Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

a.

b. a.

E.

aa

Fuge."

tum ciphræ aut pactum de latebra penitus ignoret. Exemplum Solutionis.

Res sane est illa laboriosa simul et ingeniosa, et

arcanis principum, veluti et illa prior, dicata. AtF U G

E.

tamen præcautione solerti fieri possit inutilis ; etsi, aabab. baabb. aabba. aabaa.

quomodo res nunc se habent, magni prorsus sit usus. Præsto simul sit aliud alphabetum biforme, nimi- Etenim si ciphræ introductæ essent bonæ et fideles, rum, quod singulas alphabeti communis literas, tam plurimæ fuerint, quæ operam deciphratoris prorsus capitales quam minores, duplici forma, prout cuique eluderent, et excluderent; quæ tamen sint satis commodum sit, exhibeat.

commodæ et expeditæ ad legendum aut scribendum.

Verum imperitia et inscitia secretariorum et amanuExemplum Alphabeti Biformis.

ensium in aulis principum tanta est, ut maxima plea. b. a. b. a. b. a. b. a. 6. a. b. a. b. a. b. a. b. runque negotia ciphris infirmis et futilibus comA. A. a. a. B. B. b. 6. C. C. c. c. D. D. d. d. E. E. mittantur. a. b. a, b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. Interea fieri potest, ut suspicetur quispiam nos in e. e. F. F. f. f. G. G. g. g. H. H. h. h. I. 1. i. i: enumeratione, et quasi censu artium, id agere, ut a. b. a. b.

b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. scientiarum copiæ (quas veluti in aciem adducimus) K. K. k. k. L. L. 1. 1. M. M.m. m. N. N.n. n. 0. O. auctæ et multiplicatæ, magis sint admirationi ; cum a, b, a, b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. tamen numerus earum forte ostentari, vires tam 0. 0. P. P. p. p. Q. Q. q. q. R. R. r. r. S. S. s. s. brevi tractatu vix explicari possint. Verum nos inQ. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. 6. a. b. a. stitutum nostrum fideliter urgemus, atque in hoc T. T. t. t. U. U. u. u. W. W. w. w. X. X. X. X. Y. globo scientiarum conficiendo, etiam insulas minores b. a, b, a. b, a, b,

aut remotiores omitti nolumus. Neque vero (ut Y. y. y. Z. Z. Z. z.

arbitramur) perfunctorie, licet cursim, eas artes at.. Tum demum epistolæ interiori, jam factæ bilite- tingimus; sed potius nucleos et medullas ipsarum ratæ, epistolam exteriorem biformem literatim ac

ex multa materiæ massa stylo acuto excerpimus. commodabis, et postea describes. Sit epistola

Cujus rei judicium ipsis illis, qui in hujusmodi exterior:

artibus peritissimi sunt, permittimus : cum enim

plerique, qui multiscii videri volunt, hoc fere habeant, 4 Manere te volo donec venero."

ut vocabula et exteriora artium passim jactantes, Exemplum Accommodationis.

illarum ignaris admirationi, magistris ludibrio sint, U G

speramus nostra contrarium prorsus eventum habiaabab.b bb.aa bba.aa baa.

tura, ut peritissimi cujusque in artibus singulis judiManere te volo donec venero.

cium maxime detineant, cæteris minoris sint. Quod

vero ad artes illas, quæ minorum quasi gentium Apposuimus etiam exemplum aliud largius ejus- videri possunt; si quis existimet nos nimium quid dem ciphræ, scribendi omnia per omnia.

ipsis tribuere ; circumspiciat ille, et videbit, homines Epistola Interior.

in provinciis suis magnos sane et celebres, cum ad

metropolim aut sedem imperii forte migraverint, Ad quam delegimus epistolam Spartanam, missam olim in scytale.

turbæ fere immisceri, et inferioris notæ esse: simi

liter mirum non est artes istas leviores, juxta artes “ Perditæ res : Mindarus cecidit : milites esu principales et supremas collocatas, dignitate minui; riunt : neque hinc nos extricare, neque hic diutius cum tamen iis, qui operam illis præcipue impendemanere possumus."

rint, res videantur utique magnæ et præclaræ. AtEpistola Exterior.

que de organo sermonis hæc dicta sint. Sumpta ex epistola prima Ciceronis, in qua epistola Spartana involvitur.

