Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

tanti habetur (licet sit externum quiddam) ut etiam debet, ut sit in usu communi : rursus, ut non sit illis alteris partibus, quæ graviores et interiores nimis delicata aut sumptuosa : deinde, ita conficividentur, anteponatur ; eodem fere modo, in viro enda, ut si qua sit in animo virtus, eam exhibeat civili, conversatio, ejusque regimen (utcunque in maxime conspicuam ; si qua deformitas, eandem exterioribus occupetur) si non summum, at certe suppleat et occultet: postremo, et super omnia, ne eximium locum invenit. Quale enim pondus habet sit nimis arcta, atque ita animum angustet, ut ejusvultus ipse, ejusque compositio? Recte poëta : dem motus in rebus gerendis cohibeat et impediat.

Verum hæc pars scientiæ civilis de conversatione - Nec vultu destrue verba tuo."

eleganter profecto a nonnullis tractata est, neque Poterit enim quis vim orationis vultu labefactare, et ullo modo tanquam desiderata reponi debet. plane prodere. Quin et facta, non minus quam verba, vultu pariter destrui possint, si Ciceroni credamus;

CAPUT SECUNDUM. qui, cum fratri affabilitatem commendaret erga provinciales, non in hoc eam potissimum sitam dixit, ut Partitio doctrinæ de negotiis, in doctrinam de occaaditus præberet ad se faciles, nisi etiam vultu ipso sionibus sparsis, et doctrinam de ambitu vitæ. comiter accedentes exciperet. “ Nil interest habere Exemplum doctrinæ de occasionibus sparsis, ex ostium apertum, vultum clausum.” Videmus quo parabolis aliquibus Salomonis. Precepta de que Atticum, sub primum Ciceronis cum Cæsare

