plurimos, initio orator fuit et causas egit; et in toga potissi- paucorum fastidium abunde compensabit. Quod si mum versabatur : cum vero vidisset, Ciceronem, ista, de qua loquimur, sui ostentatio decenter et cum Hortensium, Catulum, eloquentiæ gloria excellere, judicio regatur; exempli gratia ; si nativum quenrebus vero bellicis clarum admodum neminem, præ- dam pectoris candorem et ingenuitatem præ se ferat; ter Pompeium ; destitit ab incepto, et potentiæ illi aut si illis temporibus adhibeatur, vel cum pericula civili multum valedicere jubens, transtulit se ad artes circumstent (ut apud viros militares in bellis) vel militares et imperatorias; ex quibus summum rerum cum alii invidia flagrent; aut si verba quæ ad laudes fastigium conscendit.

proprias pertinent, tanquam aliud agenti excidisse Quarta sit consideratio, ut naturæ suæ et ingenii videantur ; minimeque vel serio vel prolixe nimis rationem habeat quis in deligendis amicis ac neces- iis insistatur; aut si ita quis se laudibus honestet, ut sariis : siquidem diversis diversum genus amicorum simul etiam censuris et jocis erga se non abstineat; convenit ; aliis solenne et taciturnum ; aliis audax aut si denique hoc facit non sponte, sed tanquam et jactabundum : et complura id genus. Certe notatu lacessitus, et aliorum insolentiis et contumeliis prodignum est, quales fuerint amici Julii Cæsaris (An. vocatus ; non parvum certe hæc res existimationi tonius, Hirtius, Pansa, Oppius, Balbus, Dolabella, hominis cumulum adjicit. Neque sane exiguus est Pollio, reliqui) illi scilicet jurare solebant, Ita vivente eorum numerus, qui, cum natura sint magis solidi, Cæsare moriar; infinitum studium erga Cæsarem et minime ventosi, atque propterea hac arte honori præ se ferentes; erga omnes alios arrogantes et suo velificandi careant, moderationis suæ, nonnulla contemptores ; fueruntque homines in negotiis ge- cum dignitatis jactura, dant pænas. rendis impigri, fama et existimatione mediocres. Verum hujusmodi ostentationem virtutis, utcunque

aliquis infirmiore judicio, et nimium fortasse ethi- | putes, sciscitabitur, quem satis norit, inter plurimos cus, improbaverit; illud nemo negarit, dandam sal- esse optimum, et censuræ minime obnoxium. Ante tem esse operam, ut virtus per incuriam justo suo omnia vero ad hoc, quod nunc agitur, ut scilicet pretio non fraudetur, et minoris, quam revere est, specimen sui quis edat coram aliis illustre, et jus æstimetur. Hæc vero in virtute æstimanda, pretii suum in omnibus retineat, nil magis interesse judico, diminutio, tribus modis solet contingere: primo, quam ne quis, per nimiam suam naturæ bonitatem et quando quis, in rebus gerendis, se et operam suam suavitatem, se exermet, et injuriis et contumeliis offert et obtrudit, non vocatus aut accersitus : hujus exponat : quin potius in omnibus aliquos animi modi enim officiis, remunerationis loco esse solet, si liberi et generosi, et non aculei minus, quam mellis, non repudientur. Secundo, quando quis in principio intra se gestantis, igniculos subinde emittat. Quæ rei gerendæ viribus suis nimium abutitur; et quod quidem munita vitæ ratio, una cum prompto et sensim erat præstandum, uno impetu effundit: id parato ad se a contumeliis vindicandum animo, quod rebus bene administratis præproperam conciliat aliquibus ex accidente imponitur, et necessitate gratiam, in fine autem satietatem inducit. Tertio, quadam inevitabili, propter aliquid infixum in perquando quis virtutis suæ fructum in laudibus, plausu, sona aut fortuna sua; veluti fit in deformibus, et honore, gratia, sibi præbitis, nimis cito et leviter spuriis, et ignominia aliqua mulctatis ; unde hujussentit, atque in iis sibi complacet: de quo prudens modi homines, si virtus non desit, felices plerunque habetur monitum ; Cave ne insuetus rebus majori. evadunt. bus videaris, si hæc te res parva, sicuti magna, de- Quod vero ad se declarandum attinet; id alia res lectat.

