Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

suorum.

et radicum illarum fibras indagassent; ingentem, comparationi, qua usus est Pythagoras, ut philomeo judicio, lucem illis omnibus, quæ postea in sophiæ et contemplationi honorem ac decus assereret: inquisitionem ventura fuissent, affudissent: ante qui ab Hierone, quisnam esset, interrogatus, responomnia, si naturam rerum non minus, quam axiomata dit; Hieronem non latere (si forte unquam Olympicis moralia, consuluissent, doctrinas suas minus prolixas, certaminibus interfuisset) id ibi loci contingere, ut magis autem profundas reddidissent. Quod cum ab veniant eo alii fortunæ suæ in agonibus periculum illis aut omnino omissum, aut confuse admodum facturi; alii vero ut mercatores, ad merces distratractatum fuerit, nos breviter retractabimus; et fontes hendas; alii ut amicos undique confluentes conveipsos rerum moralium aperire et purgare conabimur, nirent, et epulis ac hilaritati indulgerent; alii deniantequam ad doctrinam de cultura animi, quam po- que ut cæterorum essent spectatores: se autem unum nimus ut desideratam, perveniamus. Hoc enim (ut esse ex illis, qui spectandi gratia venerit. Verum arbitramur) doctrinam de exemplari novis quodam- homines nosse debent, in hoc humanæ vitæ theatro, modo viribus donabit.

Deo et angelis solum convenire, ut spectatores sint. Inditus est atque impressus unicuique rei appeti-Neque sane fieri potuit, ut hac de re dubitatio in tus ad duplicem naturam boni ; alteram qua res ecclesia unquam suscitaretur (utcunque plurimis in toʻum quiddam est in seipsa : alteram, qua est pars ore fuerit dictum illud, “ Pretiosa in oculis Domini totius alicujus majoris. Atque posterior hæc illa mors sanctorum ejus :" ex quo loco mortem illam altera dignior est, et potentior, cum tendat ad con- civilem, et instituta vitæ monasticæ et regularis atservationem formæ amplioris. Nominetur prima, tollere solebant) nisi illud etiam una subesset, quod bonum individuale, sive suitatis; posterior, bonum vita illa monastica mere contemplativa non sit, communionis. Ferrum sympathia particulari fertur verum plane in officiis ecclesiasticis versetur; qualia ad magnetem : at si paulo ponderosius fuerit, amores sunt jugis oratio, et votorum sacrificia Deo oblata ; illos deserit, et tanquam bonus civis, et amator pa- librorum item theologicorum, multo in otio, contriæ, terram petit, regionem scilicet connaturalium scriptio, ad legis divinæ doctrinam propagandum :

Ulterius paulo pergamus; corpora densa quemadmodum et Moses fecit, cum per tot dies in et gravia terram petunt, congregationem magnam montis secessu moratus esset. Quinetiam Henoch, corporum densorum: attamen, potius quam natura ab Adamo septimus, qui videtur fuisse princeps vitæ rerum divulsionem patiatur, et detur (ut loquuntur) contemplativæ (etenim " cum Deo ambulasse" pervacnum, corpora hujusmodi in sursum ferentur, et hibetur) nihilominus ecclesiam prophetiæ libro (qui cessabunt ab officio suo erga terram, ut præstent etiam a sancto Juda citatur) dotavit. Contemplaofficium suum mundo ipsi debitum. Ita quasi per- tivam vero quod attinet meram, et in se ipsa termipetuo obtinet, ut conservatio formæ magis communis natam, quæque radios nullos, sive caloris, sive lumiminores appetitus in ordinem redigat. At præroga- nis, in societatem humanam diffundat, nescit eam tiva ista boni communionis signatur præcipue in certe theologia. homine, si non degeneraverit; juxta memorabile illud Determinat etiam quæstionem, tanta contentione Pompeii Magni dictum, qui, quo tempora Romam agitatam, inter scholas Zenonis et Socratis ex una fames premeret, annonæ importandæ præpositus, parte, qui felicitatem in virtute, aut sola, aut adornata vehementissime autem ab amicis interpellatus ne (cujus semper in officiis vitæ partes potissimæ) collomari

