Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

Quamvis enim vio rationalis per organum longe ma probentur oleum, gummi, carbo ignitus, et alia, quæ jora spondeat; attamen hæc sagacitas, per experi- adhuc probata non sunt. Item, introducta sunt nuentiam literatam, plurima interim ex iis, quæ in per perspicilla, quæ visibilia minuta miris modis proximo sunt, in genus humanum, tanquam missilia multiplicent. Urge usum eorum, vel ad species tam apud antiquos donativa, projiciet et sparget. Super- pusillas, ut amplius non valeant: vel ita grandius. est illa translatio de parte artis in partem diversam; culas, ut confundantur. Scilicet, num poterint illa quæ parum differt a translatione de arte in artem : in urina clare detegere ea, quæ alias non perspiceverum quia artes nonnullæ spatia magna occupant, rentur ? Num poterint in gemmis, ex omni parte ut etiam translationem experimentorum ferre intra puris et nitidis, grana aut nubeculas conspicienda se ipsas possint, hanc etiam speciem transla- dare ? Num et pulviscula in sole (quæ Democrito tionis subjungere visum est : præcipue, quia magni pro atomis suis, et principiis rerum, falsissime objiprorsus est in nonnulla arte momenti. Plurimum ciebantur) tanquam corpora grandiuscula monstrare ? enim ad artem medicinæ amplificandam profuerit, si Num pulverem crassiusculum, ex cinnabari, et experimenta partis illius medicinæ de curationibus cerussa, ita ostendere distributum, ut appareant hic morborum ad partes illas de tuenda sanitate, et pro- granula rubra, illic alba ? Num rursus, imagines longatione vitæ, transferantur. Si enim opiatum majores (puta faciem, oculum, etc.) in tantum mulaliquod insigne ad spirituum, in morbo pestilenti, tiplicatas ostendere, in quantum pulicem, aut verfaribundam incensionem reprimendam suffecerit, non miculum ? Num byssum, aut hujusmodi textile lindubitet quispiam, quin simile aliquod, debita dosi fa- teum delicatius, et paulo apertius, ita foraminatum miliare redditum, etiam incensionem eam gliscentem, ostendere, ac si esset rete ? Verum in compulsionibus et obrepentem, quæ per ætatem fit, aliqua ex parte experimentorum minus moramur, quia fere extra frænare et retardare possit. Atque de translatione limites experientiæ literatæ cadunt, et ad causas, et experimenti hactenus.

axiomata, et novum organum potius spectant. UbiInversio experimenti fit, cum contrarium ejus, cunque enim fit negativa, aut privativa, aut exclusiva; quod experimento constat, probatur. Exempli gra- cæpit jam præberi lux nonnulla ad inventionem fortia: calidum per specula intenditur: num etiam marum. Atque de compulsione experimenti hactenus. frigidum ? Item, calidum se diffundendo, fertur ta- Applicatio experimenti nihil aliud est, quam inmen potius in sursum : num etiam frigidum se dif- geniosa traductio ejus, ad experimentum aliud aliquod fundendo, fertur magis in deorsum ? Exempli gratia: utile. Exemplum tale sit. Corpora quæque suas accipias bacillum ferreum, illudque in uno fine cale- habent dimensiones, sua pondera : aurum plus ponfacias; et deinde erigas ferrum, parte calefacta sub- deris, minus dimensionis, quam argentum ; aqua, tas locata; in superiore parte manu apposita, actu