CAPUT SECUNDUM. " Ego omni officio, ac potius pietate erga te, Doctrina de methodo sermonis constituitur ut pars cæteris satisfacio omnibus : mihi ipse nunquam traditivæ substantiva et principalis : nomen ei insatisfacio. Tanta est enim magnitudo tuorum erga ditur prudentia traditive. Enumerantur methodi me meritorum, ut quoniam tu, nisi perfecta re, de

genera diversa ; et subjunguntur eorum commoda me non conquiesti : ego, quia non idem in tua causa et incommoda. efficio, vitam mihi esse acerbam putem. In causa hæc sunt : Ammonius regis legatus aperte pecunia VENIAMUs ad doctrinam de methodo sermonis. Ea pos oppugnat. Res agitur per eosdem creditores, ut pars dialecticæ tractari consuevit. Etiam locum per quos, cum tu aderas, agebatur. Regis causa, si in rhetorica per nomen dispositionis reperit. Verum qui sunt, qui velint, qui pauci sunt, omnes ad Pom-collocatio ejus in famulitio aliarum artium in causa peium rem deferri volunt. Senatus religionis calum fuit, ut plurima, quæ ad ipsam spectant, cognitu niam, non religione, sed malevolentia, et illius regiæ utilia, prætermissa sint. Visum igitur est nobis largitionis invidia, comprobat, etc."

doctrinam substantivam et principalem de methodo

constituere, quam nomine generali prudentiam traDoctrina autem de ciphris aliam secum traxit doc- ditivæ appellamus. Itaque methodi genera (cum trinam erga ipsam relativam : illa est de deciphra- varia sint) enumerabimus potias, quam partiemur. tione sive reseratione ciphrarum ; licet quis alphabe- | Atque de unica methodo, et dichotomiis perpetuis,

VOL. II.

2 B

nil attinet dicere : fuit enim nubecula quædam doc- tione affine, reipsa fere contrarium. Hoc enim hatrinæ, quæ cito transiit: res certe simul et levis, et bet utraque methodus commune, ut vulgus auditorum scientiis damnosissima. Etenim hujusmodi homines, a selectis separet ; illud oppositum, quod prior incum methodi suæ legibus res torqueant; et quæcun- troducit modum tradendi solito apertiorem; altera, que in dichotomias illas non apte cadunt, aut omit- de qua jam dicemus, occultiorem. Sit igitur discritant, aut præter naturam inflectant; hoc efficiunt, men tale, ut altera methodus sit exoterica, altera ut quasi nuclei et grana scientiarum exiliant, ipsi acroamatica. Etenim quam antiqui adhibuerunt aridas tantum et desertas siliquas stringant. Itaque præcipue in edendis libris differentiam; eam nos inania compendia parit hoc genus methodi, solida transferimus ad ipsum modum tradendi. Quinetiam scientiarum destruit.

acroamatica ipsa apud veteres in usu fuit, atque Constituatur igitur prima differentia methodi, ut prudenter et cum judicio adhibita. At acroamatisit aut magistralis, aut initiativa. Neque vero ver cum sive ænigmaticum istud dicendi genus posteribum initiativæ ita intelligimus, quasi hæc initia sci-oribus temporibus dehonestatum est a plurimis, qui entiarum tantum traderet, illa doctrinam integram: eo, tanquam lumine ambiguo et fallaci, abusi sunt verum contra (vocabulum a sacris mutuantes) eam ad merces suas adulterinas extrudendas. Intentio dicimus methodum initiativam, quæ ipsa scientiarum autem ejus ea esse videtur, ut traditionis involucris mysteria recludat, et denudet. Magistralis siquidem vulgus (profanum scilicet) a secretis scientiarum docet; initiativa intimat: magistralis poscit, ut fides summoveatur ; atque illi tantum admittantur, qui habeatur iis, quæ dicuntur ; initiativa vero potius ut aut per manus magistrorum parabolarum interpretaexamen subeant: altero scientias discentium vulgo ; tionem nacti sunt, aut proprio ingenii acumine et subaltera tanquam filiis scientiarum tradit; denique al tilitate intra velum penetrare possint.