ambitu vitæ. congressum, bello adhuc fervente, diligenter et serio Ciceronem per epistolam monuisse, de vultu et gestu DOCTRINAM de negotiis partiemur in doctrinam de ad dignitatem et gravitatem componendis. Quod si occasionibus sparsis, et doctrinam de ambitu vitæ : tantum possit oris et vultus solius moderatio, quanto quarum altera universam negotiorum varietatem magis sermo familiaris, et alia, quæ ad conversatio- complectitur, et vitæ communis tanquam amanuensis nem pertinent ? Atque sane summa et compendium est ; altera, ea tantum, quæ ad propriam cujusque decori et elegantiæ morum in hoc fere sita sunt, ut fortunam amplificandam spectant, excerpit, et suggequasi æqua lance et propriam dignitatem et aliorum rit ; quæ singulis pro intimis quibusdam rerum suametiamur et tueamur: quod etiam non male ex rum tabellis aut codicillis esse possint. Verum anpressit T. Livius (licet alii rei intentus) eo personæ tequam ad species descendamus, aliquid circa doccharactere: “Ne,” inquit, “aut arrogans videar, trinam de negotiis in genere præfabimur. Doctrinam aut obnoxius: quorum alterum est alienæ libertatis de negotiis, pro rei momento, tractavit adhuc nemo; obliti, alterum suæ.” Ex contraria vero parte, si cum magna, tam literarum, quam literatorum, exisurbanitati et elegantiæ morum externæ impensius timationis jactura. Ab hac enim radice pullulat studeamus, transeunt illæ in affectationem quandam illud malum, quod notam eruditis inussit ; nimirum, deformem et adulterinam. “ Quid enim deformius eruditionem et prudentiam civilem raro admodum quam scenam in vitam transferre?” Quinetiam, conjungi. Etenim si quis recte advertat, ex prulicet in excessum illum vitiosum minime prolaban- dentiis illis tribus, quas modo diximus ad vitam civitur, temporis tamen nimium in hujusmodi leviculis lem spectare, illa conversationis ab eruditis fere conabsumitur, animusque ad curam ipsarum, magis temnitur, tanquam servile quiddam, atque insuper quam oportet, deprimitur. Ideoque sicut in acade- meditationibus inimicum. Quod vero ad illam de miis, adolescentes literarum studiosi, at sodalium republica administranda ; sane si quando rerum gucongressibus plus satis indulgentes, moneri soleant bernaculis admoveantur eruditi, munus suum non a præceptoribus, “ Amicos esse fures temporis :" sic incommode sustinent ; verum ea promotio contingit certe assidua ista, in conversationis decorum, animi paucis. De prudentia autem negotiandi (qua de intentio, magnum gravioribus meditationibus furtum nunc loquimur) in qua vita humana plurimum verfacit. Deinde, qui primas adeo in urbanitate obti- satur, nulli omnino libri conscripti habentur; præter nent, et ad hanc rem unam quasi nati videntur, hoc pauca quædam monita civilia in fasciculum unum fere habent, ut sibi ipsis in illa sola complaceant, et aut alterum collecta, quæ amplitudini hujus subjecti ad virtutes solidiores et celsiores vix unquam aspi- nullo modo respondent. Etenim si libri aliqui exrent: quando e contra, qui sibi in hac parte defectus tarent de hoc argumento, sicut de cæteris, minime sunt conscii, decus ex bona existimatione quærunt : dubitaverim, quin viri eruditi, aliquo experientiæ ubi enim adest bona existimatio, omnia fere decent; manipulo instructi, ineruditos, licet diutina experienubi vero illa deficit, tum demum a commoditate tia edoctos, longe superarent, et proprio illorum morum atque urbanitate subsidium petendum est. (quod dicitur) arcu usi, magis e longinquo ferirent. Porro, ad res gerendas, vix gravius aut frequentius Neque vero est cur vereamur, ne scientiæ hujus reperias impedimentum, quam hujusce decori externi tam varia sit materia, ut sub præceptionibus non curiosam nimis observationem, atque illud alterum, cadat : multo siquidem angustior est, quam illa quod huic ipsi inservit; nimirum, anxiam temporis reipublicæ administrandæ scientiæ; quam tamen atque opportunitatem electionem. Egregie enim apprime videmus excultam. Hujus generis pruSalomon : "Qui respicit ad ventos, non seminat; dentiæ apud Romanos, optimis temporibus, extitisse qui respicit ad nubes, non metit.” Creanda siqui- videntur nonnulli professores. Testatur enim Cicero dem nobis est opportunitas sæpius quam opperien- moris fuisse, paulo ante sua secula, ut senatores, da. Ut verbo dicamus, urbana ista morum compo- prudentia et rerum usu maxime celebres (Coruncanii, sitio

, veluti vestis animi est, et proinde vestis com- Curii, Lælii, et alii) statis horis in foro deambumoditates referre debet. Primum enim talis esse larent, ubi civibus copiam sui facerent et consule

EXPLICATIO.

rentur, non de jure, sed de negotiis omnigenis: 1 ciosam quandam defensionem meditari, cum in veluti de filia elocanda, sive de filio educando, sive promptu nihil habeas : adeo ut optimum semper de prædio coëmendo, de contractu, accusatione, de- fuerit, aliquid in præsentia, et e re nata, in excusafensione, aut alia quacunque re, quæ in vita communi tionem tui adducere. Tertio, ut fiat prorsus respon. interveniat. Ex quo liquet, prudentiam quandam sio: responsio, inquam, non mera confessio, aut esse consilium dandi, etiam in neg privatis, ex mera submissio, sed aliquid apologiæ et excusationis universali rerum civilium cognitione et experientia inspergatur: neque enim aliter tutum est facere, promanantem ; quæ exerceatur quidem in casibus nisi apud ingenia valde generosa et magnanima; particularibus, extrahatur autem ex generali casuum quæ rara admodum sunt. Sequitur posteriore loco, consimilium observatione. Sic enim videmus in eo ut responsio sit mollis, minime præfracta aut aspera. libro, quem ad fratrem conscripsit Q. Cicero “ De

