Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

intactam relinquamus, quin potius cum illo Hippo- excessu, et præter modum veritatis. Quin et hoc cratis aphorismo concludimus; “ Qui gravi morbo ipsum argumentum, de diversis characteribus ingecorrepti, dolores non sentiunt, iis mens ægrotat.” niorum, est ex iis rebus, in quibus sermones homiMedicina illis hominibus opus est, non solum ad num communes (quod valde raro, interdum tamen curandum morbum, sed ad sensum expergefacien- contingit) libris ipsis sunt prudentiores. At longe dum. Quod si quis objiciat, animorum curationem, optima hujus tractatus suppellex et sylva peti debet theologiæ sacræ munus esse, verissimum est quod ab historicis prudentioribus : neque tamen ab elogiis asserit; attamen philosophiam moralem in famuli- tantum, quæ sub obitum personæ alicujus illustris tium theologiæ recipi, instar ancillæ prudentis, et subnectere solent, sed multo magis ex corpore intepedissequæ fidelis, quæ ad omnes ejus nutus præsto gro historiæ, quoties hujusmodi persona veluti scesit, et ministret, quid prohibeat? etenim quemad. nam conscendat. Illa enim intertexta imago, potior modum in Psalmo habetur, quod “ Oculi ancillæ videtur descriptio, quam elogii censura : qualis perpetuo ad manus dominæ respiciunt ;" cum tamen habetur apud T. Livium, Africani et Catonis majominime dubium sit, quin haud pauca ancillæ judicio ris ; apud Tacitum, Tiberii, Claudii, et Neronis; et curæ relinquantur ; eodem modo et ethica obse- apud Herodianum, Septimii Severi; apud Philippum quium theologiæ omnino præstare debet, ejusque Comineum, Lodovici undecimi Gallorum regis; præceptis morigera esse ; ita tamen et ipsa, intra apud Franciscum Guicciardinum, Ferdinandi Hissuos limites, haud pauca sana et utilia documenta pani, Maximiliani Cæsaris, et Leonis, et Clementis, continere possit.

pontificum. Isti enim scriptores, harum personarum, Hanc igitur partem (quando præstantiam ejus in quas sibi depingendas delegerunt, effigies quasi peranimo recolo) in corpus doctrinæ nondum redactam, petuo intuentes, nunquam fere rerum gestarum ab non possum non vehementer mirari. Eam igitur, ipsis mentionem faciunt, quin et aliquid insuper de ex more nostro, cum inter desiderata collocemus, natura ipsorum inspergant. Etiam nonnullæ, in aliqua ex parte adumbrabimus.

quas incidimus, relationes de conclavibus pontificum, Ante omnia igitur in hac re (sicut et in universis, characteres de moribus cardinalium bonos exhibuquæ spectant ad practicam) ratio nobis est subdu- erunt: sicut et literæ legatorum, de consiliariis cenda, quid in nostra sit potestate, quid non. In principum. Fiat itaque ex ea, quam diximus, maaltero enim datur alteratio, in altero vero applicatio teria (quæ certe fertilis est et copiosa) tractatus tantum. Agricolæ nullum est imperium, aut in na- diligens et plenus. Neque vero volumus, ut chaturam soli, aut in aëris temperies; itidem nec me- racteres isti in ethicis (ut fit apud historicos, et dico, aut in crasin et constitutionem naturalem ægri, poëtas, et in sermonibus communibus) excipiantur, aut in accidentium varietatem. At in cultura animi, tanquam imagines civiles integræ ; sed potius ut et morbis ejus persanandis, tria in considerationem imaginum ipsarum lineæ et ductus magis simplices; veniunt; characteres diversi dispositionum ; affectus, quæ inter se compositæ et commixtæ quascunque et remedia : quemadmodum et in corporibus medi- effigies constituunt : quot et quales eæ sunt, et quocandis proponuntur illa tria; complexio, sive consti- modo inter se connexæ et subordinatæ; ut fiat tantutio ægri, morbus, et curatio. Ex illis autem tri- | quam artificiosa et accurata ingeniorum et animorum bus, postremum tantum in nostra potestate situm dissectio, atque ut dispositionum, in hominibus indiest; priora duo non item. Verum et in illis ipsis, viduis, secreta prodantur, atque ex eorum notitia, quæ in potestate nostra non sunt, non minus dili- curationum animi præcepta rectius instituantur. gens facienda est inquisitio, quam in illis, quæ po- Neque vero characteres ingeniorum, ex natura testati nostræ subjiciuntur. Etenim illorum perspi- impressi, recipi tantum in hunc tractatum debent; cax et accurata cognitio substernenda est doctrinæ sed et illi, qui alias animo imponuntur, et sexo, de remediis, ut eadem commodius et felicius appli- | ætate, patria, valetudine, forma, et similibus : atque centur. Neque enim vestis corpori aptari possit, insuper illi, qui ex fortuna, veluti principum, nobinisi mensura corporis ante excipiatur.