, atroce tempestate ingruente, se committeret ; carunt: et reliquas complures sectas et scholas, ex illud tantum respondit, “Necesse est ut eam, non ut altera parte : veluti scholas Cyrenaicorum et Epicuvivam :" adeo ut vitæ desiderium (quod in individuo reorum ; qui eam in voluptate constituerunt: virtumaximum est) amori et fidei in rempublicam apud tem autem (sicut fit in comediis aliquibus, ubi hera eum non præponderaret. Sed quid moramur? Nulla, cum famula vestem mutet) plane ancillam statuerunt: omnibus seculis, reperta est vel philosophia, vel secta, utpote sine qua voluptati commode ministrari non Fel religio, vel lex, aut disciplina, quæ in tantum posset : nec minus illam alteram Epicuri scholam, communionis bonum exaltavit, bonum vero indivi- quasi reformatam ; quæ felicitatem nihil aliud esse duale depressit, quantum sancta fides Christiana : prædicabat, quam inimi tranquillitatem et serenitaunde liquido pateat, unum eundemque Deum fuisse, tem, a perturbationibus liberi, et vacui ; ac si Jovem qui creaturis leges illas naturæ, hominibus vero de solio deturbare vellent, et Saturnum cum aureo legem Christianam dedisset. Propterea legimus, seculo reducere, quando neque æstas nec bruma nonnullos ex electis et sanctis viris optasse se potius fuissent, non ver, nec autumnus, sed una et æquabilis erasos ex libro vitæ, quam ut salus ad fratres suos aëris temperies: denique et illam explosam Pyrrhonon perveniret ; ecstasi quadam charitatis, et impo- nis et Herilli scholam, qui sitam autumaverunt felitenti desiderio boni communionis incitati.

citatem in scrupulis quibusque animi prorsus elimi. Hoc positum, ita ut immotum maneat et incon- | nandis, nullam statuentes fixam et constantem boni cussum, nonnullis ex gravissimis in morali philoso-aut mali naturam, sed actiones pro bonis aut malis phia controversiis finem imponit. Primo enim quæs- habentes, prout ex animo, motu puro et irrefracto, tionem illam determinat, de vita contemplativa activæ aut contra, cum aversatione et reluctatione, prodipræferenda : idque contra sententiam Aristotelis. rent; quæ tamen opinio in hæresi Anabaptistarum Omnes siquidem rationes, quæ ab illo pro contem- revixit, qui cuncta metiebantur juxta motus et in-' plativa afferuntur, bonum privatum respiciunt, atque stinctus spiritus, et constantiam vel vacillationem individui tantum ipsius voluptatem, aut dignitatem ; fidei. Liquet autem ista, quæ recensuimus, omnia ad quibus in rebus contemplativa palmam haud dubie privatam animorum tranquillitatem, et complacentiam, reportat. Etenim contemplativa non absimilis est nullo modo autem ad bonum communionis, spectare.

Porro redarguit etiam philosophiam Epicteti, qui hoc utitur præsupposito ; felicitatem in iis poni

CAPUT SECUNDUM. debere, quæ in potestate nostra sunt, ne scilicet fortunæ et casibus simus obnoxii : quasi vero non multo Partitio boni individualis, vel suilatis, in bonum fuerit felicius, in rectis et generosis intentionibus, et activum, et bonum passivum. Partitio boni pasfinibus, qui publicum bonum amplectantur, successu sivi, in bonum conservativum, et bonum perfectivum. destitui et frustrari, quam in omnibus, quæ ad priva- Partitio boni communionis, in officia generalia, et tam tantum fortunam nostram referuntur, voti per- respectiva. petuo compotes fieri. Sicut Consalvus, Neapolim digito militibus indicans, generosa voce testatus est, REPETAMUS igitur jam et persequamur primum multo sibi optatius fore, unum pedem promovendo, bonum individuale, et suitatis. Illud partiemur in ad interitum certum ruere, quam unius pedis recessu, bonum activum, et bonum passivum. Etenim hæc vitam in multos annos producere. Cui etiam conci- quoque differentia boni (non absimilis certe illis nit cælestis dux et imperator, qui pronunciavit "con- appellationibus, quæ Romanis in economicis erant scientiam bonam juge esse convivium ;” quibus familiares, promi scilicet, et condi) in universa rerum verbis aperte significat, mentem bonarum intentionum natura impressa reperitur : præcipue autem se prosibi consciam, utcunque successu careat, verius et dit in duplici rerum creatarum appetitu; altero, se purius, et naturæ magis consentaneum præbere conservandi et muniendi; altero se multiplicandi et gaudium, quam universum illum apparatum, quo propagandi : atque hic posterior, qui activus est, et instrui possit homo, vel ut desideriis suis fruatur, vel veluti promus, potentior videtur et dignior ; ille ut animo conquiescat.