PARABOLA II. petitione consulatus” (quem unicum a veteribus habemus, quantum memini, tractatum de negotio “ Servus prudens dominabitur in filium stultum ; aliquo particulari) quanquam ad consilium dandum, et partietur hæreditatem inter fratres." de re tum præsenti, potissimum spectaret, plurima tamen contineri axiomata politica, quæ non usum solum temporarium, sed normam quandam perpetuam In omni familia turbata et discordi, semper ex. circa electiones populares præscribant. In hoc urgit aliquis servus, aut humilis amicus, præpotens, genere autem nihil invenitur, quod ullo modo com qui pro arbitro se gerat, ad lites familiæ componenparandum sit cum aphorismis illis, quos edidit rex das; cuique, eo nomine, et familia tota et dominus Salomon; de quo testatur Scriptura cor illi fuisse ipse sint obnoxii. Ille, si suam rem agat, familiæ instar arenæ maris :” sicut enim arenæ maris uni- mala fovet et aggravat; sin fidelis revera fuerit et versas orbis oras circundant, ita et sapientia ejus integer, plurimum certe meretur : adeo ut etiam omnia humana, non minus, quam divina complexa tanquam inter fratres haberi debeat, aut saltem proest. In aphorismis vero illis, præter alia magis curationem hæreditatis accipere fiduciariam. theologica, reperies liquido haud pauca præcepta et monita civilia præstantissima, ex profundis quidem sapientiæ penetralibus scaturientia, atque in amplissi “ Vir sapiens, si cum stulto contenderit, sive mum varietatis campum excurrentia. Quoniam vero irascatur, sive rideat, non inveniet requiem." doctrina de occasionibus sparsis (quæ doctrinæ de

EXPLICATIO. negotiis portio est prior) inter desiderata reponimus, ex more nostro paulisper in illa immorabimur: atque Monemur sæpius, ut congressum imparem fugiaexemplum ejusdem, ex aphorismis sive parabolis mus; eo sensu, ne cum potioribus decertemus. At illis Salomonis desumptum, proponemus. Neque haud minus utile est monitum, quod hic exhibet vero quis, ut arbitramur, nos merito sugillare possit, Salomon, Ne cum indigno contendamus. Iniqua quod ex scriptoribus Sacræ Scripturæ aliquem ad enim prorsus sorte hæc res transigitur. Siquidem sensum politicum trahamus: equidem existimo, si si superiores simus, nulla sequitur victoria ; si suextarent commentarii illi Salomonis ejusdem, de na peremur, magna indignitas. Neque juvat etiam, in tura rerum (in quibus “ de omni vegetabili, a musco hujusmodi contentione exercenda, si interdum veluti super murum ad cedrum Libani,” itemque de ani- per jocum agamus, interdum cum fastu et contemptu. malibus, conscripsit) non illicitum esse, eos secun Nam quocumque nos vertamus, leviores inde efficiedum sensum naturalem interpretari: quod idem nobis mur, neque commode nos explicabimus. Pessime liceat in politicis.

autem fit, si hujusmodi persona, quacum contendimus

(ut Salomon loquitur) aliquid affine habeat cum EXEMPLUM PORTIONIS DOCTRINÆ DE OCCASIONIBUS stulto; hoc est, si sit audaculus et temerarius.

SPARSIS, EX PARABOLIS ALIQUIBUS SALOMONIS.

PARABOLA III.

PARABOLA IV.

PARABOLA I.

“ Mollis responsio frangit iram.”

“ Sed et cunctis sermonibus, qui dicuntur, ne accommodes aurem tuam, ne forte audias servum tuum maledicentem tibi."

EXPLICATIO.

EXPLICATIO.

