Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub
[blocks in formation]

PARABOLA XIX.

EXPLICATIO.

Servandus est principibus et dominis, ex consilio “Erat civitas parva, et pauci in ea viri ; venit Salomonis, in gratia et favore suo erga servos modus. contra eam rex magnus, et vadavit eam, instruxitIs triplex est. Primo, ut promoveantur per gradus, que munitiones per gyrum, et perfecta est obsidio; non per saltus : secundo, ut interdum assuefiant re-inventusque est in ea vir pauper et sapiens, et libepulsæ : tertio (quod bene præcipit Machiavellus) “ut ravit eam per sapientiam suam; et nullus deinceps habeant præ oculis suis semper aliquid, quo ulterius recordatus est hominis illius pauperis.” aspirare possint.” Nisi enim hæc fiant, reporta

EXPLICATIO. bunt proculdubio principes, in fine, a servis suis, loco animi grati et officiosi, fast m et contumaciam. Describit parabola ingenium hominum pravum et Etenim, ex promotione subita, oritur insolentia ; ex malevolum. li in rebus duris, et angustis, confuperpetua desideratorum adeptione impatientia repul- giunt fere ad viros prudentes, et strenuos, licet antea sæ; denique si vota desint, deerit itidem alacritas contemptui habitos. Quamprimum autem tempestas et industria,

transierit, ingrati demum erga conservatores suos reperiuntur. Machiavellus vero, non sine causa,

instituit quæstionem, • Uter ingratior esset ergs “ Vidisti virum velocem in opere suo, coram regi- benemeritos, princeps an populus ?” Sed interum bus stabit, nec erit inter ignobiles."

utrumque ingratitudinis arguit. Attamen hoc non solum ex ingratitudine principis aut populi oritur

,

sed accedit plerunque his invidia procerum, qui seInter virtutes, quas reges, in delectu servorum ab ipsis profectus non sit : itaque et meritum homi

creto indolent eventui, licet felici et prospero, quia potissimum spectant et requirunt, gratissima est præ cunctis celeritas, et in negotiis expediendis strenui- nis extenuant, et ipsum deprimunt. tas. Viri profunda prudentia regibus suspecti, utpote qui nimium sint inspectores, et dominos suos, inscios et invitos, ingenii sui viribus (tanquam ma

" Iter pigrorum, quasi sepes spinarum." china) circumagere possint. Populares, invisi; utpote qui regum luminibus officiunt, et oculos populi in se convertunt. Animosi, pro turbulentis sæpe Elegantissime ostendit parabola, pigritiam in fine habentur, et ultra, quam per est, ausuris. Probi, et laboriosam esse. Diligentia enim, et sedula præpavitæ integræ, tanquam difficiles existimantur, nec ad ratio, id præstant, ut pes in aliquod offendiculum non omnes nutus heriles apti. Denique non est virtus impingat; sed ut complanetur via, antequam ineatur. alia, quæ non habeat aliquam quasi umbram, qua At qui piger est, et omnia in extremum momentum regum animi offendantur; sola velocitas ad mandata, executionis differt, necesse est, ut perpetuo, et singunihil habet, quod non placeat. Insuper, motus ani- lis passibus, quasi per rubos et sentes incedat, qui morum regiorum celeres sunt, et moræ minus pati- eum subinde detineant, et impediant. Idem obserentes : putant enim, se quidvis efficere posse ; illud vari possit etiam in familia regenda ; in qua, si adtantum deesse, ut cito fiat. Itaque ante omnia iis hibeatur cura et providentia, omnia placide et veluti grata est celeritas.

sponte procedunt, absque strepitu et tumultu : sin hæc desint, ubi major aliquis motus intervenerit

,

omnia simul agenda turmatim occurrunt; tumultu“ Vidi cunctos viventes, qui ambulant sub sole, antur servi, ædes personant. cum adolescente secundo, qui consurgit pro eo."