autem prior, qui passivus est, et veluti condus, infeRedarguit itidem philosophiæ abusum illum, circa rior censeri potest. Etenim in universitate rerum, Epicteti tempora grassari cæptum : nempe quod natura cælestis præcipue agens est; at natura terphilosophia versa fuerit in genus quoddam vitæ restris, patiens. Etiam in delectationibus animanprofessorium et tanquam in artem ; quasi scilicet tium, major voluptas est generandi, quam pascendi. institutum philosophiæ esset, non ut perturbationes In oraculis quoque divinis pronunciatur, “Beatius compescerentur et extinguerentur; sed ut causæ et esse dare, quam accipere." Quin et in vita comoccasiones ipsarum evitarentur et summoverentur: muni, nemo invenitur ingenio tam molli et effæmiideoque particularis quædam vitæ ratio ad hoc obti- nato, quin pluris faciat aliquid, quod ei in votis erat, nendum ineunda esset: introducendo sane tale genus perficere, et ad exitum perducere, quam sensualitatem sanitatis in animum, quale fuit Herodici in corpore : aliquam, aut delectamentum. Atque ista quidem cujus meminit Aristoteles; illum scilicet nihil aliud boni activi pre-eminentia in immensum exaltatur, ex per totam vitam egisse, quam ut valetudinem cura- | intuitu conditionis humanæ, quod sit et mortalis, et ret; et proinde ab infinitis rebus abstineret, corporis fortunæ actibus exposita. Nam si in voluptatibus interim usu quasi multatus. Ubi si hominibus officia hominum posset obtineri perpetuitas atque certitudo, societatis consectari cordi sit, illa demum valetudo magnum pretium eis accederet, propter securitatem maxime est expetenda, quæ quaslibet mutationes et

Quandoquidem autem rem videmus huc impetus quoscunque ferre et vincere queat. Eodem recidere : Magni æstimamus mori tardius: et, Ne modo et animus ille demum vere et proprie sanus et glorieris de crastino; nescis partum diei: mirum validus censendus est, qui per plurimas et maximas minime est, si omni contentione feramur ad ea, quæ tentationes et perturbationes perrumpere potest. Ita temporis injurias non reformident. Ea vero nulla ut optime Diogenes dixisse visus sit; qui eas vires esse possunt, præter opera nostra; sicut dicitur, animi laudarit, “ quæ non ad caute abstinendum, sed Opera eorum sequuntur eos." Est et altera præad fortiter sustinendum valerent;" quæque animi eminentia boni activi haud exigua, indita et sustenimpetum, etiam in maximis præcipitiis, cohibere tata ex eo affectu, qui humanæ naturæ, ut comes possint; quæque (id quod in equis bene subactis individuus, lateri adhæret : amor scilicet novitatis laudatur) præstent, ut brevissimo spatio, et sistere se, aut varietatis. Ille vero in sensuum voluptatibus et vertere possint.

(quæ boni passivi pars sunt vel maxima) angustus Postremo, redarguit idem teneritudinem quandam, admodum est, nec latitudinem habet aliquam insiget ineptitudinem ad morigerandum, in nonnullis ex Cogita quamdiu eadem feceris; cibus, somantiquissimis philosophis, et maxime in veneratione nus, ludus; per hunc circulum curritur. Mori velle, habitis, notatam: qui nimis facile se a rebus civilibus non tantum fortis, aut miser, aut prudens, sed etiam subduxerint, ut indignitatibus et perturbationibus se fastidiosus potest.” At in actis vitæ nostræ, et inexuerent; atque magis, sua opinione, illibati, et tan- stitutis, et ambitionibus, insignis est varietas; eaque quam sacrosancti, viverent: ubi consentaneum esset, multa cum voluptate percipitur, dum inchoamus, constantiam hominis vere moralis talem fore, qualem progredimur, interquiescimus, regredimur, ut vires idem Consalvus in homine militari requirebat; nimi- augeamus, appropinquamus, denique obtinemus, et rum ut honor ejus contexeretur tanquam e tela hujusmodi ; ut vere admodum dictum sit, vita sine crassiore ; minimeque tam tenui, ut quidvis illud proposito, languida et vaga est. Quod simul et pruvellicare et lacerare possit.