Si incendatur ira principis vel superioris adversus te, et tuæ jam sint loquendi partes, duo præcipit Vix credi possit, vitam quantum perturbet inutilis Salomon : alterum ut fiat responsio, alterum ut curiositas circa illas res, quæ nostra intersunt : nimi. eadem sit mollis. Prius continet tria præcepta. rum, quando secreta illa rimari satagimus, quæ dePrimo, ut caveas a silentio tristi et contumaci : illud tecta et inventa ægritudinem quidem animo inferant

, enim aut culpam totam in te recipit, ac si nihil ad consilia autem expedienda nihil juvent. Primo habeas, quod respondere possis ; aut dominum oc enim sequitur animi vexatio et inquietudo, cuin cultæ iniquitatis insimulat, ac si aures ejus, defensioni humana omnia perfidiæ et ingratitudinis plena sint. licet justæ, non paterent. Secundo, ut caveas a re Adeo ut, si comparari possit speculum aliquod magicomperendinanda, neque tempus aliud ad defen-cum, in quo odia et quæcunque contra nos ullibi sionem postules : hoc enim aut eandem notam inurit, commoventur, intueri possemus, melius nobis foret, quam prius (nimirum dominum tuum nimia mentis si protinus projiceretur et collideretur. Hujusmodi perturbatione efferri) aut plane significat, te artifi- enim res, veluti foliorum murmura sunt, et brevi

PARABOLA IX.

PARABOLA VI.

evanescunt. Secundo curiositas illa animum sus- | impresserit. E contra mater calamitati filii plus picionibus nimiis onerat; quod consiliis inimicissi- com patitur et indolet; tum ob affectum maternum mom est, eaque reddit inconstantia et complicata. magis mollem et tenerum; tum fortasse indulgentiæ Tertio eadem, mala ipsa sæpissime figit, alias præ suæ conscia, qua eum corruperit et depravaverit. terrolatura: grave enim est conscientias hominum irritare ; qui, si latere se putent, facile mutantur in

PARABOLA VIII. melius, sin deprehensos se sentiant, malum malo “ Memoria justi cum laudibus ; at nomen impellunt. Merito igitur summæ prudentiæ tribueba- piorum putrescet.” tur Pompeio Magno, quod Sertorii chartas universas,

EXPLICATIO. nec a se perlectas, nec aliis permissas, igni protinus dedisset.

Distinguitur inter famam virorum bonorum et PARABOLA V.

malorum, qualis esse soleat post obitum. Viris enim

bonis, extincta invidia (quæ famam eorum, dum Advenit veluti viator pauperies, et egestas quasi vixerant, carpebat) nomen continuo efflorescit

, et vir armatus.”

laudes magis indies invalescunt: at viris malis (licet EXPLICATIO.

fama eorum, per gratiam amicorum et factionis suæ

hominum, ad breve tempus manserit) paulo post Eleganter describitur in parabola, quomodo pro- fastidium nominis oboritur, et postremo laudes illæ digis et circa rem familiarem incuriosis, superveni- evanidæ in infamiam, et veluti in odorem gravem et ant naufragia fortunarum. A principio enim pede- tetrum, desinunt. tentim et passibus lentis, instar viatoris, advenit obæratio et sortis diminutio, neque fere sentitur: At non multo post invadit egestas, tanquam vir arma “ Qui conturbat domum suam, possidebit ventos." tus, manu scilicet tam forti et potente, ut ei amplius resisti non possit: cum apud antiquos recte dictum

EXPLICATIO. sit, necessitatem ex omnibus rebus esse fortissimum. Utile admodum monitum, de discordiis et turbis Itaque viatori occurrendum, contra armatum mu- domesticis. Plurimi enim, ex dissidiis uxorum, aut niendum.

exhæredationibus filiorum, aut mutationibus frequentibus familiæ, magna sibi spondent; ac si inde, vel

animi tranquillitas, vel rerum suarum administratio “Qui erudit derisorem, ipse sibi injuriam facit; et felicior, sibi obventura foret. Sed plerunque abeunt qui arguit impium, sibi maculam generat."