tera pro fine habet scientiarum (quales jam sant). Sequitur aliud methodi discrimen, magni prorsus

usum; altera earundem continuationem et ulterio ad scientias momenti ; cum scilicet scientiæ tradunrem progressum. Harum posterior via videtur de- tur, aut per aphorismos, aut methodice. Notatu serta et interclusa. Ita enim adhuc scientiæ tradi enim imprimis dignum est in consuetudinem plerun. consueverunt, quasi ex pacto, tam docens quam dis- que venisse, ut homines ex pauculis axiomatibus et cens errores asciscere cupiant. Etenim qui docet, observationibus, in quovismodo subjecto, artem coneo docet modo, quo maxime dictis suis fides astru- stituant quasi completam et solennem, eam ingenii atur, non quo illa commodissime examini subjician- quibusdam commentationibus suffarcinando, exemplis tur : et qui discit, sibi extemplo satisfieri, non legi- illustrando, et methodo revinciendo. At illa altera timam disquisitionem præstolari, expetit; ut magis traditio per aphorismos plurima secum fert comsit ei cordi non dubitare, quam non errare. Ita ut moda, ad quæ traditio methodica non attingit. Priet magister, amore gloriæ, infirmitatem scientiæ suæ mum enim de scriptore specimen dat, utrum ille levi. prodere caveat, et discipulus, laboris odio, vires pro ter et perfunctorie scientiam hauserit, an penitus prias experiri nolit. Scientia vero, quæ aliis tan- imbiberit. Aphorismi enim, nisi prorsus forent quam tela pertexenda traditur, eadem methodo (si ridiculi, necesse est, ut ex medullis et interioribus ficri possit) animo alterius est insinuanda, qua primi- scientiarum conficiantur. Abscinditur enim illustus inventa est. Atque hoc ipsum fieri sane potest tratio et excursio ; abscinditur varietas exemplorum; in scientia per inductionem acquisita : sed in antici- abscinditur deductio et connexio; abscinditur depata ista et præmatura scientia (qua utimur) non scriptio practicæ: ut ad materiem aphorismorum nihil facile dicat quis, quo itinere ad eam, quam nactus relinquatur, præter copiam observationum bene amest, scientiam pervenerit. Attamen sane secundum plam. Igitur ad aphorismos non sufficiet quispiam, majus et minus possit quis scientiam propriam re imo de eis nec cogitabit sane, qui se neutiquam covisere, et vestigia suæ cognitionis simul et consen- piose et solide instructum ad scribendum perspexerit. sus remetiri; atque hoc pacto scientiam sic trans At in methodis; plantare in animum alienum, sicut crevit in suo. Artibus enim idem usuvenit quod plantis : si planta

-“Tantum series juncturaque pollet;

Tantum de medio sumptis accedit honoris;" aliqua uti in animo habeas, de radice quid fiat, nil refert: si vero transferre cupias in aliud solum, tu- ut speciem artis, nescio cujus, præclare sæpenumero tius est radicibus, uti, quam surculis. Sic traditio reportent ea, quæ, si solvantur, segregentur, et denu(quæ nunc in usu est) exhibet plane tanquam trun- dentur, ad nihilum fere recasura forent. Secundo, cos (pulchros illos quidem) scientiarum; sed tamen traditio methodica ad fidem et consensum valet; ad absque radicibus fabro lignario certe commodos, at indicationes de praxi minus innuit, siquidem demonplantatori inutiles. Quod si, disciplinæ ut crescant, strationem quandam in orbe præ se fert, partibus se tibi cordi sit, de truncis minus sis solicitus ; ad id invicem illuminantibus, ideoque intellectui satisfacit curam adhibe, ut radices illæsæ, etiam cum aliquan- magis ; quia vero actiones in vita communi spartulo terræ adhærentis, extrahantur. Cujus quidem guntur, non ordine componuntur, ideo magis iisdem generis traditionis, methodus mathematicorum, in conducunt etiam sparsa documenta. Postremo, eo subjecto, similitudinem quandam habet ; genera- aphorismi, cum scientiarum portiones quasdam et tim autem non video, quod aut in usu sit, aut quod quasi frusta tantum exhibeant, invitant, ut alii etiam quis inquisitioni ejus dederit operam; proinde eam aliquid adjiciant et erogent; traditio vero methodica, inter desiderata numerabimus, eamque traditionem dum scientiam integram ostentat, securos illico lampadis, sive methodum ad filios appellabimus. homines reddit, quasi jam summa adeptos.