omnino est ab ostentatione sui, de qua diximus. Defectuum enimvero sedula occultatio, minoris Neque enim ad virtutes aut defectus hominum referhaudquaquam momenti est, quam virtutum prudens tur ; sed ad actiones vitæ particulares. Qua in parte et artificiosa ostentatio. Defectus autem occultantur nihil invenitur magis politicum, quam ut mediocritas et latent maxime, triplici quadam industria, et quasi quædam servetur, prudens et sana, in sensa animi, tribus latebris: cautione, prætextu, et confidentia. circa actiones particulares, aperiendo, aut recon. Cautionem dicimus, quando iis rebus prudenter ab- dendo. Licet enim profunda taciturnitas, et constinemus, quibus pares non sumus : ubi contra in. siliorum occultatio, et is rerum gerendarum modus, gepia audacula et inquieta se facile ingerunt, sine qui omnia cæcis et (ut modernæ linguæ potius lojudicio, rebus quibus non insueverunt; et proinde quuntur) surdis artibus et mediis operatur, res sit et defectus suos proprios publicant et quasi proclamant. utilis, et mirabilis : tamen non raro evenit, ut (quod Prætextum dicimus, cum sagaciter et prudenter dicitur) dissimulatio errores pariat, qui dissimulaviam nobis sternimus et munimus, qua benigna et torem ipsum illaqueant. Nam videmus, viros policommoda de vitiis et defectibus nostris fiat interpre- ticos, maxime omnium insignes, libere et indissimutatio ; quasi aliunde provenientibus, aut alio ten- lanter fines, quos peterent, palam proferre non dentibus, quam vulgo existimatur. Etenim, de dubitasse. Sic L. Sylla manifesto præ se tulit,“ se, latebris vitiorum non male poëta :

omnes mortales, vel felices, vel infelices fieri cupere,

prout sibi essent vel amici vel inimici." Sic Cæsar, Sæpe latet vitium proximitate boni.”

cum primum profectus est in Gallias, nil veritus est Quare, si quem defectum in nobis ipsis perceperimus, profiteri : "se malle primum esse in villa obscura, opera danda, ut personam et prætextum virtutis quam secundum Romæ.” Idem Cæsar, cæpto jam finitimæ mutuemur, sub cujus umbra lateat. Verbi bello, dissimulatorem minime egit, si audiamus quid gratia, tardo gravitas prætexenda, ignavo lenitas, et Cicero de illo prædicet. “ Alter" (Cæsarem insic de cæteris. Illud etiam utile, probabilem ali- nuens) “non recusat, sed quodammodo postulat, quam causam obtendere, et in vulgus spargere, qua ut (ut est) sic appelletur, tyrannus. Similiter videadducti, ultimas vires nostras promere refugiamus ; mus, in epistola quadam Ciceronis ad Atticum, quam ut quod non possimus, nolle videamur. Quod ad minime fuerit Augustus Cæsar dissimulator ; qui in confidentiam attinet, impudens certe est remedium, ipso ingressu ad res gerendas, cum adhuc senatui sed tamen certissimum atque efficacissimum: nempe, esset in deliciis, solitus tamen erat in concionibus ut quis ea omnino contemnere, et vilipendere se pro- apud populum jurare illa formula : “ Ita parentis fiteatur, quæ revera assequi non possit: mercatorum honores consequi liceat.” Illud autem non minus prudentium more, quibus solenne est et proprium, ut quiddam erat, quam ipsa tyrannis. Verum est, ad pretium mercium suarum attollant, aliorum depri. invidiam paululum leniendam, solitum eum simul mant. Est tamen et aliud confidentiæ genus, hoc ad statuam Julii Cæsaris, quæ in rostris posita erat, ipso impudentius ; nimirum, perfricta fronte defectus manum protendere. Homines autem ridebant, et suos etiam opinioni obtrudere et venditare, quasi in plaudebant, et admirabantur, et inter se ita loqueiis, quibus maxime destituitur, se eminere credat: bantur: “ Quid hoc est? Qualis adolescens ?” Sed atque ut hoc facilius cæteris imponat, se in iis rebus, tamen nihil malitiæ in eo suspicabantur, qui tam quibus revera plurimum pollet, fingat diffidentem ; candide et ingenue, quod sentiret, loqueretur. Et quemadmodum fieri videmus in poëtis. Poëta enim isti quidem, quos nominavimus, prospera omnia concarmina sua recitante, si unum aliquem versiculum secuti sunt: Pompeius contra, qui ad eosdem tendenon admodum dixeris probandum, audias illico : bat fines, sed viis magis umbrosis et obscuris (sicut Atque hic versus pluris mihi constitit; quam reli- Tacitus de eo loquitur, “ Occultior, non melior:” quorum plurimi. Tum vero alium quempiam ver- atque Sallustius similiter idem insimulat, “ Ore sum adducet, quasi sibi suspectum, et de eo, quid probo, animo inverecundo") id prorsus agebat, et innumeris technis moliebatur, ut, cupiditates suas et præceptis duobus summariis, circa fortunæ architecambitionem alte recondendo, interim rempublicam turam, hactenus. Præcepta autem sparsa haud in anarchiam et confusionem redigeret, quo illa se pauca sunt; nos tamen perpauca diligemus, pro necessario in sinus ejus conjiceret; atque hoc pacto modo exempli. summa rerum ad eum deferretur, quasi invitum et Primum præceptum est; faber fortunæ amusse renitentem. Cum vero hoc se putaret consecutum, sua perite utatur, eamque rite applicet; hoc est, factus consul solus (quod nunquam cuiquam conti- animum assuefaciat, ut rerum omnium pretium et gisset) nihilo plus ad fines suos proficiebat, eo quod valorem æstimet, prout ad fortunam et fines suos etiam illi, qui proculdubio eum fuissent adjuturi, magis aut minus conducant; hocque curet sedulo, quid vellet non perciperent. Adeo ut tandem coac- non perfunctorie. Mira enim res, sed verissima ; tus sit, tritam et vulgarem inire viam, ut scilicet, præ- inveniuntur plurimi, quorum mentis pars logica (si textu se Cæsari opponendi, arma et exercitum com- ita loqui licet) est bona, mathematica pessima: vi. pararet. Adeo lenta, casibus obnoxia, et plerumque delicet, qui de rerum consequentiis satis firmiter infelicia solent esse ea consilia, quæ profunda dissi- judicant ; de pretiis vero imperitissime. Hinc fit, mulatione obteguntur! Qua de re idem sensisse ut alii privata et secreta cum principibus colloquia, videtur Tacitus, cum simulationis artificia tanquam alii auras populares, tanquam magna adepti, admiinferioris subsellii prudentiam constituit, præ artibus rentur ; cum sit utrumque sæpenumero res et invidia politicis: illam Tiberio, has vero Augusto Cæsari et periculo plena : alii autem res metiuntur ex difattribuens. Etenim, de Livia verba faciens, sic ficultate atque opera sua in eis impensa; fieri oporloquitur ; quod fuisset illa “cum artibus mariti, et tere existimantes, ut quantum moverint, tantum etiam simulatione filii, bene composita.”