spes suæ in ventos. Etenim, tum mutationes illæ,

ut plurimum, non cedunt in melius ; tum etiam perEXPLICATIO.

turbatores isti familiæ suæ, molestias varias, et Congruit cum præcepto Salvatoris, ut non mitta- ingratitudinem eorum, quos, aliis præteritis, adoptant mus“ margaritas nostras ante porcos.” Distinguun et deligunt, sæpenumero experiuntur. Quin et hoc tur autem in hac parabola actiones præceptionis, pacto rumores sibi progignunt non optimos, et famas et reprehensionis ; distinguuntur itidem personæ ambiguas : neque enim male a Cicerone notatum derisoris, et impii; distinguitur postremo id, quod est; Omnem famam a domesticis manare. Utrumque rependitur. In priore enim rependitur opera lusa ; autem malum per ventorum possessionem eleganter in posteriore etiam et macula. Cum enim quis a Salomone exprimitur: nam et expectationis erudit et instituit derisorem, jactura primum fit frustratio, et rumorum suscitatio, ventis recte comtemporis; deinde et alii conatum irrident, tanquam parantur. rem vanam, et operam male collocatam ; postremo

PARABOLA X. derisor ipse scientiam, quam didicit, fastidio habet. At majore cum periculo transigitur res in reprehen “ Melior est finis orationis, quam principium." sione impii ; quia non solum impius non auscultat ;

EXPLICATIO. sed et cornua obvertit, et reprehensorem, odiosum sibi jam factum, aut confestim conviciis proscindit, Corrigit parabola errorem frequentissimum, non aut saltem postea apud alios criminatur.

solum apud eos, qui verbis præcipue student, verum

etiam apud prudentiores. Is est, quod homines de PARABOLA VII.

sermonum suorum aditu atque ingressu magis sint " Filius sapiens lætificat patrem: filius vero soliciti, quam de exitu; et accuratius exordia et stultus mastitiæ est matri suæ.”

præfatiunculas meditentur, quam extrema orationum.

Debuerant autem nec illa negligere, et ista, ut longe EXPLICATIO.

potiora, præparata et digesta apud se habere; revolDistinguuntur solatia atque ægritudines æcono ventes secum, et, quantum fieri potest, animo prosmicæ, patris videlicet et matris, circa liberos suos. picientes, quis tandem exitus sermonis sit futurus, et Etenim filius prudens et frugi, præcipuo solatio est quomodo negotia inde promoveri et maturari possint. patri, qui virtutis pretium melius novit, quam mater; Neque hic finis. Quinimo non epilogos tantum, et ac propterea filii sui indoli, ad virtutem propensa, sermonum, qui ad ipsa negotia spectant, egressus magis gratulatur : quinetiam gaudium illi fortasse meditari oportet ; verum etiam et illorum sermonum affert institutum suum, quod filium tam probe educa. cura suscipienda, quos sub ipsum discessum comrit, illique honestatem morum, præceptis et exemplo, | mode et urbane injicere possint, licet a negotio VOL. II.

2 D

PARABOLA XI.

66

EXPLICATIO.

prorsus alienos. Equidem cognovi consiliarios duos, subsannant : famam, ad quam principum consilia viros certe magnos, et prudentes, et quibus onus præcipue sunt componenda, ut salivam vulgi, et rem rerum tunc præcipue incumbebat; quibus illud fuit cito prætervolaturam, contemnunt : legum vim et perpetuum et proprium, ut quoties cum principibus auctoritatem, ut reticula quædam, quibus res majores suis de negotiis ipsorum communicarent; colloquia minime cohiberi debeant, nil morantur: consilia et in rebus ad ipsa negotia spectantibus nunquam ter- præcautiones in longum prospicientes, ut somnia minarent; verum semper aut ad jocum, aut aliud quædam, et apprehensiones melancholicas, rejiciunt: aliquid, quod audire erat volupe, diverticula quære- viris revera prudentibus et rerum peritis, atque rent; atque, ut adagio dicitur, sermones marinas magni animi et consilii, dicteriis et facetiis illudunt: aqua fluviatili sub extremum abluerent.” Neque denique fundamenta omnia regiminis politici simul hoc illis inter artes postremum erat.