lium, ignobilium, divitum, pauperum, magistratuum, Primus igitur articulus doctrinæ de cultura animi idiotarum, felicium, ærumnosorum, et hujusmodi. versabitur circa diversos characteres ingeniorum Videmus enim, Plautum miraculi loco habere, quod sive dispositionum. Neque tamen loquimur de vul- senex quis sit beneficus; “ benignitas hujus, ut gatis illis propensionibus in virtutes et vitia ; aut adolescentuli est.” D. autem Paulus, severitatem etiam in perturbationes et affectus : sed de magis disciplinæ erga Cretenses præcipiens (" increpa eos intrinsecis et radicalibus. Sane subiit animum, dure”) ingenium gentis ex poëta accusat, “Creetiam in hac parte, nonnunquam admiratio, quod a tenses semper mendaces, malæ bestiæ, ventres piscriptoribus, tam ethicis, quam politicis, ut plurimum gri.” Sallustius id in regum ingeniis notat, quod neglecta aut prætermissa sit; cum utrique scientiæ apud eos frequens sit contradictoria appetere: "Pleclarissimum luminis jubar affundere possit. In runque regiæ voluntates, ut vehementes sunt, sic traditionibus astrologiæ non inscite omnino distincta mobiles, sæpeque ipsæ sibi adversæ.” Tacitus obsunt ingenia, et dispositiones hominum, ex prædo- servat, honores et dignitates ingenia hominum in minantiis planetarum; quod alii a natura facti sint deterius sæpius flectere, quam in melius ; “ solus ad contemplationes ; alii ad res civiles ; alii ad Vespasianus mutatus est in melius." Pindarus militiam ; alii ad ambitum ; alii ad amores ; alii ad illud animadvertit

, fortunam subitam et indulgentem, artes; alii ad genus vitæ varium. Item apud poë- animos plerunque enervare et solvere; “sunt, qui tas (heroicos, satiricos, tragicos, comicos) spargun- magnam felicitatem concoquere non possunt." tur ubique simulacra ingeniorum, licet fere cum Psalmus innuit, facilius esse modum adhibere et temperamentum in fortunæ statu, quam in incre-damento nititur excellens ille, et per omnia patens, mento: “ Divitiæ si affluant, nolite cor apponere.” usus in civilibus præmii et pænæ; quæ rerumpubDe similibus quibusdam observationibus ab Aristo- licarum columen sunt; cum affectus illi prædomitele in Rhetoricis mentionem obiter factam non in-nantes formidinis et spei, alios omnes affectus noxios ficior, nec non in aliorum scriptis nonnullis sparsim : coërceant et supprimant. Etiam sicut in regimine verum nunquam adhuc incorporatæ fuerunt in mo. status, non raro fit ut factio factione in officio ralem philosophiam; ad quam principaliter perti. contineatur; similiter fit et in regimine mentis nent: non minus certe quam ad agriculturam, trac- interno. tatus de diversitate soli et glebæ ; aut ad medici- Pervenimus nunc ad illa, quæ in nostra sunt ponam, tractatus de complexionibus aut habitibus testate, quæque operantur in animum, voluntatemque corporum diversis. Id autem nunc tandem fieri et appetitum afficiunt et circumagunt; ideoque ad oportet, nisi forte imitari velimus temeritatem empiri- immutandos mores plurimum valent. Qua in parte corum, qui iisdem utuntur medicamentis ad ægrotos debuerant philosophi strenue et gnaviter inquirere, omnes, cujuscunque sint constitutionis.