PARABOLA XXII.

EXPLICATIO.

PARABOLA XX.

PARABOLA XXIII.

EXPLICATIO.

EXPLICATIO.

" Qui cognoscit in judicio faciem, non bene facit; Notat parabola vanitatem hominum, qui se agglo- iste et pro buccella panis deseret veritatem." merare solent ad successores designatos principum. Radix autem hujus rei est insania illa, hominum animis penitus a natura insita; nimirum ut spes Prudentissime notat parabola, in judice magis suas nimium adament. Vix enim reperitur, qui non perniciosam esse facilitatem morum, quam corruptedelectatur magis iis, quæ sperat, quam iis, quæ frui- lam munerum, Munera enim haudquaquam ab omtur. Quinetiam novitas humanæ naturæ grata est, nibus deferuntur ; at vix ulla est causa,

in qua non et avide expetitur. In successore autem principis inveniatur aliquid, quod flectat judicis animum, si ista duo concurrunt; spes et novitas. Innuit autem personas respiciat. Alius enim respicietur, ut poparabola idem, quod olim dictum erat; primo a pularis ; alius, ut maledicus ; alius, ut dives; alias, Pompeio ad Syllam ; postea a Tiberio de Macrone ; ut gratus ; alius, ut ab amico commendatus. Deni

PARABOLA XXIV.

PARABOLA XXVIII.

PARABOLA XXV.

que omnia plena sunt iniquitatis ubi dominatur

EXPLICATIO. respectus personarum ; et levi omnino de causa, veluti pro buccella panis, judicium pervertetur.

Duplex, concordiam tractandi, et animos reconciliandi, via. Altera, quæ incipit ab amnestia ; al

tera, quæ a repetitione injuriarum, subjungendo apo“ Vir pauper calumnians pauperes, similis est logias et excusationes. Equidem memini sentenimbri vehementi, in quo paratur fames.":

tiam viri admodum prudentes et politici, “Qui pacem

tractat, non repetitis conditionibus dissidii, is magis EXPLICATIO.

animos dulcedine concordiæ fallit, quam æquitate Parabola ista antiquitus expressa et depicta fuit componit.” Verum Salomon, illo scilicet prudentior, sub fabula hirudinis utriusque, nimirum, plenæ et in contraria opinione est; et amnestiam probat, revacuæ. Pauperis enim et famelici oppressio longe petitionem prohibet. Etenim in repetitione hæc gravior est, quam oppressio per divitem et repletum ; | insunt mala; tum quod ea sit veluti unguis in ulcere; quippe quæ omnes exactionum technas, et omnes tum quod periculum impendeat a nova altercatione nummorum angulos, perquirit. Solebat hoc ipsum (siquidem de injuriarum rationibus inter partes nunetiam spongiis assimilari, quæ aridæ fortiter sugunt, quam conveniet); tum denique quod deducat rem ad madidæ non item. Monitum autem utile continet, apologias; at utraque pars malit videri potius offentum arga principes, ne præfecturas provinciarum, sam remisisse, quam admisisse excusationem. aut magistratus, viris indigentibus et obæratis committant ; tum erga populos, ne reges suos cum nimia egestate conflictari permittant.

"In omni opere bono erit abundantia ; ubi autem verba sunt plurima, ibi frequenter egestas.”

EXPLICATIO. “ Fons turbatos pede, et vena corrupta, est justus cadens coram impio."