promoverint: sicut Cæsar de Catone Uticensi, veluti Quod ad animum flectandum et effingendum atti per ironiam, dixit, narrando, quam laboriosus fuerit net; totis viribus certe incumbendum, ut animus red- et assiduus, et quasi indefatigabilis, neque tamen datur occasionibus et opportunitatibus obsequens, multum ad rem: “ Omnia” (inquit) “ magno studio neque ullo modo erga eas durus aut renitens. Ne- agebat.” Hinc etiam illud accidit, ut homines sæque enim majus fuerit impedimentum ad res geren- pius se ipsos fallant; qui, si magni alicujus aut hodas, aut fortunas hominum constituendas, quam illud; norati viri opera utantur, sibi omnia prospera proidem manebat, neque idem decebat: videlicet, cum mittunt; cum illud verum sit, non grandissima quæhomines iidem sint, et natura sua utantur, postquam que instrumenta, sed aptissima, citius et felicius opus occasiones se mutaverint. Bene itaque Livius, cum quodque perficere. Atque ad mathematicam veram Catonem Majorem introducit, tanquam fortunæ suæ animi informandam, operæ pretium est, illud impriarchitectum peritissimum, illud subjungit ; quod ei mis nosse et descriptum habere, quid ad cujusque fuerit ingenium versatile. Atque hinc fit, quod in- fortunam constituendam et promovendam primum genia gravia et solennia, et mutare nescia, plus ple- statui debeat, quid secundum, et sic deinceps. Primo runque habeant dignitatis, quam felicitatis. Hoc loco emendationem animi pono; animi enim impevero vitium in aliquibus a natura penitus insitum dimenta et nodos tollendo et complanando, citius est, qui suopte ingenio sunt viscosi et nodosi, et ad viam fortunæ aperueris, quam fortunæ auxiliis animi versandum inepti. At in aliis consuetudine obtinuit impedimenta sustuleris. Secundo loco opes pono, (quæ est altera natura) atque opinione quadam (quæ et pecuniam : quam summo loco plurimi fortasse in animos hominum facile obrepit) ut minime mu- collocaverint, cum tanti sit ad omnia usus. Verum tandam sibi putent rerum gerendarum rationem, eam opinionem, similem ob causam abjudico, atque quam prius bonam et prosperam sint experti. Pru- Machiavellus fecit in alia re, non multum ab ea disdenter enim observat Machiavellus in Fabio Maximo; crepante. Cum enim vetus fuerit sententia, pecu