labefactant. Quod magis attendendum est, quia cuniculis et non impetu aperto, hæc res agitur:

neque cæpit esse inter homines (prout meretur) “ Sicut muscæ mortuæ fætere faciunt unguentum suspecta. optimum, sic hominem pretiosum sapientia et gloria,

PARABOLA XIII. parva stultitia."

Princeps, qui libenter præbet aures verbis men

dacii, omnes servos habet improbos.” Iniqua admodum et misera est conditio hominum

EXPLICATIO. virtute præcellentium (ut optime notat parabola) quia erroribus eorum, quantumvis levissimis, nullo Cum princeps talis fuerit, ut susurronibus, et modo ignoscitur. Verum, quemadmodum in gemma, sycophantis absque judicio faciles et credulas aures valde nitida, minimum quodque granulum, aut nube præbeat, spirat omnino, tanquam a parte regis, aura cula, oculos ferit, et molestia quadam afficit; quod pestilens, quæ omnes servos ejus corrumpit et inficit. tamen si in gemma vitiosiore repertum foret, vix | Alii metus principis rimantur, eosque narrationibus notam subiret: similiter in viris singulari virtute fictitiis exaggerant; alii invidiæ furias concitant, præditis, minima quæque vitia statim in oculos et præsertim in optimos quosque : alii criminationibus sermones hominum incurrunt, et censura perstrin- aliorum proprias sordes et conscientias malas eluunt : guntur graviore ; quæ in hominibus mediocribus aut alii amicorum suorum honoribus et desideriis velifiomnino laterent, aut veniam facile reperirent. Itaque cant, competitores eorum calumniando et mordendo: viro valde prudenti parva stultitia; valde probo alii fabularum argumenta, contra inimicos suos, parvum peccatum ; urbano et moribus eleganti, tanquam in scena, componunt : et innumera hujuspaululum indecori, de fama et existimatione multummodi. Atque hæc illi, qui ex servis principis indetrahit. Adeo ut non pessimum foret viris egregiis, genio sunt magis improbo. At illi etiam, qui si nonnulla absurda (quod citra vitium fieri possit) natura probiores sunt et melius morati, postquam in actionibus suis immiscerent, ut libertatem quandam innocentia sua parum præsidii esse senserint (quosibi retineant, et parvorum defectuum notas con niam princeps vera a falsis distinguere non novit) fundant.

morum suorum probitatem exuunt, et ventos aulicos captant, iisque servilem in modum circumferuntur.

“ Nil enim " ut ait Tacitus de Claudio, " tutum est “ Homines derisores civitatem perdunt, sapientes apud principem, cujus animo omnia sunt tanquam vero avertunt calamitatem.”

indita et jussa.” Atque bene Comineus; " Præstat, servum esse principis, cujus suspicionum non

est finis, quam ejus, cujus credulitatis non est Mirum videri possit, quod in descriptione homi- modus.” num, qui ad respublicas labefactandas et perdendas veluti natura comparati et facti sunt, delegerit Salo