De viribus et energia consuetudinis, exercitationis, Sequitur doctrinam de characteribus doctrina de habitus, educationis, imitationis, æmulationis, conaffectibus et perturbationibus, qui loco morborum victus, amicitiæ, laudis, reprehensionis, exhortaanimi sunt, ut jam dictum est. Quemadmodum tionis, famæ, legum, librorum, studiorum, et si quæ enim politici prisci de democratiis dicere solebant ; sunt alia. Hæc enim sunt illa, quæ regnant in quod populus esset mari ipsi similis, oratores autem moralibus; ab istis, agentibus animus patitur et disventis : quia sicut mare per se placidum foret et ponitur ; ab istis veluti ingredientibus, conficiuntur tranquillum, nisi a ventis agitaretur et turbaretur; pharmaca, quæ ad conservandam et recuperandam sic et populus esset natura sua pacatus et tractabilis, animi sanitatem conducant, quatenus remediis hunisi a seditiosis oratoribus impelleretur et incitare. manis id præstari possit. Ex quorum numero unum tur: similiter vere affirmari possit, naturam mentis aut alterum seligemus, in quibus paululum immohumanæ sedatam fore, et sibi constantem, si affec- rabimur, ut reliquis sint exemplo. De consuetudine tus, tanquam venti, non tumultuarentur, ac omnia igitur et habitu, pauca delibabimus. miscerent. Et hic rursus subiit nova admiratio, Opinio illa Aristotelis plane mihi videtur angusAristotelem, qui tot libros de ethicis conscripsit, tias quasdam contemplationis, et negligentiam saaffectus, ut membrum ethicæ principale, in illis non pere: cum asserit in illas actiones, quæ naturales tractasse ; in rhetoricis autem, ubi tractandi inter- sunt, consuetudinem nihil posse : exemplo usus, veniunt secundario (quatenus scilicet oratione cieri quod si lapis millies projiciatur in altum, ne incliaut commoveri possint) locum illis reperisse (in quo nationem quidem sponte ascendendi acquirit: quintamen loco de iis, quantum tam paucis fieri potuit, etiam quod sæpius videndo, aut audiendo, nihilo acute et bene disseruit) nam disceptationes ejus de melius aut videmus, aut audimus. Quamvis enim voluptate et dolore huic tractatui nullo modo satis- | hoc teneat in aliquibus, ubi natura est peremptoria faciunt; non magis, quam qui de luce et lumine (cujus rei causas reddere in præsentia non vacat) tantum scriberet, de particularium colorum natura aliter tamen in illis fit, in quibus natura, secundum scripsisse diceretur : siquidem voluptas et dolor erga latitudinem quandam, patitur intentionem et remisaffectus particulares ita se habent, ut lux erga colo- sionem. Sane videre potuit, chirothecam paulo res. Meliorem certe in hoc argumento (quatenus arctiorem, manui sæpius inducendo, laxiorem reddi; ex his, quæ nunc extant, conjicere liceat) diligen- baculum usu et mora in contrarium flexus sui natutiam adhibuerunt Stoici; attamen talem, quæ potius ralis incurvari, et in eodem statu paulo post durare; in definitionum subtilitate, quam in tractatu aliquo vocem exercitando magis fieri robustam et sonoram ; pleno et fuso, consisteret. Equidem reperio etiam frigora æstumque consuetudine tolerari ; et ejusdem libellos quosdam elegantes, de nonnullis ex affecti- generis complura. Quæ quidem posteriora duo exbus; veluti de ira, de inutili verecundia, et aliis per- empla propius accedunt ad rem, quam quæ ab paucis. Sed si verum omnino dicendum sit, doc- ipso adducta sunt. Attamen, utcunque hoc se tores hujus scientiæ præcipui sunt poëtæ et histo- habeat, quo magis verum fuerit, tam virtutes, quam rici, in quibus ad vivum depingi et dissecari solet, vitia, in habitu consistere ; eo magis ei contendenquomodo affectus excitandi sunt et accendendi ? quo- dum fuerat, ut normas præscriberet, quomodo hujusmodo leniendi et sopiendi ? quomodo rursus conti-modi habitus fuerint acquirendi aut amovendi : plunendi ac refrænandi, ne in actus erumpant ? quo- rima siquidem confici possint præcepta de prudenti modo itidem se, licet compressi et occultati, pro-institutione exercitationum, animi non minus, quam dant ? quas operationes edant? quas vices subeant? corporis. Morum paucula recensebimus. qualiter sibi mutuo implicentur? qualiter inter se Primum erit, ut jam a principio caveamus a pendigladientur et opponantur ? et innumera hujus sis, vel magis arduis, vel magis pusillis, quam res generis. Inter quæ hoc ultimum plurimi est usus postulat: nam si oneris nimium imponatur, apud in moralibus et civilibus ; qualiter (inquam) affec- ingenium mediocre bene sperandi alacritatem obtus affectum in ordinem cogat; et alterius auxilio, tundes; apud ingenium fiduciæ plenum opinionem ad alterum subjugandum, uti liceat? Venatorum et concitabis, qua plus sibi polliceatur, quam præstare aacupum more, qui bestiæ opera ad bestias, volucris possit ; quod secum trahit socordiam. In utroque alicujus ad volucres capiendas utuntur: quod for autem ingenii temperamento fiet ut experimentum tasse aliter ex sese, absque brutorum auxilio, homo expectationi non satisfaciat: id quod animum semtam facile præstare non possit. Quin et hoc fun- per dejicit, et confundit. Quod si pensa leviora fuerint, magna inducitur, in progressionis summa, et positive supponunt. Sic enim Machiavello dicere jactura.