Sequitur aliud methodi discrimen, priori inten Sequitur aliud methodi discrimen, magni et illud

quoque momenti : cum scilicet scientiæ traduntur, aut inventæ et distributæ ; neque causa videtur, cur illis per assertiones adjectis probationibus, aut per quues immoremur. tiones una cum determinationibus. Hanc autem At methodi genera hujusmodi sunt: partes autem posteriorem methodum si immoderatius quis perse-duæ; altera de dispositione totius operis, vel arguquatur, scientiarum profectui non minus illa officit, menti libri alicujus ; altera de limitatione proposiquam fortunis et progressibus exercitus cujuspiam tionum. Etenim ad architecturam spectat, non impedimento et damno foret, si in minutis quibusque solum fabrica totius ædificii, sed etiam efformatio et castellis aut oppidis expugnandis subinde hæreat. figura columnarum, trabium, et similium. Methodus Etenim si quis in acie sit superior, et summæ belli vero veluti scientiarum architectura est. Atque hac sedulo incumbat, minora illa loca ultro se submit- in parte melius meruit Ramus, in optimis illis regutent : illud tamen inficias non ierim, urbem aliquam lis (ka@ólov a pūrov, karà navròs, kad' avrò, etc.) magnam et munitam a tergo relinquere, haudqua- renovandis, quam in unica sua methodo et dichotoquam semper tutum esse: eodem modo, confutationi- miis obtrudendis. Veruntamen nescio quo fato fit, bus in scientiarum traditione temperandum, iisque ut in humanis (sicut sæpius fingunt poëtæ) rebus parce utendum : et ad hoc tantum, ut majores pretiosissimis semper adhibeantur perniciosissimi præoccupationes animorum et præjudicia frangantur, quique custodes. Certe conatus Rami circa illam minime autem ut leviores dubitationes excitentur et propositionum limam conjecit im in epitomas illas provocentur.

et scientiarum vada. Auspicato enim et felicis Sequitur aliud methodi discrimen, ut scilicet me cujusdam genii ductu procedere oportet, qui axiomata thodus sit subjectæ materiæ, quæ tractatur, accom scientiarum convertibilia facere attentaverit, et non moda. Alio enim modo traduntur mathematica (quæ simul ea reddiderit circularia, aut in semet recursunt inter scientias maxime abstracta et simplicia) rentia. Conatum nihilo secius Rami in hac parte alio politica, quæ maxime sunt immersa et compo- utilem fuisse non inficiamur. sita. Neque (ut jam diximus) methodus uniformis Supersunt duæ adhuc propositionum limitationes, in materia multiformi commode se habere potest. præter eam ut fiant convertibiles; altera de extenEquidem quemadmodum topicas particulares ad sione ; altera de productione ipsarum. Sane habent inveniendum probavimus, ita et methodos particu- scientiæ, si quis recte advertat, præter profunditatem, lares ad tradendum similiter aliquatenus adhiberi alias duas dimensiones ; latitudinem scilicet ac longi. volumus.