PARABOLA XIV. mon characterem; non hominis superbi et insolentis; “ Justus miseretur animæ jumenti sui ; sed miseri non tyrannici et crudelis ; non temerarii et vio cordiæ impiorum crudeles.” lenti; non impii et scelerati ; non injusti et oppressoris; non seditiosi et turbulenti ; non libidinosi et voluptarii ; non denique insipientis et inhabilis ; sed Inditus est, ab ipsa natura, homini misericordiæ derisoris. Verum hoc sapientia ejus regis, qui affectus nobilis et excellens ; qui etiam ad animalia rerumpublicarum conservationes et eversiones op bruta extenditur ; quæ ex ordinatione divina ejus time norat, dignissimum est. Neque enim similis imperio subjiciuntur. Itaque habet ista misericordia fere est pestis regnis et rebuspublicis, quam si con- analogiam quandam cum illa principis erga subditos. siliarii regum, aut senatores, quique gubernaculis Quinetiam illud certissimum est, quod quo dignior rerum admoventur, sint ingenio derisores. Hujus est anima, eo pluribus compatiatur. Etenim animæ modi enim homines, periculorum magnitudinem, ut angustæ et degeneres hujusmodi res ad se nihil perfortes videantur senatores, semper extenuant; iisque, tinere putant : at illa, quæ nobilior est portio uniqui pericula, prout par est, ponderant, veluti timidis versi, ex communione afficitur. Quare videmus, sub insultant : consultandi et deliberandi maturas moras, veteri lege haud pauca fuisse præcepta, non tam mere et meditatas disceptationes, veluti rem oratoriam, et ceremonialia, quam misericordiæ institutiva: quale tædii plenam, et ad summas rerum nihil facientem, fuit illud, de non comedendo carnem cum sanguine

PARABOLA XII.

EXPLICATIO.

EXPLICATIO.

ejus, et similia. Etiam in sectis Essæorum et Py. | aliquo gravi, diligenter et caute attendat. Consuethagoræorum, ab esu animalium omnino abstinebant. verunt enim homines, postquam commotos contra Quod etiam hodie obtinet (superstitione inviolata) se principes suos senserint, partim ex dedecoris imapud incolas nonnullos imperii Mogollensis. Quin patientia, partim ne vulnus observando refricent, et Turcæ (gens licet et stirpe et disciplina crudelis partim ut tristitiam et humilitatem eorum principes et sanguinaria) brutis tamen eleemosynas largiri sui perspiciant, se a muneribus et functionibus suis solent; neque animalium vexationes et torturas subducere; quinetiam interdum ipsos magistratus fieri sustinent. Verum, ne forte hæc, quæ diximus, et dignitates, quas gerunt, in principum manus restiomnis generis misericordiæ patrocinari videantur, tuere. At Salomon hanc medendi viam, veluti salubriter subjungit Salomon impiorum misericordias noxiam, improbat; idque summa profecto ratione. esse crudeles. Eæ sunt, quando hominibus sceleratis Primo enim, dedecus ipsum nimis illa publicat ; et facinorosis parcitur, justitiæ gladio feriendis : unde tum inimici atque invidi audaciores fiunt ad crudelior enim hujusmodi misericordia, quam cru- lædendum; tum amici timidiores ad subveniendum. delitas ipsa. Nam crudelitas exercetur in singulos: Secundo, hoc pacto fit, ut principis ira, quæ fortasse, at misericordia illa universum facinorosorum exerci- si non evulgaretur, sponte concideret, magis figatur, tum, concessa impunitate, in homines innocentes et veluti principio jam facto hominis deturbandi, in armat et immittit.

præcipitium illius feratur. Postremo, secessus iste

aliquid sapit ex malevolo, et temporibus infenso; PARABOLA XV.

id quod malum indignationis malo suspicionis cu“ Totum spiritum suum profert stultus; at sapiens mulat. Ad curationem autem pertinent ista. Primo, reservat aliquid in posterum.”

caveat ante omnia, ne stupiditate quadam, aut etiam

animi elatione, indignationem principis minime senEXPLICATIO.