placet, “ Quod si contigisset Cæsarem bello superSecundum erit, ut ad exercendam facultatem ali- atum fuisse, Catilina ipso fuisset odiosior:" quasi quam, quo habitus comparetur, duo imprimis tem- vero nihil interfuisset, præter fortunam solam, inter pora observentur: alterum, quando animus optime furiam quandam, ex libidine et sanguine conflatam, fuerit ad rem dispositus; alterum, quando pessime ; atque animum excelsum, et inter homines naturales ut ex priore, plurimum in via promoveamus : ex maxime omnium (si ambitio abfuisset) suspiciendum. posteriore nodos obicesque animi contentione stre- Videmus etiam ex hoc ipso, quam necessarium sit, nua deteramus, unde tempora media facile et placide homines doctrinas pias et ethicas, antequam politicam labentur.

degustent, plenis faucibus haurire : nimirum, quod Tertium erit illud præceptum, cujus Aristoteles qui in aulis principum, et negotiis civilibus, a teneris obiter meminit; “ Ut totis viribus” (citra tamen (ut aiunt) unguiculis innutriti sunt, nunquam fere vitium) " nitamur in contrarium illius, ad quod sinceram et internam morum probitatein assequannatura maxime impellimur:" sicut cum in adversum tur : quanto minus si accesserit etiam librorum disgurgitis remigamus ; aut baculum incurvum, ut ciplina ? Porro, et in documentis ipsis moralibus, rectum fiat, in contrarium flectimus.