Separat Salomon, hac parabola, fructum laboris

linguæ, et laboris manuum; quasi ex altero proveEXPLICATIO.

niat egestas, ex altero abundantia. Etenim fit fere Præcipit parabola, rebuspublicis ante omnia ca- perpetuo, ut, qui multa effutiant, jactent multa, multa vendum esse de iniquo et infami judicio, in causa promittant, egeni sint, nec emolumentum capiant ex aliqua celebri et gravi; præsertim ubi non absolvi- illis rebus, de quibus loquuntur. Quinetiam, ut plutur innoxius, sed condemnatur insons. Etenim in- rimum, industrii uninime sunt, aut impigri ad opera ; juriæ inter privatos grassantes, turbant quidem et sed tantummodo sermonibus se, tanquam vento, paspolluunt latices justitiæ, sed tanquam in rivulis : cunt et satiant. Sane, ut poëta loquitur, “Qui silet, verum judicia iniqua, qualia diximus, a quibus ex- est firmus."

est firmus.” Is qui conscius est, se in opere proempla petuntur, fontes ipsos justitiæ inficiunt et in- ficere, sibi plaudit, et tacet: qui vero e contra conquinant. Postquam enim tribunal cesserit in partes scius est, auras se inanes captare, multa et mira injustitiæ, status rerum vertitur tanquam in latroci- apud alios prædicat. nium publicum: fitque plane, ut “homo homini sit

PARABOLA XXIX. lupus."

“ Melior est correptio manifesta, quam amor oc

cultus." « Noli esse amicus hominis iracundo, nec ambulato cum homine furioso."

Reprehendit parabola mollitiem amicorum, qui EXPLICATIO.

amicitiæ privilegio non utuntur in admonendo libere Quanto religiosius amicitiæ jura inter bonos ser- et audacter amicos, tam de erroribus, quam de perivanda et colenda sunt, tanto magis cavendum est, culis suis. Quid enim faciam (solet hujusmodi jam usque a principio, de prudente amicorum delectu. mollis amicos dicere) aut quo me vertam? Amo Atque amicorum natura et mores, quantum ad nos illum, quantum quis, maxime; meque, si quid illi ipsos spectant, omnino ferendi sunt. Cum vero ne- adversi contigerit, ipsius loco libenter substituerim: cessitatem nobis imponunt, qualem erga alios perso sed novi ingenium ejus ; si libere cum eo egero, nam induamus et geramus, dura admodum et iniqua animum illius offendam; saltem contristabo: neque amicitiæ conditio est. Itaque interest imprimis, ut tamen proficiam ; atque citius eum ab amicitia mea præcipit Salomon, ad vitæ pacem, et præsidia, ne alienabo, quam ab iis, quæ in animo fixa habet, abres nostras cum hominibus iracundis, et qui facile ducam. Hujusmodi amicum, tanquam enervem et lites et jurgia provocant aut suscipiunt, commiscea- inutilem, redarguit Salomon; atque plus utilitatis ab mus. Istud enim genus amicorum perpetuo nos inimico manifesto, quam ab ejus generis amico, contentionibus et factionibus implicabit; ut aut ami- sumi posse pronunciat. Siquidem ea fortasse audire citiam abrumpere, aut incolumitati proprie deesse, ei contigerit ab inimico per contumeliam, quæ amicogamur.

cus mussat præ nimia indulgentia. PARABOLA XXVII. " Qui celat delictum, quærit amicitiam ; sed qui “Prudens advertit ad gressus suos; stultus diveraltero sermone repetit, separat føderatos.”

PARABOLA XXVI.

EXPLICATIO.

tit ad dolos."

PARABOLA XXX.

EXPLICATIO.

PARABOLA XXXIII.

PARABOLA XXXI.

PARABOLA XXXIV.