tire, aut inde, prout debeat, affici, videatur: hoc est Corrigit parabola præcipue (ut videtur) non ho- ut et vultum, non ad tristitiam contumacem, sed ad minum vanorum futilitatem, qui dicenda tacenda, mestitiam gravem atque modestam componat: et in facile proferunt: non parrhesiam illam, qua absque rebus quibuscunque agendis se minus solito hilarem discrimine et judicio in omnes et omnia involant: et lætum ostendat: quin et in rem suam erit, amici non garrulitatem, qua ad nauseam usque aliis obstre- alicujus opera et sermone apud principem uti, qui pant: sed vitium aliud magis occultum; nempe ser quanto doloris sensu in intimis excrucietur, tempesmonis regimen minime omnium prudens et politicum; tive insinuet. Secundo, occasiones omnes vel minihoc est, cum quis ita sermonem (in colloquiis pri- mas sedulo evitet, per quas aut res ipsa, quæ indigvatis) instituit, ut quæcunque in animo habeat, qnæ nationi causam præbuit

, refricetur, aut princeps dead rem pertinere putet , simul et tanquam uno spiritu, nuo excandescendi

, et ipsum, quacunque de causa, et oratione continuata proferat. Hoc enim pluri- coram aliis objurgandi, ansam arripiat. Tertio, mum negotiis officit. Siquidem primo, oratio in- perquirat etiam diligenter occasiones omnes, in quitercisa, et per partes infusa, longe magis penetrat, bus opera ejus principi grata esse possit; ut et voquam continuata; quoniam in continuata pondus luntatem promptam redimendi culpam præteritam rerum non distincte et sigillatim excipitur, nec ostendat; et princeps suus sentiat, quali tandem per moram nonnullam insidet, sed ratio rationem, servo, si eum dimittat, privari se contigeret. Quarto, antequam penitus insederit, expellit. Secundo, culpam ipsam aut sagaciter in alios transferat; aut demo tam potenti et felici eloquentia valet, ut animo illam non malo commissam esse insinuet; aut primo sermonis impetu eum, quem alloquitur, etiam malitiam illorum, qui ipsum regi detulerunt, mntum et elinguem plane reddat; quin et alter vel rem supra modum aggravarunt, indicet. Denialiquid vicissim respondebit, et fortasse objiciet: que in omnibus evigilet, et curationi sit intentus. tum vero accidit, ut quæ in refutationem aut replicationem reservanda fuissent, præmissa jam et antea delibata, vires suas et gratiam amiserint. “ Primus in causa sua justus: tum venit altera Tertio, si quis ea, quæ dicenda sunt, non simul ef- pars, et inquirit in eum.” fundat, sed per partes eloquatur, aliud primo, aliud

EXPLICATIO. bubinde injiciens; sentiet ex ejus, quem alloquitur, vultu et responso, quomodo singula illum affecerint, Prima in unaquaque causa informatio, si paulisquam in partem accepta fuerint; ut quæ adhuc re per animo judicis insederit, altas radices agit, eumstant dicenda, cautius aut supprimat aut excerpat. que imbuit, et occupat; adeo ut ægre elui possit,

nisi aut manifesta aliqua falsitas in materia informaPARABOLA XVI.

tionis, aut artificium aliquod in eadem exhibenda “ Si spiritus potestatem habentis ascenderit super deprehendatur. Etenim nuda et simplex defensio, te, locum tuum ne dimiseris ; quia curatio faciet licet justa sit et præponderans, vix præjudicium incessare magna peccata.”

formationis primæ compensare, aut libram justitiæ

semel propendentem ad æquilibrium reducere per se EXPLICATIO.

valet. Itaque et judici tutissimum, ut nihil, quod Præcipit parabola, quomodo se quis gerere debeat, ad merita causæ spectat, prælibetur, priusquam cum iram atque indignationem principis incurrerit. utraque pars simul audiantur; et defensori optimum, Præceptum duplex : primo, ut non dimittat locum si judicem senserit præoccupatum, in hoc potissimum suum : secundo, ut curationi, tanquam in morbo (quantum dat causa) incumbere, ut versutiam ali

PARABOLA XVII.

« VorigeDoorgaan »