vel saltem aliquibus eorum, annon cautio pariter est Quartum præceptum ex illo axiomate pendet, quod adhibenda, ne inde fiant homines pertinaces, arroverissimum est; animum ad quæcunque felicius gantes, et insociabiles ? Juxta illud Ciceronis de M. trahi et suavius, si illud, quo tendimus, in inten- Catone : “ Hæc bona, quæ videmus, divina et egretione operantis non sit principale, sed tanquam aliud gia, ipsius scitote esse propria : quæ nonnunquam agendo superetur ; quoniam ita fert natura, ut neces- requirimus, ea sunt omnia non a natura, sed a magissitatem et imperium durum ferme oderit. Sunt et tris.” Sunt et axiomata alia complura, de iis, quæ alia multa, quæ utiliter præcipi possint, de regimine a studiis et libris hominum animis ingenerantur. consuetudinis ; consuetudo enim, si prudenter et Verum est enim quod dicit ille, “ Abeunt studia in perite inducatur, fit revera (ut vulgo dicitur) altera mores :" quod pariter affirmandum de cæteris illis natura: quod si imperite et fortuito administretur, rebus, convictu, fama, legibus patriis, et reliquis, erit tanquam simia naturæ, quæ nihil ad vivum quas paulo ante recensuimus. imitetur, sed inscite tantum et deformiter.

Cæterum animi quædam est cultura, quæ adhuc Similiter si de libris, et studiis, eorumque ad mores magis accurata et elaborata videtur, quam reliquæ. virtute et influentia, verba facere vellemus ; numnam Nititur autem hoc fundamento : quod omnium mordesunt plurima præcepta et consilia fructuosa, eo talium animi, certis temporibus, reperiantur in statu spectantia ? Annon unus ex patribus, magna cum perfectiore; aliis, in statu magis depravato. Hujus indignatione, poësim appellavit “vinum dæmonum;" igitur culturæ intentio fuerit et institutum, ut bona cum revera progignat plurimas tentationes, cupidi- illa tempora foveantur; prava vero tanquam ex tates et opiniones vanas ? Annon prudens admodum, calendario deleantur et expungantur. Ac bonorum et digna, quæ bene perpendatur, est sententia Aristo- quidem temporum fixatio duobus modis procuratur: telis, “ Juvenes non esse idoneos moralis philoso. votis, aut saltem constantissimis animi decretis, et phiæ auditores:" quia in illis perturbationum æstua- observantiis, atque exercitationibus: quæ non tantum tio nondum sedata est, nec tempore et rerum expe- in se valent quantum in hoc, quod animum in officio rientia consopita ? Atque ut verum dicamus, annon et obedientia jugiter contineant. Malorum temideo fit, ut scriptorum priscorum præstantissimi porum obliteratio duplici itidem ratione perfici potest: libri et sermones (quibus ad virtutem homines effica- redemptione aliqua, vel expiatione præteritorum, et cissime invitati sunt; tam augustam ejus majestatam novo vitæ instituto, veluti de integro. Verum hæc omnium oculis repræsentendo, quam opiniones popu- pars ad religionem plane spectare videtur ; nec lares, in virtutis ignominiam, tanquam habitu para- mirum ; cum moralis philosophia vera et genuina sitorum indutas derisui propinando) tam parum pro- (sicut ante dictum est) ancillæ tantum vices erga sint ad vitæ honestatem, et mores pravos corrigendos, | theologiam suppleat. quia perlegi et revolvi non consueverunt a viris Quamobrem, concludemus hanc partem de cultura ætate et judicio maturis, sed pueris tantum et animi cum eo remedio, quod omnium est maxime tironibus relinquuntur? Annon et hoc verum est, compendiosum et summarium, et rursus maxime juvenes multo minus politicæ quam ethicæ auditores nobile et efficax, quo animus ad virtutem efformetur, idoneos esse, antequam religione et doctrina de et in statu collocetur perfectioni proximo. Hoc moribus et officiis plane imbuantur : ne forte judicio autem est, ut fines vitæ actionumque deligamus, et depravati et corrupti, in eam opinionem veniant, non nobis ipsis proponamus, rectos et vertuti congruos ; esse rerum differentias morales veras et solidas sed qui tamen tales sint, ut eos assequendi nobis aliomnia ex utilitate, aut successu metienda ; sicut quatenus suppetat facultas. Si enim hæc duo suppoëta canit :

ponantur; ut et fines actionum sint honesti et boni, Prosperum et felix scelus virtus vocatur;"

et decretum animi de iis assequendis et obtinendis

fixum sit et constans; sequetur ut continuo vertat et et rursus,

efformet se animus, una opera, in virtutes omnes. “ Ille crucem pretium sceleris tulit, hic diadema."