quæ natat tantum in cerebro et conceptu, aut ser

mone jactatur, sed radices altas non egerit. Siqui. Duæ sunt prudentiæ species. Altera vera et dem prior, oblata occasione, in qua exerceatur, illico sana; altera degener et falsa, quam Salomon stul- excitatur, accingitur, dilatatur, adeo ut se ipsa major titiæ nomine appellare non dubitat. Qui priori se videatur: posterior vero, quæ ante occasionem aladederit, viis et vestigiis propriis cavet, periculis cris erat, occasione data, fit attonita et confusa, ut prospiciens, meditans remedio ; proborum opera etiam ipsi, qui ea se præditum arbitrabatur, in utens, contra improbos se ipsum muniens ; cautus dubium vocetur; annon præceptiones de ea fuerint inceptu, receptu non imparatus; in occasiones atten- insomnia mera, et speculationes inanes. tus, contra impedimenta strenuus; cum innumeris aliis, quæ ad sui ipsius actiones et gressus regendos spectant. At altera species, tota est consuta ex fal- " Qui laudat amicum voce alta, surgendo mane, laciis et astutiis, spemque ponit omnino in aliis erit illi loco maledictionis.” circumveniendis, iisdemque ad libitum effingendis. Hanc merito rejicit parabola, non tantum ut impro

EXPLICATIO. bam, sed etiam ut stultam. Primo enim, minime Laudes moderatæ et tempestivæ, et per occasionem est ex iis rebus, quæ in nostra sunt potestate ; nec prolatæ, famæ hominum atque etiam fortunæ plurietiam aliqua constanti regula nititur: sed nova mum conferunt; at immoderatæ et streperæ, et quotidie comminiscenda sunt stratagemata, prioribus importune effusæ nihil prosunt; imo potius, ex senfatiscentibus et obsoletis. Secundo, qui vafri et tentia parabolæ, impense nocent. Primo enim subdoli hominis famam et opinionem semel incur-, manifesto se produnt, aut ex nimia benevolentia rerit, præcipuo se ad res gerendas instrumento oriundas, aut ex composito affectatas, quo collaudaprorsus privavit, hoc est, fide: itaque omnia parum tum potius falsis præconiis demereantur, quam veris votis suis consentientia experietur. Postremo, artes attributis ornent. Secundo, laudes parcæ et modesta istæ, utcunque pulchra videantur et complaceant; invitant fere præsentes, ut ipsis etiam aliquid adjiattamen sæpius frustrantur; quod bene notavit ciant; profusæ contra et immodicæ, ut aliquid demant Tacitus : “ Consilia callida et audacia, expectatione et detrahant. Tertio (quod caput rei est) conflatur læta, tractatu dura, eventu tristia.”

illi invidia, qui nimium laudatur; cum laudes omdes nimiæ videantur spectare ad contumeliam aliorum,

qui non minus merentur. " Noli esse justus nimium, nec sapientior quam oportet; cur abripiare subito."

" Quomodo in aquis resplendent facies ; sic corda

hominum manifesta sunt prudentibus.” “ Sunt tempora,” ut inquit Tacitus,“ in quibus

EXPLICATIO. magnis virtutibus certissimum est exitium.” Atque hoc viris virtute et justitia egregiis, aliquando subito, Distinguit parabola inter mentes prudentium et aliquando diu ante prævisum, contingit. Quod si cæterorum hominum; illas aquis aut speculis comadjungatur etiam prudentia, hoc est, ut cauti sint, et parans, quæ species et imagines rerum recipiunt ; ad propriam incolumitatem evigilent, tum hoc lucran- cum alteræ similes sint terræ, aut lapidi impolito, in tur, ut ruina eorum subito obveniat ex occultis om- quibus nihil reflectitur. Atque eo magis apte comnino et obscuris consiliis ; quibus et evitetur invidia, paratur animus hominis prudentis ad speculum; quia et pernicies ipsos imparatos adoriatur. Quod vero in speculo imago propria spectari possit, una cum ad illud nimium, quod in parabola ponitur (quando imaginibus aliorum; id quod oculis ipsis sine spequidem non Periandri alicujus, sed Salomonis verba culo non conceditur. Quod si animus prudentis sunt ista ; qui mala in hominum vitæ sæpius notat, adeo capax sit, ut innumera ingenia et mores obnunquam præcipit) intelligendum est, non de virtute servare et internoscere possit; superest, ut detur ipsa (in qua nimium non est) sed de vana ejus atque opera, quo reddatur non minus varius applicatione, invidiosa affectatione et ostentatione. Simile quid quam repræsentatione: dam innuit Tacitus de Lepido, miraculi loco ponens,