dentibus et stultissimis competit, ut ait Salomon ; "Pro desiderio quærit cerebrosus, omnibus immiscet se.” Quinetiam videmus, reges potentissimos, ad quorum nutum, quæcunque sensibus grata sunt, parari possent, nihilominus procurasse sibi interdum desi

et moram.

[ocr errors]

nem:

deria humilia et inania (quemadmodum cithara fuit | vit judicium hominum, partim omissa est inquisitio. Neroni, gladiatoria Commodo, Antonino aurigatio, Boni siquidem fruitionis, sive, quod vulgo dicitur, et alia aliis) quæ tamen ipsis fuerint omni affluentia jucundi dignitas et commendatio, aut in sinceritate voluptatum sensualium potiora. Tanto voluptatem fruitionis sita est, aut in ejusdem vigore : quorum majorem effert, ut aliquid agamus, quam ut fruamur. alterum inducit et præstat æqualitas ; alterum autem

Ilnd interim paulo attentius notandum est, bonum varietas et vicissitudo : alterum minorem habet mixactivum, individuale, a bono communionis prorsus turam mali, alterum impressionem magis fortem et differre ; quanquam nonnunquam ambo coincidant. vividam boni. Cæterum, horum utrum melius, amQuamvis enim bonum istud individuale, activum, bigitur : dein, num natura humana utrumque simul sæpe opera beneficentiæ (quæ ex virtutibus commu- apud se retinere possit, non inquiritur. nionis est) pariat et producat; illud tamen interest, Atque quantum ad id, de quo ambigitur, ventilari quod illa opera ab hominibus plurimis fiant, non cæpit illa controversia inter Socratem et sophistam animo alios juvandi aut beandi, sed plane propter se, quendam. Ac Socrates quidem asserebat, Felicitaatque potentiam et amplitudinem propriam. Id quod tem sitam esse in animi pace constante, et tranquiloptime cernitur, quando bonum activum in aliquid litate: sophista vero in hoc, Ut quis multum appetat, impinget, quod sit bono communionis contrarium. et multum fruatur. Quin et ab argumentis delapsi Siquidem gigantea illa animi conditio, qua abripiun- sunt ad convicia; dicente sophista, felicitatem Socratur magni isti orbis terrarum perturbatores (qualis tis, stipitis vel lapidis esse felicitatem; e contra fuit L. Sylla, et plurimi alii, licet in modulo longe Socrate, sophistæ felicitatem, felicitatem esse scabiosi, minore) qui videntur ad hoc anhelare, ut omnes qui perpetuo pruriret et scalperet. Neque tamen felices et ærumnosi sint, prout sibi fuerint amici, vel desunt utrique sententiæ sua firmamenta. Nam inimici; atque ut mundus tanquam ipsorum præferat Socrati assentitur vel Epicuri schola ipsa, quæ virtuimaginem (quæ vera est theomachia) hæc, inquam, tis, ad felicitatem, partes esse maximas, non diffiteipsa aspirat ad bonum activum, individuale, saltem batur. Quod si ita sit, certo certius est, virtutis apparens; etsi a bono communionis omnium maxime majorem esse usum in perturbationibus sedandis, recedat.