Atque hæc certe illa est operatio, quæ natura ipsius

opus referat, cum reliquæ, quæ diximus, videantur Ac poëtæ quidem hæc satirice et per indignationem esse solummodo sicut opera manus. Quemadmodum loqui videntur: At libri nonnulli politici idem serio enim statuarius, quando simulacrum aliquod sculpit

[ocr errors]

91

aut incidit, illius solummodo partis figuram effingit, et malum.” Verum ad similitudinem divinæ bonicirca quam manus occupata est, non autem cæterarum tatis aut charitatis aspirando, nec Angelus, nec homo, (veluti si faciem efformet, corpus reliquum rude unquam in periculum venit, aut veniet. Imo ad permanet et informe saxum, donec ad illud quoque hanc ipsam imitationem etiam invitamur: “Diligite pervenerit) e contra vero natura, quando forem inimicos vestros, benefacite his, qui oderunt vos, et molitur, aut animal, rudimenta partium omnium orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut simul parit et producit : eodem modo, quando vir- sitis filii Patris vestri, qui in cælis est, qui solem tutes habitu acquiruntur, dum temperantiæ incum- suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super bimus, ad fortitudinem, aut reliquas parum profici- justos et injustos.” Quin et in ipso archetypo namus ; quando autem rectis et honestis finibus nos turæ divinæ, verba sic collocat religio ethnica (" opdedicaverimus penitus et devoverimus, quæcunque timus, maximus;") Scriptura autem sacra pronunfuerit virtus, quam animo nostro commendaverint ciat; “Misericordia ejus super omnia opera ejus.” et imperaverint fines illi, reperiemus nos jamdudum Hanc itaque moralis doctrinæ partem, de georgicis imbutos, et prædispositos habilitate et propensione animi, jam absolvimus. In qua, si ex intuitu pornonnulla ad eam assequendam et exprimendam. tionum ejus, quas perstrinximus, quis existimet, Atque hic possit esse status ille animi, qui egregie operam nostram in hoc tantummodo sitam esse, ut ab Aristotele describitur ; et ab eo, non virtutis, ea in artem seu doctrinam redigeremus, quæ ab sed divinitatis cujusdam charactere insignitur. Ip

charactere insignitur. Ip- aliis scriptoribus prætermissa sint, tanquam vulga sa ejus verba hæc sunt: “ Immanitati autem con- et obvia, et per se satis clara et perspicua ; suo jusentaneum est, opponere eam, quæ supra huma- dicio libere utatur. Interim illud meminerit, quod nitatem est, heroicam sive divinam virtutem.” Et ab initio monuimus, propositum a nobis esse, non paulo post, “ Nam ut feræ neque vitium neque vir- rerum pulchritudinem, sed usum et veritatem sectari. tus est, sic neque Dei. Sed hic quidem status altius Recordetur etiam paulisper commentum illud paraquiddam virtute est; ille aliud quiddam a vitio." bolæ antiquæ, de geminis Somni portis : Plinius certe secundus, ex licentia magniloquentiæ

“Sunt geminæ Somni portæ, quarum altera fertur ethnicæ, Trajani virtutem, divinæ, non tanquam imi. Cornea, qua veris facilis datur exitus umbris: tamentum, sed tanquam exemplar, proponit, cum

Altera candenti perfecta nitens elephanto;