“Qui sapit, innumeris moribus aptus erit.” quod nunquam servilis alicujus sententiæ auctor 'fuisset, et tamen tam sævis temporibus incolumis Atque his Salomonis parabolis diutius fortasse mansisset: Subit,” inquit, “ cogitatio, utrum hæc immorati sumus, quam pro modo exempli; dignitate fato regantur, an etiam sit in nostra potestate, cur. et rei ipsius et auctoris longius provecti. sum quendam tenere, inter deforme obsequium et Neque tantum in usu erat apud Hebræos, sed abruptam contumaciam, medium, periculo simul et alibi etiam priscorum sapientibus frequentissimum ; indignitate vacuum ?”

ut, si cujuspiam observatio in aliquid incidisset, quod vitæ communi conducibile fuisset, id redigeret et

contraheret in brevem aliquam sententiam, vel para“Da sapienti occasionem, et addetur ei sapientia.” bolam, vel etiam fabulam. Verum, quod ad fabulas

(sicut alias dictum est) illæ exemplorum vicarii et

supplementa olim extiterunt: nunc quando tempora Distinguit parabola inter sapientiam illam, quæ historiarum copia abundent, ad animatum scopum in verum habitum increvcrit et maturuerit, et illam, rectius et alacrius collimatur. At modus scribendi,

EXPLICATIO.

PARABOLA XXXII.

EXPLICATIO.

"Ex

:

qui optime convenit argumento tam vario et multi- | rationem redderet; singula conclusit hac clausula ; plici (quale est tractatus de negotiis et occasionibus Atque in hac re fortunæ partes fuerunt nulla.” sparsis) aptissimus ille esset, quem delegit Machia- Contigit vero ut post id temporis nunquam ei quicvellus, ad tractandas res politicas; nimirum per ob- quam feliciter cesserit. Sane nimis elatum hoc, et servationes, sive discursus (ut loquuntur) super his- altum sapiens; eodem spectans, quo Ezechielis illud toriam et exempla. Nam scientia, quæ recenter, et de Pharaone: “ Dicit, Fluvius est meus, et ego feci quasi in conspectu nostro, ex particularibus elicitur, memetipsum.” Aut illud Habacuci prophetæ : viam optime novit particularia denuo repetendi : ultant, et sacrificant reti suo :” aut illud etiam atque certe ad practicam longe conducit magis, cum poëtæ, de contemptore deorum Mezentio; discursus sive disceptatio sub exemplo militat, quam cum exemplum disceptationi subjungitur. Neque

“ Dextra mihi Deus, et telum, quod missile libro,

Nunc adsint." enim hic ordo tantum spectatur, sed res ipsa. Cum enim exemplum statuitur tanquam disceptationis Denique, Julius Cæsar, nunquam (quod memini) basis, universo cum circumstantiarum apparatu pro- impotentiam cogitationum suarum arcanarum proponi solet, quæ discursum interdum corrigant, inter- didit, nisi simili dicto: cum enim aruspex ei referdum suppleant; unde fit loco exemplaris ad imita- ret, exta reperta fuisse non bona, admurmuravit tionem, et practicam. Ubi e contra exempla, in submisse : “Erunt lætiora, cum volo." Quod etiam gratiam disceptationis adducta, succincte et nude dictum mortis suæ infortunium non diu præcessit. citantur, et tanquam mancipia nutus tantum discep. Verum excessus iste fiduciæ (ut diximus) res ut tationis observant.