tudinem suam. At profunditas quidem ad ipsarum Sequitur aliud methodi discrimen in tradendis veritatem et realitatem refertur: hæ enim sunt, quæ seientiis cum judicio adhibendum. Illud autem soliditatem conferunt. Quantum ad reliquas duas, regitur per informationes et anticipationes de scientia latitudo accipi et computari potest de scientia in (quæ tradenda est) in animis discentium prius scientiam ; longitudo vero sumitur a summa propo infusas et impressas. Aliter enim tradi debet sitione ad imam in eadem scientia. Altera fines et scientia, quæ ad animos hominum nova et peregrina veros scientiarum terminos complectitur, ut proposiprorsus accedit; aliter ea, quæ opinionibus jam tiones proprie, non promiscue tractentur; et evitetur pridem imbibitis et receptis est affinis et familiaris. repetitio, excursio, denique confusio omnis : altera Ideoque Aristoteles Democritum sugillare cupiens, normam præscribit, quousque et ad quem particularirevera eum laudat: " Si," inquit,“ serio disputare tatis gradum propositiones scientiarum sint deduvelimus, non sectari similitudines,” etc. id vitio ver cendæ. Sane dubium non est, quin aliquid exercitens Democrito, quod in comparationibus esset tationi et practicæ sit relinquendum ; oportet siquinimius. At illi, quorum documenta in opinionibus dem Antonini Pii vitium evitari, ne simus cymini popularibus jam sedes suas collocarunt, non aliud sectores in scientiis, neve divisiones ad infima habent, quod agant, nisi ut disputent et probent. quæque multiplicemus. Itaque qualiter in hac Illis contra, quorum dogmata opiniones populares parte nobis ipsi temperemus, inquisitione plane transcendunt, gemino labore opus est: primo ut intel- dignum est. Videmus enim nimium generalia (nisi ligantur quæ afferunt: deinde ut probentur ; ita ut deducantur) parum informare, quin potius hominum necessum habeant confugere ad auxilia similitudinum practicorum ludibrio scientias exponere, cum nihilo et translationum, quo se captui hominum insinuent. magis ad practicam faciant, quam chorographia Videmus igitur sub infantia doctrinarum seculis Ortelii universalis ad viam monstrandam, quæ Lonrudioribus, cum syllepses illæ, quæ jam factæ sunt dino ducit Eboracum. Certe regulæ optimæ speculis vulgares et tritæ, novæ fuerant et inauditæ, omnia ex metallo non inscite assimilantur, in quibus parabolis et similitudinibus plena fuisse. Alias cernuntur utique imagines, sed non antequam expoevenisset, ut quæ proponebantur, aut absque nota lita fuerint; sic juvant demum regulæ et præcepta, sed attentione debita transmissa, aut pro paradoxis postquam exercitationis limam subierint. Quod si rejecta, fuissent. Etenim regula quædam est tradi- tamen, usque a principio, regulæ illæ fieri possint tivæ, quod scientia omnis, quæ anticipationibus sive nitidæ, et quasi crystallinæ, id optimum factu foret, præsuppositionibus non est consona, a similitudinibus quandoquidem exercitatione assidua minus indigeet comparationibus suppetias petere debeat. bunt. Atque de scientia methodi (quam prudentiam

Atque de methodorum diversis generibus hæc traditivæ nominavimus) hæc dicta sint. dicta sint : iis videlicet, quæ antehac ab aliis notata Neque tamen illud prætermittendum, quod nonnon fuerunt: nam quantum ad cæteras illas metho- nulli, viri magis tumidi quam docti, insudarunt circa dos, analyticam, systaticam, diæreticam, etiam methodum quandam, legitimæ methodi nomine haud crypticam, Homericam, et similes, recte sunt eæ dignam, cum potius sit methodus imposturæ; quæ

tamen quibusdam ardelionibus acceptissima procul- | violentiam, quod ad ethicam. Quemadmodum enim dubio fuerit. Hæc methodus ita scientiæ alicujus in negotiis, quæ cum aliis contrahimus, vinci quis et guttulas aspergit, ut quis sciolus specie nonnulla perduci solet, vel astu, vel importunitate, vel veheeruditionis ad ostentationem possit abuti. Talis mentia ; ita etiam in illa negotiatione interna, quam fuit ars Lullii; talis ty pocosmia a nonnullis exarata ; nobiscum exercemus, aut argumentorum fallaciis quæ nihil aliud fuerunt, quam vocabulorum artis subruimur, aut impressionum et observationum ascujusque massa et acervus ; ad hoc, ut qui voces siduitate solicitamur, et inquietamur, aut affectuum artis habeant in promptu, etiam artes ipsas perdidi- impetu concutimur et rapimur. Neque vero tam cisse existimentur. Hujus generis collectanea offi- infeliciter agitur cum natura humana, ut illæ artes cinam referunt veteramentariam, ubi præsegmina et facultates ad rationem deturbandam valeant, neumulta reperiuntur, sed nihil quod alicujus sit pretii. tiquam vero ad eandem roborandam et stabiliendam :