Ab hoc traducitur experimentum tum manum aduret ; parte autem calefacta supra utile, ut ex mensura impleta, et pondere excepto, locata, et manu subtus, multo tardius aduret. Num possis dignoscere quantum argenti fuerit admixtum etiam, si totum bacillum calefiat, et finis alter nive, auro, vel aquæ vino. Quod fuit Eópnka illud Archivel spongia, in aqua frigida tincta, madefiat: si nix medis. Item, carnes in nonnullis cellis citius putreaut spongia superius locetur, num (inquam) frigus fiunt, quam in aliis : utile fuerit, experimentum hoc deorsum mittet citius, quam inferius locata, sursum ? traducere ad dignoscendos aëres, magis aut minus Item, radii solis supra album dissiliunt, supra nigrum salubres ad habitationem ; ubi scilicet carnes diutius congregantur : num etiam umbræ super nigrum dis- vindicentur a putredine: possit idem applicari ad reperduntur, super album congregantur? Id quod in velandas salubriores aut pestilentiores tempestates loco tenebroso, luce per foramen exiguum tantum im- anni. Verum innumera sunt ejusmodi. Evigilent missa, fieri videmus, ubi imagines rerum, quæ foras modo homines : et oculos perpetuo, alias ad naturam sunt, super papyrum, quæ alba est, excipiuntur, super rerum, alias ad usus humanos vertant. Atque de nigram minime. Item, vena frontis ad dolorem applicatione experimenti hactenus. hemicranicum inciditur: num etiam hemicranium Copulatio experimenti est applicationum nexus et scarificatur ad sodam ? Atque de inversione expe- catena; cum, quæ singula profutura non fuissent ad rimenti hactenus.

usum aliquem, connexa valeant. Exempli gratia ; Compulsio experimenti fit, ubi urgetur et produ- rosas aut fructus serotinos habere cupis; hoc fiet, citur experimentum, ad annihilationem vel priva- si gemmas præcociores avellas ; idem fiet, si radices, tionem virtutis : in reliquis enim venationibus, fera usque ad ver adultum, denudes, et aëri exponas; at capitur tantum ; at in ista, occiditur. Exemplum multo magis si copuletur utrumque. Item, ad recompulsionis tale est. Magnes ferrum trahit: urge frigerandum maxime faciunt glacies, et nitrum; ergo ferrum, aut urge magnetem, ut amplius non fiat utrumque commixtum multo magis. Verum et hæc attractio: veluti, num forte si magnes ustus fuerit, res per se perspicua est. Attamen fallacia ei sæpe aut in aquis fortibus maceratus, virtutem suam de- subesse possit (ut et omnibus, ubi desunt axiomata) ponet, aut saltem remittet ? Contra, si chalybs aut si copula fiet ex rebus, quæ diversis, et quasi pugferrum in crocum martis redigantur, vel in chalybem, nantibus modis operantur. Atque de copulatione quem vocant præparatum, vel etiam in aqua forti experimenti hactenus. solvantur, num adhuc ea alliciat magnes ? Rursus. Restant sortes experimenti. Hic vero experimen. Magnes ferrum trahit per universa, quæ novimus, tandi modus plane irrationalis est, et quasi furiosus ; media ; nempe si interponatur aurum, argentum, cum aliquid experiri velle animum subeat, non quia vitrum. Urge igitur aliquod medium, si fieri possit, aut ratio, aut aliquod aliud experimentum te ad illud quod virtutum intercipiat: probetur argentum vivum: deducat, sed prorsus, quia similis res adhuc nunquam

quam vinum.

tentata fuit. Haud tamen scio an in hac ipsa re (de qua | ita expedite et commode) reperiet et producet. nunc agimus) non aliquid magni lateat: si, inquam, Adeo ut hoc genus inventionis (sicut diximus) omnem lapidem in natura moveas. Magnalia enim inventio proprie non sit; sed reductio tantum in naturæ fere extra vias tritas et orbitas notas jacent, memoriam, sive suggestio cum applicatione. Attaut etiam absurditas rei aliquando juvet. At si ratio men, quoniam vocabulum invaluit et receptum est, simul comitetur, id est, ut et manifestum sit, simile vocetur sane inventio; siquidem etiam feræ alicujus experimentum nunquam tentatum fuisse, et tamen venatio et inventio, non minus cum illa intra vivacausa subsit magna, cur tentetur; tum vero hæc res riorum septa indagetur, quam cum in saltibus aperex optimis est, et plane sinus naturæ excutit. Ex. tis, dici possit. Missis vero verborum scrupulis, empli gratia: in operatione ignis super aliquod cor- illud constet, scopum et finem hujusce rei esse pus naturale, alterum horum hactenus semper evenit, promptitudinem quandam et expeditum usum cogniut aut aliquid evolet (veluti flamma et fumus, in tionis nostræ, potius quam ejusdem amplificationem combustione vulgari) aut saltem fiat separatio par. aut incrementum. tium localis, et ad nonnullam distantiam, ut in de- Atque ut parata sit at disserendum copia, duplex stillationem, ubi fæces subsident, vapores in recep- ratio iniri potest. Aut ut designetur et quasi indice tacula, postquam luserint, congregantur.