profana, ita semper infelis. Quapropter, viris magHoc vero discriminis operæ pretium fuerit obser- nis et vere sapientibus visum, successus quoslibet vasse; quod sicut historiæ temporum optimam præ- felicitati suæ, non virtuti aut industriæ, tribuere : bent materiam ad discursus super politica, quales nam et Sylla, felicem se, non magnum cognominasunt' illi Machiavelli ; ita historiæ vitarum optime vit; et Cæsar (melius quam supra) ad navis guberadhibentur ad documenta de negotiis : quoniam natorem : “Cæsarem vehis, et fortunam ejus.” omnem occasionum et negotiorum, tam grandium Attamen istæ sententiæ; “ Faber quisque fortunæ quam leviorum, varietatem complectuntur. Imo suæ ; Sapiens dominabitur astris; Invia virtuti nulreperire est basin ad præceptiones de negotiis utra- la est via,” ac similes ; si intelligantur et adhibeque illa historia adhuc commodiorem : ea est, ut antur potius pro calcaribus ad industriam, quam pro diseursus fiant super epistolas, sed prudentiores, et stapedibus ad insolentiam magisque ut progignant in magis serias ; quales sunt illæ Ciceronis ad Atti- hominibus decretorum constantiam et robur, quam cum, et aliæ. Siquidem epistolæ magis in proximo, arrogantiam et jactantiam, tanquam sanæ et salutares et ad vivum, negotia solent repræsentare, quam vel merito habitæ sunt, ac proculdubio in pectoribus hoannales, vel vitæ. Quare jam, et de materia, et de minum magnanimorum sedem nonnullam occuparunt, forma portionis primæ, doctrinæ de negotiis, quæ eousque ut cogitationes tales quandoque ægre dissimutractat occasiones sparsas, diximus, eamque inter lent. Videmus enim, Augustum Cæsarem (qui cum desiderata numeramus.

avunculo suo comparatus, potius ab illo diversus Est et alia portio ejusdem doctrinæ, quæ tantum quam inferior fuit; sed vir certe paulo moderatior) differt ab illa altera, de qua diximus, quantum sub finem vitæ petiisse ab amicis, qui lectum ejus sapere, et sibi sapere. Altera enim movere videtur circumstabant, ut, postquam expirasset, sibi plaudetanquam a centro ad circumferentiam ; altera tan- rent; quasi conscius sibi fuisset, mimum vitæ a se quam a circumferentia ad centrum. Est enim pru- commode transactum. Hæc quoque doctrinæ portio dentia quædam consilii aliis impertiendi ; est vero inter desiderata numeranda est: non quin in praxi, et alia suis rebus prospiciendi : atque hæ nonnun- etiam nimio plus quam oportet, usurpata sit et frequam conjunguntur, sæpius separantur. Multi quentata ; verum quod libri de illa silent. Quamosiquidem in suis ipsorum rationibus instituendis pru- brem ex more nostro, sicut in priore, nonnulla ejus dentissimi sunt, qui tamen in rebuspublicis adminis- capita recensebimus; eamque fabrum fortunæ, sive trandis, aut etiam consiliis dandis, nihil valent: for- (ut diximus) doctrinam de ambitu vitæ nominabimus. mieæ similes, quæ creatura sapiens est ad sese tuen- Ac primo quidem intuitu, novum quoddam et indum, sed horto plane noxia. Hæc virtus sibi sapi- solitum argumentum tractare videbor; docendo endi, Romanis ipsis, licet patriæ optimis curatoribus, homines, quomodo fortunæ suæ fabri fieri possint ; non ignota fuit; unde comicus, " Nam pol sapiens doctrinam certe, cui quivis libenter se discipulum fingit fortunam sibi.” Quin et in adagium apud addixerit, donec difficultatem ejusdem habuerit peripsos versum est, “ Faber quisque fortunæ propriæ.” spectam. Non enim leviora sunt, aut pauciora, aut Et Livius hanc ipsam Catoni Majori tribuit : " In hoc minus ardua, quæ ad fortunam comparandam requiviro tanta vis animi et ingenii inerat, ut, quocunque runtur, quam quæ ad virtutem: resque est æque difloco natus esset, sibi ipse fortunam facturus videretur." ficilis ac severa, fieri vere politicum, ac vere mora