verum ad hanc rem longe magis. Finis enim dia

lecticæ est, docere formam argumentorum, ad præCAPUT TERTIUM.

sidia intellectus, non ad insidias. Finis itidem ethi

cæ, affectus ita componere, ut rationi militent, non De fundamentis et officio rhetorice. Appendices autem eam invadant. Finis denique rhetoricæ,

tres rhetoricæ, quæ ad promptuariam tantummodo phantasiam implere observationibus et simulacris, pertinent : colores boni et mali, tam simplicis, quæ rationi suppetias ferant, non autem eam oppriquam comparati : antitheta rerum : formulæ mant. Abusus enim artis ex obliquo tantum interminores orationis.

veniunt, ad cavendum, non ad utendum.

Quapropter in Platone summa fuit iniquitas (licet VENIMUS jam ad doctrinam de illustratione ser ex non immerito erga rhetores sui temporis odio monis. Ea est, quæ rhetorica dicitur, sive oratoria. orta) cum rhetoricam inter artes voluptarias collo Scientia certe et in se egregia, et egregie a scripto-cavit : eam similem esse dicens coquinariæ, quæ ribus exculta. Eloquentia autem, si quis vere rem non minus cibos salubres corrumperet, quam insaluæstimet, sapientia proculdubio est inferior. Vide bres gratiores redderet, condimentorum varietate et mus enim, quanto intervallo hæc illam post se relin- deliciis abutens. Absit autem, ut oratio non frequenquat, in verbis quibus allocutus est Mosem Deus, tius versetur in rebus honestis ornandis, quam in cum ille munus sibi delatum, propter defectum elo- turpibus oblinendis : hoc enim ubique præsto est; cutionis recusasset; “ Habes Aaronem, ille erit tibi siquidem nemo est, quin honestius loquatur, quam vice oratoris, tu vero ei vice Dei.” At fructu, et aut sentiat, aut faciat. Sane a Thucydide optime populari existimatione, sapientia eloquentiæ cedit. notatum est, tale quidpiam solitum fuisse objici Ita enim Salomon, “Sapiens corde appellabitur pru-Cleoni ; quod, cum semper deteriorem partem tuedens, sed dulcis eloquio majora reperiet.” Haud retur, in hoc multus esset, ut eloquentiam et sermoobscure innuens, sapientiam famam quandam et ad- nis gratiam carperet : probe quippe cum sciret, de mirationem cuipiam conciliare ; at in rebus geren- rebus sordidis et indignis non posse quempiam puldis, et vita communi, eloquentiam præcipue esse chre loqui; at de rebus honestis, facillime. Eleefficacem. Ad artis vero hujus culturam quod atti- ganter enim Plato (licet jam in trivio decantetur) net; Aristotelis erga rhetores sui temporis æmula “ virtus si conspici daretur, ingentes sui amores tio, atque Ciceronis studium acre et vehemens, illi concitaret.” At rhetorica virtutem et bonum depinnobilitandæ totis viribus incumbens, cum longo usu git plane, et reddit quasi conspicuum. Cum enim conjunctum, in causa fuerunt, ut in libris suis de hac in corporea effigie, illa sensui monstrari nequeant, arte conscriptis seipsos vicerint. Dein exempla illa superest ut per ornatum verborum, phantasiæ, reluculentissima hujusce artis, quæ in orationibus De præsentatione quantum fieri potest viva, coram sismosthenis et Ciceronis habentur, præceptorum acu tantur. Siquidem mos Stoicorum merito derisus mini et diligentiæ addita, profectus ipsius gemina-est a Cicerone ; qui concisis et argutis sententiis et runt. Quare, quæ in hac arte desiderari invenimus, conclusionibus virtutem animis hominum imponere versabuntur potius in collectionibus quibusdam, quæ satagebant; quæ res parvum habet cum phantasia tanquam pedissequæ huic arti præsto sint, quam in et voluntate consensum. disciplina et usu artis ipsius. Nam etiam tum, Porro, si affectus ipsi in ordinem compulsi, et cum promptuariæ cujusdam inter logica mentionem rationi prorsus morigeri essent; verum est, nullum faceremus, uberiora ejus rei exempla in rhetoricis magnopere futurum persuasionum et insinuationum, polliciti sumus.