quam rebus cupitis adipiscendis. Sophistæ autem At bonum passivum partiemur, in bonum conser- nonnihil suffragari videtur assertio illa, cujus a nobis vativum, et bonum perfectivum. Etenim inditus est mentio modo facta est, quod videlicet bonum perunicuique rei triplex appetitus, quatenus ad bonum fectivum bono conservativo sit superius; quippe suitatis, sive individui. Primus, ut se conservet : quia cupitarum rerum adeptiones naturam videantur secundus, ut se perficiat: tertius, ut se multiplicet sensim perficere : quod licet vere non faciant, tamen sive diffundat. Atque hic postremus appetitus ad et motus ipse in circulo, speciem nonnullam præ se bonum activum refertur, de quo jam modo diximus. fert motus progressivi. Supersunt igitur reliqua tantum duo, quæ diximus, At secunda quæstio (num scilicet natura humana bona: ex quibus præcellit perfectivum. Minus enim non possit et animi tranquillitatem, et fruendi vigoquiddam est, conservare rem in suo statu: majus rem, simul retinere) rite definita, priorem illam redvero, eandem ad naturam sublimiorem evehere. Re- dit otiosam et supervacaneam. Annon enim videperiuntur siquidem per res universas, naturæ aliquæ mus, haud raro animos nonnullorum ita factos et nobiliores, ad quarum dignitatem et excellentiam, compositos, ut voluptatibus afficiantur vel maxime naturæ inferiores aspirant, veluti ad origines et fontes cum adsint, et tamen earum jacturam non gravate suos. Sic de hominibus non male cecinit ille: ferant ? Ita ut series illa philosophica, “Non uti, ut “ Igneus est ollis vigor, et cælestis origo.”

non appetas; non appetere, ut non metuas," videatur

esse pusilli cujusdam animi, et diffidentis. Sane, Homini enim, assumptio aut approximatio ad divi- doctrinæ pleræque philosophorum videntur esse nam aut angelicam naturam, est formæ suæ perfectio. paulo timidiores, et cavere hominibus plusquam naCujus quidem boni perfectivi prava et præpostera tura rerum postulat. Veluti, cum mortis forinidinem imitatio, pestis est ipsa vitæ humanæ, et turbo qui- medendo augent. Etenim, cum nihil aliud fere vitam dam rapidus, qui omnia abripit et subvertit. Nimi- humanam faciant, quam mortis quandam præpararum, dum homines, exaltationis vice formalis atque tionem et disciplinam, quomodo fieri possit, ut ille essentialis, cæca ambitione advolant ad exaltationem hostis mirum in modum non videatur terribilis, contantummodo localem. Quemadmodum enim ægri, tra quem muniendi nullus sit finis? Melius poëta remedium mali sui non invenientes, de loco in locum (ut inter ethnicos ;) corpus agitant et volvunt; quasi ex mutatione loci a

« Qui finem vitæ extremum inter munera ponat seipsis abscedere, et internum malum effugere pos

Naturæ.” sint: eodem modo evenit in ambitione, ut homines, simulachro quodam falso naturæ suæ exaltandæ Similiter et in omnibus annisi sunt philosophi aniabrepti, nihil aliud adipiscantur, quam loci quandam mum humanum reddere nimis uniformem et harmocelsitudinem et fastigium.

nicum: eum motibus contrariis et extremis minime Bonum vero conservativum nihil aliud est, quam assuefaciendo. Cujus causam arbitror fuisse, quod receptio et fruitio rerum naturæ nostræ congruen- ipsi vitæ se privatæ dedicarunt, a negotiis et aliorum tium. Hoc vero bonum, licet maxime sit simplex obsequiis immuni et liberæ. Quin potius imitentur et nativum, tamen ex bonis videtur mollissimum homines prudentiam gemmariorum ; qui si forte in atque infimum. Quin et hoc ipsum bonum recipit gemma inveniatur nubecula aliqua, aut glaciecula, differentiam nonnullam ; circa quam partim vacilla- quæ ita posset eximi, ut magnitudini lapidis non nimium detrahatur, eam tollunt; aliter vero intactam didit thesauros, tam conspicuos, quam occultos, theeam relinquunt: pari ratione, serenitati animorum ologiæ, ethicæ, et politicæ; insigni cum aspersione ita consulendum est, ut non destruatur magnanimi. aliarum artium : estque, meo judicio, inter scripta, tas. Atque de bono individuali hactenus.