Quod pristinum suum et inveteratum cunctandi et niam esse nervos belli; ille contra, non alios esse bella trahendi morem retinere mordicus voluerit, nervos belli asseruit, quam nervos virorum fortium cum natura belli esset alia, et acriora postularet et militarium. Eodem prorsus modo vere asseri consilia.” In aliis porro idem vitium ex inopia ju- possit; nervos fortunæ, non esse pecuniam, sed podicii progignitur ; cum homines periodos rerum et tius animi vires, ingenium, fortitudinem, audaciam, actionum non tempestive discernant ; sed tum de constantiam, moderationem, industriam, et similia. mum se vertant, postquam opportunitas jam elapsa Tertio loco colloco famam et existimationem ; eo sit. Tale quidpiam in Atheniensibus suis redarguit magis, quod illa astus quosdam habeant, et tempora, Demosthenes, eos aiens esse “ rusticis similes, qui quibus si non opportune utaris, difficile erit rem in in ludo gladiatorio se probantes, semper post plagam integrum restituere. Ardua enim res, famam præacceptam in eam partem muniendam scutum trans- cipitantem retrovertere. Postremo loco pono honoferunt, qua percussi sunt; non prius." In aliis res, ad quos certe facilior aditus per unumquodque rursus hoc ipsum contingit, quia operam in via ea, ex illis tribus, multo magis per omnia conjuncta, quam semel ingressi sunt, collocatam, perdere gra- datur; quam si ab honoribus auspiceris, et deinde vantur, nec receptui canere sciunt; sed potius se adreliqua perrexeris. Verum, ut in ordine rerum occasionibus superiores fore constantia sua confidunt. servando haud parum est momenti, ita non multo Verum ista animi viscositas et renitentia, a quacun- minus in servando ordine temporis ; cujus perque illa tandem radice pullularit, rebus gerendis et turbatione frequentissime peccatur, dum ad fines fortunæ hominum est damnosissima: nihilque magis tum properatur, quando initia essent curanda ; politicum, quam animi rotas reddere cum rotis for- que dum ad maxima quæque subito advolamus, tunæ concentricas, et simul volubiles. Atque de quæ in medio posita sunt, temere transilientes.

at.

At illud recte præcipitur ; “ Quod nunc instat, quod si nec in aliqua omnino parte rei hærere aut agamus."

consistere possimus, tum vero ad alium quempiam Secundum præceptum est, ut caveamus, ne animi (præter destinatum) finem operam impensam flecquadam magnitudine, et præfidentia, ad magis ardua, tamus; sin nec in præsenti aliquem fructum demequam par est, feramur: neve in adversum fluvii re

tere queamus, saltem aliquid ex ea extrahamus, quod migemus. Optimum enim consilium circa fortunas in futurum prosit : si vero nihil solidi, nec in præhominum :

senti nec in futưro inde elicere detur, satagamus

saltem, ut aliquid existimationi nostræ inde accres“ –Fatis accede, Deisque."

cat; et alia id genus : rationes semper a nobis ipsis Circumspiciamus in omnes partes, et observemus, exigendo, quibus constet nos fructus aliquid, plus qua res pateant, qua clausæ et obstructæ sint, qua minus, ex singulis actionibus et consiliis nostris perproclives, quæ arduæ; neque viribus nostris, ubi non cepisse : neque ullo modo permittendo, ut tanquam patet aditus commodus, abutamur. Hoc si feceri- confusi ac consternati animum illico despondeamus, mus, et a repulsa nos immunes præstabimus, et in si forte scopum principalem non licuerit attingere. negotiis singulis nimis diu non hærebimus, et mode. Nihil enim minus convenit viro politico, quam uni rationis laudem reportabimus, et pauciores offende- rei unice esse intentum. Qui enim hoc facit, occamus, et denique felicitatis opinionem acquiremus; sionem innumerarum jactura mulctabitur ; quæ rebus dum quæ sponte fortasse eventura fuissent, nostræ agendis ex obliquo intervenire solent, quæque forindustriæ accepta ferentur.