quæ aditum ad. mentem præbere possint, usum; sed Veruntamen ut, more nostro, circa radices hujus satis fore, si res ipsæ nude et simpliciter proponanartis glebam paululum aperiamus et subigamus; tur, et probentur. Verum affectus contra, tantas rhetorica certe phantasiæ, quemadmodum dialectica secessiones faciunt; quinetiam tantas turbas et sediintellectui, subservit. Estque, siquis altius rem tiones movent (secundum illud, penetret, officium et munus rhetoricæ non aliud,

_“ Video meliora, proboque, quam ut rationis dictamina phantasiæ applicet et

Deteriora sequor”) commendet, ad excitandum appetitum et voluntatem. Regimen enim rationis impeti et perturbari videmus ut ratio prorsus in servitutem et captivitatem abrepta tribus modis: vel per illaqueationem sophismatum, foret, nisi eloquentiæ Suada efficeret quo minus quod ad dialecticam pertinet; vel per præstigias phantasia a partibus affectuum staret, sed potius, verborum, quod ad rhetoricam; vel per affectuum opera ejus, fædus ineatur inter rationem et phanta

EXEMPLA COLORUM BONI ET MALI TAM SIMPLICIS

SOPHISMA I.

siam, contra effectus. Notandum est enim, affectus ex parte ignorasse. Usus enim eorum, non magis ad ipsos ad bonum apparens semper ferri, atque hac ex probandum, quam ad afficiendum et commovendum, parte aliquid habere cum ratione commune : verum subservit. Complures siquidem loquendi formulæ, illud interest; quod affectus intuentur præcipue bo- quæ idem significant, varie tamen afficiunt. Nam num in præsentia ; ratio prospiciens in longum, longe fortius penetrat, quod acuminatum est, quam etiam futurum, et in summa. Ideoque cum quæ in quod obtusum ; licet in ipsa percussione vires æqualipræsentia obversentur, impleant phantasiam fortius, ter intentantur. Nemo est certe, qui non magis succumbit plerumque ratio, et subjugatur. Sed post- afficiatur audiens, Inimici tui de hoc miros triumquam eloquentia et suasionum vi effectum sit, ut phos agent: fatura et remota constituantur et conspiciantur tan

“ Hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridæ ;” quam præsentia, tum demum, abeunte in partes rationis phantasia, ratio fit superior.

quam si simpliciter dicatur, Hoc rebus tuis incomConcludamus igitur, non deberi magis vitio verti modabit. Itaque mucrones isti, et aculei sermonum, rhetoricæ, quod deteriorem partem cohonestare sciat; minime sunt negligendi. Cum vero hanc rem, ut quam dialecticæ, quod sophismata concinnare doceat. desideratam proponamus, ex consuetudine nostra, Quis enim nescit, contrariorum eandem rationem illam exemplis fulciemus : præcepta enim minus esse, licet usu opponantur ? Porro non eo tantum rem illustraverint. differt dialectica a rhetorica, quod (ut vulgo dicitur) altera instar pugni, altera instar palmæ sit (altera scilicet presse, altera fuse tractet) verum multo ma