quæ mihi perlegere contigerit, præcipue sanum et Postquam igitur de bono suitatis (quod etiam solidum. Non illud ullo loco, aut inventionis ferparticulare, privatum, individuale, appellare solemus) vore æstuat, aut indiligentiæ frigore torpet aut jam dixerimus ; repetamus bonum communionis, dormitat; non vertigine aliquando corripitur, unde quod societatem intuetur. Istud nomine officii vo- in ordine suo servando confundatur aut excidat: cari consuevit : siquidem vocabulum officii magis non digressionibus distrahitur, ut illa, quæ nihil proprie attribuitur animo bene disposito erga alios: ad rhombum sunt, expatiatione aliqua flexuosa comvocabulum virtutis animo intra se recte formato et plectatur : non odoramentorum aut pigmentorum composito. Verum ista pars, primo intuitu, scientiæ fucis adulteratur; qualibus illi utuntur, qui lectorum civili deberi videtur: attamen, si diligentius attendas, potius delectationi, quam argumenti naturæ inservinon ita : siquidem tractat regimen et imperium uniunt: ante omnia vero, spiritu valet istud opus non uscujusque in seipsum, neutiquam vero in alios. At minus, quam corpore, utpote quod et cum veritate que sicut in architectura, alia res est, postes, trabes, optime consentiat, et ad usum sit accommodatissiet cæteras ædificii partes efformare, et ad ædificandi mum. Quinetiam vitio illo, de quo paulo ante dixusum præparare ; alia autem, easdem ad invicem imus (quod, si in alio quopiam, in rege certe, et aptare et compaginare : sicut etiam in mechanicis, scripto de majestate regia, tolerandum fuerit) ominstrumentum aut machinam fabricare et conficere, nino caret; nempe, quod culmen et fastigium regium non idem est, quod fabricatum erigere, movere, et in non immodice aut invidiose extollat; siquidem maopere ponere : sic doctrina de conjugatione ipsa jestas tua regem non depinxit aliquem, Assyriæ aut hominum in civitate, sive societate, differt ab ea, Persiæ, gloria et externo fastu nitentem, et corusquæ eos reddit ad hujusmodi societatis commoda cantem: sed vere Mosem, aut Davidem, pastores conformes et bene affectos.

scilicet populi sui. Neque vero mihi unquam me. Ista pars de officiis, etiam in duas portiones tri- moria excidet dictum quoddam vere regium, quod in buitur: quarum altera tractat de officio hominis in lite gravissima terminanda majestas tua, pro sacro communi : altera de officiis specialibus et respec. illo, quo præditus. es, spiritu ad populos regendos, tivis, pro singulorum professione, vocatione, statu, pronunciavit; nimirum, " Reges juxta leges regnopersona, et gradu. Harum primam, satis excultam, rum suorum gubernacula tractare, quemadmodum et diligenterque a veteribus et aliis explicatam, jam Deus juxta leges naturæ: et æque raro prærogatiantea retulimus ; alteram quoque, sparsim quidem vam illam suam, quæ leges transcendit, ab illis tractatam, licet non in corpus aliquod integrum sci- usurpandam, ac a Deo videmus usurpari potestatem entiæ digestam, reperimus. Neque tamen hoc ip- miracula patrandi.” Nihilo tamen secius, ex libro sum, quod sparsim tractetur, reprehendimus; quin illo altero, a majestate tua conscripto, " De libera imo de hoc argumento per partes scribi longe monarchia," satis omnibus innotescit, non minus maconsultius existimamus. Quis enim tanta fuerit veljestati tuæ cognitam esse et perspectam plenitudiperspicacia vel confidentia, ut de officiis peculiaribus nem potestatis regiæ, atque ultimitates (ut scholaset relativis, singulorum ordinum et conditionum, tici loquuntur) jurium regalium, quam officii et perite et ad vivum disceptare, et definire possit, aut muneris regii limites et cancellos.