At destil. monstretur, ad quas partes rem indagare oporteat; lationem clausam (ita enim eam vocare possumus) atque hæc est ea, quam vocamus topicam. Aut ut nemo mortalium adhuc tentavit : verisimile autem jam antea composita sint, et in usum reposita arguvidetur vim caloris, si intra claustra corporis sua in menta, circa eas res, quæ frequentius incidunt et in alterando edat facinora; cum nec jactura fiat corpo- disceptationem veniunt ; atque hanc promptuariam ris, nec etiam liberatio ; tum demum hunc materiæ nominabimus. Hæc autem posterior tanquam scienProteum, veluti manicis detentum, ad complures tiæ pars vix dici meretur, cum in diligentia potius transformationes adacturam, si modo calor ita tem-consistat, quam in eruditione aliqua artificiosa. peretur et alternetur, ut non fiat vasorum confractio. Veruntamen hac in parte Aristoteles, ingeniose quiEst enim hæc res matrici similis naturali, ubi calor dem, sed tamen damnose, sophistas sui temporis operatur, nihil corporis aut emittitur aut separatur : deridet, inquiens: “ Perinde illos facere, ac si quis nisi quod in matrice conjungatur alimentatio; verum calcearium professus, rationem calcei conficiendi non quatenus ad versionem eadem res videtur. Tales doceret, sed exhiberet tantum calceos complurimos, igitur sunt sortes experimenti.

diversæ tam formæ quam magnitudinis.” Attamen Illud interim, circa hujusmodi experimenta mo- hic regerere liceat; calcearium, si in officina nil nemus; ut nemo animo concidat, aut quasi confunda- calceorum haberet, neque eos consueret nisi rogatus; tur, si experimenta, quibus incumbit, expectationi egenum prorsus mansurum, et perpaucos inventurum suæ non respondeant. Etenim quod succedit, magis emptores. Sed longe aliter Salvator noster, de complacet; at quod non succedit, sæpenumero non divina scientia verba faciens, inquit, “ Omnis scriba minus informat. Atque illud semper in animo tenen- doctus in regno cælorum similis est homini patridum (quod perpetuo inculcamus) experimenta lucifera familias, qui profert de thesauro suo nova et vetera.” etiam adhuc magis quam fructifera ambienda esse. Videmus etiam, priscos rhetores oratoribus præceAtque de literata experientia hæc dicta sint, qnæ (ut pisse, ut præsto haberent locos communes varios, jam ante diximus) sagacitas potius est, et odoratio jam pridem adornatos, et in utramque partem tracquædam venatica, quam scientia. De novo organo tatos et illustratos: exempli gratia, Pro sententia autem silemus, neque de eo quicquam prælibamus; legis adversus verba legis; et e contra : Pro fide quoniam de eo (cum sit res omnium maxima) opus argumentorum adversus testimonia; et e contra. integrum (annuente favore divino) conficere nobis Cicero autem ipse, longa doctus experientia, plane in animo est.

asserit, posse oratorem diligentem et sedulum jam præmeditata et elaborata habere, quæcunque in dis

ceptationem venient: adeo ut in causæ ipsius actione, CAPUT TERTIUM.

nihil novum, aut subitum inseri necesse fuerit, præ

ter nomina nova, et circumstantias aliquas speciales. Partitio inventive argumentorum in promptuariam At Demosthenis diligentia et solicitudo eo usque

et topicam. Partitio topice, in generalem et processit, ut quoniam primus ad causam aditus et particularem. Exemplum topice particularis, in ingressus ad animos auditorum præparandos pluriinquisitione de gravi et levi.