Hoc genus prudentiæ, si quis ipsum profiteatur et lem. At hujus doctrinæ pertractatio plurimum ad palam venditet, semper habitum est, non modo non literarum, tum decus tum pondus, pertinet. Interest politicum, verum etiam infaustum quiddam et inaus- enim imprimis honoris literarum, ut homines isti picatum: sicut in Timotheo Atheniensi observatum pragmatici sciant, eruditionem haudquaquam avicuest: qui, postquam præclara multa facinora, in læ, qualis est alauda, similem esse, quæ in sublime decus et commodum civitatis suæ edidisset, atque ferri, et cantillando se oblectare soleat; at nihil administrationis suæ (sicut tum moris erat) populo | aliud : quinimo ex accipitris potius genere esse, qui et in alto volare, ac subinde, cum visum fuerit, de- | cadat sub præceptum, quoniam individuorum est; scendere, et prædam rapere novit. Deinde et ad attamen mandata de eadem elicienda utiliter der perfectionem literarum hoc ipsum spectat, quia le- possunt. gitimæ inquisitionis vera norma est, ut nihil inve- Notitia hominum sex modis elici et hauriri potest: niatur in globo materiæ, quod non habeat parallelum per vultus et ora ipsorum ; per verba ; per facta; in globo crystallino, sive intellectu. Hoc est, ut per ingenia sua ; per fines suos ; denique per relanihil veniat in practicam, cujus non sit etiam doc- tiones aliorum. Quantum ad vultus attinet, minime trina aliqua et theoria. Neque tamen literæ hanc nos moveat vetus adagium, “ Fronti nulla fides :" ipsam fortunæ architecturam aliter admirantur aut licet enim hoc ipsum non perperam dictum sit, de æstimant, quam ut opus quoddam inferioris generis. vultus et gestus compositione externa et generali; Nemini enim, fortuna propria, pro dono esse sui, a attamen subsunt subtiliores quidam motus et labores Deo concesso, ullo modo digna retributio esse possit. oculorum, oris, vultus et gestus : ex quibus reseraQuin et non raro fit, ut viri virtutibus egregii fortunæ tur et patet (ut elegantur ait Q. Cicero) veluti janga suæ sponte renuncient, ut rebus sublimioribus quædam animi. Quis Tiberio Cæsare occultior ? vacent. Digna tamen est fortuna, quatenus virtutis At Tacitus, notans characterem et modum loquendi ac benemerendi organum est, sua quoque specula- diversum, quo usus est Tiberius in laudando apud tione et doctrina,

senatum res a Germanico et a Druso gestas; de Ad hanc doctrinam pertinent præcepta, nonnulla laudibus Germanici sic; " Magis in speciem adorsummaria, nonnulla sparsa et varia. Præcepta sum- natis verbis, quam ut penitus sentire videretur.” De maria versantur, circa veram notitiam, et aliorum et laudibus Drusi sic: “ Paucioribus, sed intentior et sui. Primum igitur præceptum (in quo cardo no- fida oratione." Iterum Tacitus eundem Tiberium, titiæ aliorum vertitur) illud constituatur, ut procu- alias etiam ut nonnihil pellucidum, notans: "in remus nobis (quantum fieri possit) fenestram illam, aliis,” inquit, “erat veluti eluctantium verborum ; quam olim requisivit Momus. Ille, cum in humani solutius vero loquebatur, quando subveniret.” Sane cordis fabrica tot angulos et recessus conspicatus difficile reperiatur simulationis artifex aliquis tam esset, id reprehendit, quod defuisset fenestra, per peritus et egregius ; aut vultus aliquis ita coactus, quam in obscuros illos et tortuosos anfractus inspi- et, ut ille loquitur, jussus; qui a sermone artificioso cere quis possit. Hanc autem fenestram obtinebi- et simulatorio possit istas notas sejungere, quin aut mus, si omni sedulitate nobis informationem compa- sermo sit solito solutior, aut comptior, aut magis va remus et procuremus, de personis, quibuscum inter- gus et oberrans, aut magis aridus et quasi eluctans. cedunt negotia, particularibus; earumque ingeniis, Ad verba hominum quod attinet, sunt quidem illa cupiditatibus, finibus, moribus, auxiliis et adminicu- (ut de urinis loquuntur medici) meretricia. Sed isti lis, quibus præcipue suffulciuntur et valent; et rur- meretricii fuci optime deprehenduntur duobus modis: sus, defectibus et imbecillitatibus, quaque ex parte cum scilicet proferuntur verba aut ex improviso, maxime pateant et obnoxii sint; amicis, factionibus, aut in perturbatione. Sic Tiberius, cum ex Agrippatronis, clientelis; rursusque inimicis, invidis, com- pinæ verbis aculeatis subito commotus esset et nonpetitoribus; etiam temporibus et aditibus;