Sed falsa ad cælum mittunt insomnia manes. ait: “ Opus non esse hominibus, alias ad Deos preces fundere, quam ut benignos æque et propitiosos Insignis sane magnificentia portæ eburneæ; tamen se dominos mortalibus præstarent, ac Trajanus præ- somnia vera per corneam commeant. stitisset.” Verum hæc profanam ethnicorum jac- Additamenti vice poni possit circa doctrinam tantiam sapiunt, qui umbras quasdam corpore majo- ethicam observatio illa; inveniri nimirum relationem res prensabant. At religio vera, et sancta fides et congruitatem quandam, inter bonum animi, et christiana, rem ipsam petit : imprimendo animis bonum corporis. Nam sicut bonum corporis constare hominum charitatem ; quæ appositissime “vinculum diximus ex sanitate, pulchritudine, robore, ac volupperfectionis" appellatur, quia virtutes omnes simul tate; sic animi bonum, si juxta moralis doctrinæ scita colligat, et revincit. Sane elegantissime dictum illud contemplemur, huc tendere perspiciemus, ut aniest a Menandro, de amore sensuali, qui divinum mum reddat sanum, et a perturbationibus immunem ; illum perperam imitatur: amor melior sophista lævo, pulchrum, verique decoris ornamentis excultum; forad humanam vitam.” Quibus innuit, morum decus tem, ac agilem ad omnia vitæ munia obeunda ; denimelius ab amore efformari, quam a sophista et præ- que non stupidum, sed voluptatis et solatii honesti ceptore inepto, quem lævum appellat. Siquidem sensum vivide retinentem. Hæc autem, sicut in coruniversis suis operosis regulis et præceptionibus pore, ita et in animo raro simul omnia conjunguntur. hominem tam dextere et expedite effingere nequeat, Facile enim videre est multos, ingenii viribus et fortiut se ipsum et in pretio habeat, et se belle in omni- tudine animi pollentes, quos infestant tamen perturbabus componat, quam amor facit. Sic proculdubio, tiones ; quorumque etiam moribus vix aliquid elegansi animus cujuspiam fervore charitatis veræ incen- tiæ aut venustatis aspergitur: alios, quibus abunde est datur, ad majorem perfectionem evehetur, quam per in moribus elegantiæ et venustatis, illis tamen non universam ethicam doctrinam ; quæ sophistæ pro- suppetit, aut probitas animi, ut velint, aut vires, ut fecto habet rationem, si cum altera illa conferatur. possint recte agere : alios, animo præditos honesto, Quinetiam, sicut Xenophon recte observavit, “ Cæ- atque a vitiorum labe repurgato, qui tamen nec sibi teros affectus, licet animum attollant, eum tamen ipsis ornamento sunt, nec reipublicæ utiles: alios, distorquere et discomponere per ecstases et excessus qui istorum fortasse trium compotes sunt, sed tamen suos : amorem vero solum, eum simul et dilatare et Stoica quadam tristitia et stupiditate præditi, virtutis componere.” Sic omnes aliæ humanæ, quas admi- quidem actiones exercent, gaudiis non perfruuntur. ramur, dotes, dum naturam in majus exaltant, ex- Quod si contingat, ex quatuor istis duo aut tria alicessui interim sunt obnoxiæ : sola autem charitas quando concurrere, rarissime tamen fit, quemadmonon admittat excessum. Angeli, dum ad potentiam, dum dix us, ut omnia. Jam vero principale istud divinæ parem, aspirarent, prævaricatisunt, et cecide- membrum philosophiæ humanæ, quæ

hominem conrunt: “ Ascendam et ero similis Altissimo." Homo, templatur, quatenus ex corpore consistit atque anima, dum ad scientiam divinæ parem aspiraret, prævarica- sed tamen segregatum, et citra societatem, a nobis tus est, et lapsus : " Eritis sicut dii; scientes bonum pertractatum est.

FRANCISCI

BARONIS DE VERULAMIO, VICE-COMITIS SANCTI ALBANI,

DB

DIGNITATE ET AUGMENTIS SCIENTIARUM.

LIBER OCTAVUS.

AD REGEM SUUM.

ideoque difficillime ad axiomata reducitur. Sunt CAPUT PRIMUM.

tamen nonnulla, quæ hanc difficultatem levant.