Non dubitari sustineat ? Tractatus autem, qui experientiam non igitur in medium adducere librum illum, a majestatis sapiunt, sed ex notitia rerum generali et scholastica tuæ calamo exaratum, tanquam exemplum primarium tantummodo deprompti sunt, de rebus hujusmodi, et maxime illustre tractatuum de peculiaribus et inanes plerunque evadunt et inutiles. Quamvis respectivis officiis. Quo de libro, quæ a me jam enim aliquando contingat, spectatorem ea animadver- dicta sunt, dixissem profecto, si ante annos mille a tere, quæ lusorem fugiant ; atque jactetur prover- rege quopiam conscriptus, fuisset. Neque vero me bium quoddam magis audaculum, quam sanum, de movet decorum illud, quod vulgo præscribitur, ne censura vulgi circa actiones principum, “stantem in quis coram laudetur : modo laudes illæ nec modum valle optime perlustrare montem ;" optandum tamen excedant, nec intempestive, aut nulla data occasione, imprimis esset, ut non nisi expertissimus et versa- tribuantur. Cicero certe, in luculentissima illa oratissimus quisque se hujusmodi argumentis immisce- tione sua pro M. Marcello, nihil aliud agit, quam ut ret. Hominum enim speculativorum, in materiis exhibeat tabulam quandam, singulari artificio depicactivis, lucubrationes, iis, qui in agendo fuerint ex- tam, de laudibus Cæsaris, licet coram ipso oratio ercitati, nihilo meliores videntur, quam dissertationes illa haberetur. Quod et Plinius secundus fecit erga Phormionis de bellis æstimatæ sunt ab Hannibale, Trajanum. Itaque jam ad propositum revertamur. qui eas habuit pro somniis et deliriis. Unum dun- Pertinet porro ad hanc partem de officiis respectaxat vitium illos occupat, qui de rebus ad suum tivis vocationum, et professionum singularum, docmunus aut artem pertinentibus libros conscribunt; trina alia, tanquam priori relativa, sive opposita; quod scilicet in illis Spartis suis ornandis atque at nimirum de fraudibus, cautelis, imposturis

, et vitiis tollendis modum tenere nesciant.

ipsarum : siquidem deprivationes et vitia officiis In hoc genere librorum, piaculum foret, non me- et virtutibus opponuntur. Neque omnino de his

, minisse (honoris causa) excellentissimi illius operis, in plurimis scriptis et tractatibus, siletur: sed sæpe a majestate tua elucubrati,“ De officio regis.” Scrip- ad illa notanda saltem obiter excurritur. At quo tum enim hoc plurimos intra se cumulavit ac recon- tandem modo ? Per satiram scilicet, et cynice

[ocr errors]

quæ

(more Luciani) potius, quam serio et graviter. sione illa severa et atroci L. Bruti, contra filios suos Etenim, plus operæ impenditur, ut pleraque in arti- illam a plerisque in cælum laudibus efferri; at alius bus, etiam utilia et sana, maligno dente vellicentur, quispiam dixit: et ad ludibrium hominibus exponantur, quam ut quæ

“Infelix, utcunque ferent ea fata minores.” in iisdem corrupta sunt et vitiosa, secernantur a salubribus et incorruptis. At optime Salomon : " Id ipsum licet intueri in coena illa, ad quam invitati renti derisori scientiam, ipsa se abscondit, sed stu- sunt M. Brutus, C. Cassius, et alii. Hic enim, dioso fit obviam.” Quicunque enim ad scientiam cum ad animos explorandos, circa conspirationem in accedat animo irridendi et aspernandi, inveniet pro- caput Cæsaris intentam, quæstio astute mota esset, culdubio quæ cavilletur plurima, ex quibus vero Num licitum foret tyrannum occidere ? ibant condoctior fiat, perpauca. Verum, tractatio hujus, de vivæ in opiniones diversas; dum alii dicerent, plane quo loquimur, argumenti, gravis et prudens, atque licere, quod servitus ultimum esset malorum: alii cum integritate quadam et sinceritate conjuncta, in- minime, quod tyrannus minus exitialis esset, quam ter munitissima virtutis ac probitatis propugnacula bellum civile. Tertium autem genus, veluti ex videtur numeranda. Nam sicut fabulose perhibetur schola Epicuri, asserebat, indignum esse prudentes de basilisco, si primus quempiam confspexerit, illico periclitari pro stultis. Verum plurimi sunt casus hominem perimit; si quis illum prior, basiliscus de officiis comparatis ; inter quos frequenter ille inperit: pari ratione, fraudes, imposturæ, et malæ ar- tervenit: Utrum a justitia deflectendum sit, propter tes, si quis eas prior detexerit, nocendi facultate pri- salutem patriæ, aut hujusmodi aliquod insigne bovantur; quod si illæ prævenerint, tum vero, non num in futuro? Circa quem Jason Thessalus di. alias, periculum creant. Est itaque quod gratias cere solebat: Aliqua sunt injuste facienda, ut multa agamus Machiavello, et hujusmodi scriptoribus, qui juste fieri possint. Verum replicatio in promptu aperte et indissimulanter proferunt, quid homines est : Auctorem præsentis justitiæ habes; sponsorem facere soleant, non quid debeant. Fieri enim nullo futuræ non habes. Sequantur homines, quæ in modo potest, ut conjungatur serpentina illa pruden- præsentia bona et justa sunt; futura divinæ provitia cum innocentia columbina, nisi quis mali ipsius dentiæ remittentes. Atque circa doctrinam de exnaturam penitus pernoscat. Absque hoc enim de- emplari, sive de bono, hæc dicta sint. erunt virtuti sua præsidia et munimenta. Imo, neque ullo modo possit vir bonus et probus malos et improbos corrigere et emendare, nisi ipse, prius