QUAM COMPARATI. gis

, quod dialectica rationem in suis naturalibus; rhetorica, qualis in opinionibus vulgi sita est, consideret. Prudenter igitur Aristoteles rhetoricam inter dialecticam et ethicam cum politica collocat, cum ex “ Quod laudant homines et celebrant, bonum ; utrisque participet. Siquidem probationes et de- quod vituperant et reprehendunt, malum." monstrationes dialecticæ universis hominibus sunt

ELENCHUS. communes ; at probationes et suasiones rhetoricæ pro ratione auditorum variari debent; ut quis, tan Fallit sophisma quatuor modis ; scilicet, aut propquam musicus, auribus diversis se accommodans, sitter ignorantiam ; aut propter malam fidem ; aut demum

propter studia et factiones; aut propter ingenia lau

datorum et vituperatorum. Propter ignorantiam ; Orpheus in sylvis, inter delphinas Arion."

quid vulgi judicium ad examen boni et mali ? MeQuæ quidem applicatio et variatio orationis (si quis lius Phocion, qui, cum populus ei præter solitum ejus perfectionem et culmen desideret) eo usque applauderet, quæsivit, num forte deliquisset ? Propextendi debet; ut si eadem ipsa apud diversos ho ter malam fidem ; laudantes enim et vituperantes mines sint dicenda, apud singulos tamen aliis atque suam rem sæpius agunt, neque loquuntur ut sentiunt. aliis verbis sit utendum. Quanquam hac parte elo

“ Laudat venales qui vult extrudere merces.” quentiæ (politica scilicet et negotiosa, in privatis sermonibus) maximos oratores plerunque destitui Item, “ Malum est, malum est, inquit emptor; sed certum sit; dum ornatum et formulas elegantes cum recesserit, tum gloriabitur.” Propter factiones; orationis captantes, volubili illa applicatione, et cha- cuivis enim patet, consuescere homines, eos, qui racteribus sermonum, quibus versus singulos uti con suarum partium sunt, immodicis efferre laudibus, qui sultius foret, excidunt. Certe non abs re fuerit, circa autem contrariarum sunt, infra meritum deprimere. hoc ipsum, de quo nunc dicimus, novam instituere Propter ingenia ; alii enim natura facti sunt et cominquisitionem, eamque nomine prudentiæ sermonis positi ad adulationem servilem ; alii contra momi et privati indigitare, atque inter desiderata reponere; tetrici ; ut laudando et vituperando suis ingeniis tanrem certe, quam quo attentius quis recogitet, eo tum obsecundent, parum de veritate soliciti. pluris faciet. Utrum vero hæc inter rhetorica an politica collocetur, haud magni refert.

Descendamus modo ad desiderata in hac arte, quæ “ Quod etiam ab inimicis laudatur, magnum bo(ut ante diximus) ejus sunt generis, ut pro appendi- num ; quod vero etiam ab amicis reprehenditur, cibus potius censeri debeant, quam pro portionibus magnum malum.” artis ipsius, et pertinent omnia ad promptuariam. Sophisma fundamento hoc niti videtur, quod quæ Primo igitur non invenimus, qui prudentiam illam, ingratiis, et contra animi nostri affectum et propensimul et diligentiam Aristotelis, bene persecutus sit, sionem loquimur, ea ipsa vim veritatis a nobis exaut suppleverit

. Hic nimirum cæpit colligere signa torquere, facile creditur. popularia, sive colores boni ac mali apparentis, tam simplicis quam comparati, qui sunt vere sophismata shetorica. Sunt autem eximii usus, præsertim ad Fallit sophisma propter astutiam, tam inimicorum, Degotia, et prudentiam sermonis privati. Labores quam amicorum. "Inimici enim laudes quandoque vero Aristotelis circa colores istos in tribus claudi- tribuunt, non invite, nec a vi veritatis coacti, sed eas cant. Primo, quod, cum multi sint, paucos admodum tamen deligentes, quæ inimicis suis invidiam et perecenseat. Secundo, quod elenchos suos non habeantricula conflare possint

. Itaque apud Græcos superadjunctos. Tertio, quod videtur ille usum eorum stitio quædam invaluit, ut crederent, si quis ab al

SOPHISMA II.

ELENCHUS.

« VorigeDoorgaan »