tasse magis fuerint propitiæ et commodæ ad alia Tertium præceptum cum proxime præcedente non- quæ postea usui futura sint, quam ad ea, quæ in nihil pugnare videri possit; licet, probe intellectum, manibus habeamus. Ideoque bene calleamus ilminime. Illud hujusmodi est; ut occasiones non lam regulam, “ Hæc oportet facere, et illa non semper expectemus, sed eas quandoque provocemus omittere.” et ducamus. Quod etiam innuit Demosthenes ; mag- Sextum est præceptum, ut nos rei alicui nimis niloquentia quadam: “ Et quemadmodum receptum peremptorie non astringamus: quamquam casui viest, ut exercitum ducat imperator, sic a cordatis viris deatur, primo intuitu, minus obnoxia : sed semper res ipsæ ducendæ, ut quæ ipsis videntur, ea geren- habeamus, vel fenestram apertam ad evolandum, vel tur; et non ipsi persequi eventus tantum cogantur.” posticum aliquod secretum ad redeundum. Etenim, si diligenter attendamus, duas observabimus, Septimum præceptum, est antiquum illud Biantis ; easque discrepantes, species eorum, qui rebus geren- modo non ad perfidiam, sed ad cautionem et modedis et negotiis tractandis pares habeantur. Alii si- rationem adhibeatur: “ Et ames tanquam inimicus quidem occasionibus commode sciunt uti, sed nihil futurus et oderis tanquam amaturus." Nam utiliex se moliuntur, aut excogitant; alii toti sunt in tates quasque mirum in modum, prodit et corrumpit, machinando, qui occasiones, quæ opportune incidunt, si quis nimium se immerserit amicitiis infelicibus, non arripiunt. Harum facultatum altera, alteri non molestis et turbidis odiis, aut puerilibus et futilibus conjuncta, manca omnino et imperfecta censenda est. æmulationibus.

Quartum est præceptum; ut nihil suscipiamus, in Hæc exempli loco circa doctrinam de ambitu vitæ quo necesse sit temporis plurimum insumere ; verum sufficient : illud enim hominibus in memoriam subat versiculus ille aurem semper vellicet:

inde reducendum est, longe abesse, ut adumbra

tiones istæ, quibus utimur in desideratis, loco justo“Sed fugit interea, fugit irreparabile tempus."

rum tractatuum ponantur; sed sint solummodo tanNeque alia subest causa, cur ii, qui professionibus quam schedæ aut fimbriæ, ex quibus de tela integra laboriosis, aut rebus similibus se addixerunt, veluti judicium fieri possit. Neque rursus ita desipimus, jureconsulti

, oratores, theologi doctiores, librorum ut fortunam absque tanto, quantum diximus, moliscriptores, et hujusmodi, in fortuna sua constituenda mine minime parari asseramus. Probe enim novi. et promovenda minus sint solertes, quam quod tem- mus, eam tanquam sponte in gremium aliquorum pore (alias scilicet insumpto) indigent ad particularia defluere : alii autem eam diligentia sola et assiduipernoscenda, opportunitates captandas, et machinas, tate (cautione nonnulla aspersa) absque arte multa quæ ad fortunam suam spectent, comminiscendas et aut operosa, adipiscuntur. Verum sicut Cicero, orameditandas. Quinetiam in aulis principum et re- torem perfectum depingens, non id vult, ut causidici buspublicis

eos reperias, et ad fortunam suam pro- singuli tales esse debeant, aut possint; ac rursus, movendam, et ad aliorum invadendam, maxime effi- sicut in principe aut aulico describendo (quod noncaces, qui nullo publico munere funguntur; sed in nulli tractandum susceperunt) modulus effingitur, hoc, de quo loquimur, ambitu vitæ perpetuo occu- prorsus secundum artis perfectionem, non autem sepantur.

cundum practicam vulgatam : idem et nos in politico Quintum est præceptum ; ut naturam quodammodo instruendo præstitimus ; politico (inquam) quoad imitemur, quæ nihil facit frustra. Id quod factu fortunam propriam. non erit admodum difficile, si negotia nostra omnium Enimvero, illud utique monendum, præcepta, quæ generam perite commisceamus et contexamus. In circa hanc rem delegimus et proposuimus, omnia ex singulis enim actionibus ita animus est instituendus genere eorum esse, quæ bonæ artes vocantur. Quod et præparandus, atque intentiones nostræ aliæ aliis enim ad malas artes attinet ; si quis Machiavello se substernandæ et subordinandæ; ut si in aliqua re dederit in disciplinam, qui præcipit virtutem ipsam soti compotes in summo gradu fieri non possumus, in non magnopere curandam, sed tantum speciem ejus, secundo tamen liceat consistere, imo vel in tertio; in publicum versam: quia virtutis fama et opinio

« VorigeDoorgaan »