CAPUT TERTIUM. omnia malitiæ latibula et profunda exploraverit. Etenim, qui judicio plane corrupto sunt, et deprava- Partitio doctrinæ de cultura animi ; in doctrinam to, hoc habent, ut præsupponant honestatem in ho- de characteribus animorum ; de affectibus ; et de minibus ab inscitia et simplicitate quadam morum remediis, sive curationibus. Appendix doctrine oriri; atque ab eo tantum, quod fides habeatur ejusdem de congruitate inter bonum animi, et boconcionatoribus, et pædagogis; item libris, præcep- num corporis. tis moralibus, et iis, qui vulgo prædicantur et decantantur, sermonibus : adeo ut, nisi plane perspiciant, Nunc igitur, postquam de fructu vitæ (sensu inopiniones suas pravas, ac corrupta et detorta prin telligimus philosophico) verba fecerimus ; superest, cipia, non minus illis, qui hortantur et admonent, ut de cultura animi, quæ ei debetur, dicamus: sine quam sibi ipsis, esse explorata et cognita, probi- qua pars prior nihil aliud videtur, quam imago tatem omnem morum et consiliorum aspernentur ; quædam, aut statua, pulchra quidem aspectu, sed juxta oraculum illud Salomonis mirabile ; "Non motu et vita destituta. Cui sententiæ Aristoteles recipit stultus verba prudentiæ, nisi ea dixeris, quæ ipse disertis verbis suffragatur: “Necesse est igitur tersantur in corde ejus.” Hanc autem partem, de de virtute dicere, et quid sit, et ex quibus gignatur. cautelis, et vitiis respectivis, inter desiderata numer

Inutile enim fere fuerit, virtutem quidem nosse, acamus: eamque nomine satiræ seriæ, sive tractatus quirendæ autem ejus modos et vias ignorare. Non de interioribus rerum, appellabimus.

enim de virtute tantum, qua specie sit, quærendum Etiam ad doctrinam de officiis respectivis perti- est, sed et quomodo sui copiam faciat: utrumque nent officia mutua, inter maritum et uxorem, paren- enim volumus, et rem ipsam nosse, et ejus compotes tes et liberos, dominum et servum : similiter leges fieri : hoc autem ex voto non succedet, nisi sciamus, amicitiæ, et gratitudinis; nec non civiles obligationes et ex quibus, et quo modo.” Verbis adeo expressis, fraternitatum, collegiorum; etiam vicinitatis, ac si-atque etiam iterato, hanc partem inculcat; quam milium : verum intelligatur hoc semper, illa istic tamen ipse non persequitur. Hoc similiter illud tractari, non quatenus sunt partes soc.etatis civilis est, quod Cicero Catoni juniori, veluti laudem non (id enim ad politicam refertur) sed quatenus ani- vulgarem, attribuit ; quod scilicet philosophiam mi singulorum, ad illa societatis vincula tuenda, in- amplexus esset, non disputandi causa, ut magna strui et prædisponi debeant.

pars, sed ita vivendi. Quamvis autem, pro temAt doctrina de bono communionis (quemadmodum porum, in quibus vivimus, socordia, paucis curæ sit, et illa et individuali) bonum tractat, non tantum ut animum sedulo colant et componant, et vitæ rasimpliciter, sed et comparate : quo spectat officia per- tionem ad normam aliquam instituant (secundum pendere, inter hominem et hominem ; inter casum illud Senecæ, “ De partibus vitæ quisque deliberat ; et casum ; inter privata et publica; inter tempus de summa nemo:” adeo ut hæc pars censeri possit præsens et futurum : sicut videre est in animadver- | supervacua) illud tamen minime nos movet, ut eam

« VorigeDoorgaan »