Primo enim, quemadmodum Cato ille censorius de Partilio doctrinæ civilis, in doctrinam de conversa- Romanis suis dicere solitus est: " Oribus eos simi

tione ; doctrinam de negotiis; et doctrinam de les esse, quarum gregem integrum minore quis moimperio, sive republica.

lestia ageret, quam unam aliquam : quoniam si pau

cas ex grege, ut rectam ineant viam, propellere Vetus est narratio, rex optime, convenisse complu- possis, cæteræ ultro sequentur." Similiter, hoc res philosophos solenniter, coram legato regis exteri, quidem respectu, ethicæ munus est quodammodo atque singulos pro virili parte sapientiam suam os illo politicæ difficilius. Secundo proponit sibi ethitentasse ; ut haberet legatus, quæ referret de mira- ca, ut animus bonitate interna imbuatur, et cumubili sapientia Græcorum. Unus tamen ex eorum letur : at civilis scientia nihil amplius postulat prænumero silebat, et nihil adducebat in medium : adeo ter bonitatem externam: hæc enim ad societatem ut legatus ad eum conversus diceret; “ Tu vero sufficit. Itaque non raro accidit, ut regimen sit quid habes, quod referam?” Cui ille ; “ Refer” in- bonum, tempora mala: siquidem in sacra historia quit “ regi tuo, te invenisse apud Græcos aliquem, illud non semel occurrit (cum de regibus bonis et qui tacere sciret." Equidem oblitus eram, in hac piis narretur) “sed adhuc populus non direxerat cor artium synopsi, artem tacendi interserere : quam suum ad Dominum Deum patrum suorum." Itaque, tamen (quoniam plerunque desideretur) exemplo et hoc quoque respectu, duriores partes sunt ethicæ. jam proprio docebo. Etenim, cum me tandem ordo Tertio, hoc habent respublicæ, ut tanquam machina rerum ad illud deduxerit, ut paulo post de arte im- grandiores tardius moveantur, nec sine magno moperii tractandum sit, cumque ad tantum regem scri- limine ; unde haud tam cito labefactantur : sicut bam, qui perfectus adeo in ea arte sit magister, enim in Ægypto septem anni fertiles, steriles sepipsamque ab incunabulis suis hauserit: nec omnino tem sustentarunt; ita in rebuspublicis priorum temimmemor esse possim, qualem apud majestatem porum bona institutio efficit, ut sequentium errores tuam locum sustinuerim : consentaneum magis exis- non statim perniciem inferant; at singulorum homitimavi, me ipsum tacendo de hac re, apud majesta- num decreta, et mores, magis subito subverti solent. tem tuam, quam scribendo, probare. Cicero vero, Hoc denique ethicam gravat, politicæ succurrit. non solum artis, verum etiam eloquentiæ cujusdam, Scientia civilis tres habet partes, juxta tres sociequæ in tacendo reperiatur, meminit. Cum enim tatis actiones summarias; doctrinam de conversasermones nonnullos suos, cum alio quodam, ultro tione ; doctrinam de negotiis; et doctrinam de imcitroque habitos, in epistola quadam ad Atticum perio sive republica; tria siquidem sunt bona, quæ commemorasset, sic scribit: “ Hoc loco, sumpsi ali- ex societate civili homines sibi parare expetunt: quid de tua eloquentia; nam tacui.” Pindarus solamen contra solitudinem, adjumentum in negotiis, vero (cui illud peculiare est, animos hominum in- et protectio contra injurias. Suntque istæ tres pruopinato, sententiola aliqua mirabili, veluti virgula dentiæ plane inter se diversæ, et sæpenumero disdivina, percutere) hujusmodi quidpiam ejaculatur : junctæ; prudentia in conversando, prudentia in “ Interdum magis afficiunt non dicta, quam dicta." negotiando, et prudentia in gubernando. In hac parte igitur, tacere, aut, quod silentio prox- Enimvero, quod ad conversationem attinet, illa imum est, brevis admodum esse decrevi. Verum, certe affectata esse non debet, at multo minus negantequam ad artes imperii perveniam, haud pauca lecta ; cum prudentia in ejus moderamine, et decus de aliis doctrinæ civilis portionibus sunt præmittenda. quoddam morum in se ipsa præ se ferat, et ad nego

Scientia civilis versatur circa subjectum, quod tia, tam publica, quam privata, commode adminiscæterorum omnium maxime est materiæ immersum: tranda, plurimum juvet. Etenim sicut actio oratori

« VorigeDoorgaan »