nihil abreptus, extra innatæ simulationis terminos (“Sola viri molles aditus et tempora noris :")

pedem protulit; “Audita hæc," inquit Tacitus, “ra.

ram occulti pectoris vocem elicuere ; correptamque Denique institutis et normis, quas sibi præscripse- Græco versu, admonuit, ideo lædi, quia non regnarunt, et similibus. Quinetiam, non solum informatio ret." Quare poëta perturbationes hujusmodi non capienda est de personis, sed insuper de actionibus inscite appellat torturas, quod ab iis secreta sua proparticularibus, quæ de tempore in tempus in motu dere homines compellantur ; sunt, et tanquam sub incude ; quomodo regantur et

“ Vino tortus et ira." succedant, quorum studiis foveantur, a quibus oppugnentur, cujusque sint ponderis et momenti, et Ipsa sane testatur experientia, paucos admodum quid secum trahant, et hujusmodi. Etenim actiones reperiri, qui erga arcana sua tam fidi sint, animumpræsentes nosse, et in se plurimum prodest; et illud que gerant adeo obfirmatum, quin interdum ex irainsuper habet, quod absque hoc etiam personarum cundia ; interdum ex jactantia ; interdum ex intima notitia valde futura sit fallax et erronea. Mutantur erga amicum benevolentia ; interdum ex animi imenim homines simul cum actionibus : et alii sunt becillitate, qui se mole cogitationum onerari amplius dum actionibus ipsis implicantur et obsidentur; alii, non sustineat ; interdum denique ex alio quopiam postquam redierint ad ingenium. Atque hæ de re- affectu, intimas animi cogitationes revelent et combus particularibus informationes, quæ tam ad per- municent. Ac ante omnia sinus animi excutit, si sonas, quam ad actiones, spectant, sunt tanquam simulatio simulationem impulerit ; juxta adagium propositiones minores in omni activo syllogismo. illud Hispanorum,“ Dic mendacium, et erues veriNulla enim observationum aut axiomatum (unde con- tatem.” ficiuntur majores propositiones politicæ) veritas aut Quin et factis ipsis, licet humani animi pignora excellentia, ad conclusionis firmamentum sufficere sint certissima, non prorsus tamen fidendum, nisi possit, si in minore propositione fuerit erratum. Quod diligenter atque attente pensitatis prius illorum et vero hujusmodi notitia comparari possit, fidejussor magnitudine et proprietate. Illud enim verissimum; nobis est Salomon, qui ait; “ Consilium in corde fraus sibi in parvis fidem præstruit, ut majore emoviri, tanquam aqua profunda ; sed vir prudens ex- lumento fallat. Italus vero se ipsum in ipso stare hauriet illud." Quamvis autem ipsa notitia non lapide putat, nbi præco prædicat, si melius solito

« VorigeDoorgaan »