mum virium haberet, operæ pretium putaret com

plura concionum et orationum exordia componere et INVENTIO argumentorum, inventio proprie non in promptu habere. Atque hæc exempla et auctoriest. Invenire enim est ignota detegere, non ante tates merito Aristotelis opinioni præponderare poscognita recipere aut revocare. Hujusce autem in- sint, qui nobis auctor foret ut vestiarium cum forfice ventionis usus atque officium non aliud videtur, quam commutaremus. Itaque non fuit omittenda hæc pars ex massa scientiæ, quæ in animo congesta et recon- doctrinæ circa promptuariam, de qua hoc loco satis. dita est, ea, quæ ad rem aut quæstionem institutam Cum enim sit utrique, tam logicæ, quam rhetorica faciunt, dextere depromere. Nam cui parum aut communis; visum est eam hic inter logica cursim nihil de subjecto, quod proponitur, innotuit, ei loci tantum perstringere ; pleniorem ejus tractationem inventionis non prosunt; contra, cui domi paratum ad rhetoricam rejicientes. est, quod ad rem adduci possit, is etiam absque arte, Partem alteram inventivæ (nimirum topicam) et locis inventionis, argumenta tandem (licet non partiemur in generalem, et particularem. Generalis illa est, quæ in dialectica diligenter et abunde trac- vitatis sunt susceptibilia; qualia, quæ levitatis; et tata est; ut in ejus explicatione morari non sit opus. si quæ sint mediæ, sive adiaphoræ naturæ ? Illud tamen obiter monendum videtur, topicam istam 2. Post inquisitionem de gravitate et levitate simnon tantum in argumentationibus, ubi cum aliis plicem, procedatur ad inquisitionem comparatam ; manum conserimus ; verum et in meditationibus, quæ nimirum ex gravibus plus, quæ minus ponderent, cum quid nobiscum ipsi. commentamur aut revol- in eodem dimenso ? Etiam, quæ ex levibus celerius vimus, valere. Imo, neque solummodo in hoc sitam ferantur in altum, quæ tardius ? esse, ut inde fiat suggestio aut admonitio, quid 3. Inquiratur de eo, quid possit et operetur quanaffirmare, aut asserere ; verum etiam quid inquirere tum corporis ad motum gravitatis ? Atqui videatur aut interrogare debeamus. At prudens interrogatio, hoc primo aspectu quasi supervacuum ; quia rationes quasi dimidium scientiæ. Recte siquidem Plato, motus debeant sequi rationes quanti. Sed res aliter "Qui aliquid quærit, id ipsum, quod quærit, gene- se habet : nam licet in lancibus quantitas gravitatem rali quadam notione comprehendit : aliter, qui fieri corporis ipsius compenset (viribus corporis undique potest, ut illud, cum fuerit inventum, agnoscat?” coëuntibus per repercussionem, sive resistentiam Idcirco quo amplior et certior fuerit anticipatio lancium vel trabis) tamen ubi parva datur resistentia nostra, eo magis directa et compendiosa erit inves- (veluti in decasu corporum per aërem) quantum tigatio. lidem igitur illi loci, qui ad intellectus corporis parum valet ad incitationem descensus ; nostri sinos intra nos excutiendos, et congestam illic cum viginti pondo plumbi et libra una, eodem fere scientiam depromendam, conducent, etiam ad scien- spatio cadant. tiam extrinsecus hauriendam juvabunt : ita ut si 4. Inquiratur utrum quantum corporis ita augeri præsto fuerit quis rei gnarus et peritus, commode et possit, ut motus gravitatis prorsus deponatur ; ut fit prudenter de ea interrogari a nobis possit; et simili- | in globo terræ, qui pensilis est, non cadit ? Utrum ter auctores, et libri, et partes librorum, qui nos de igitur possint esse aliæ massæ tam grandes, ut se ipsæ iis, quæ quærimus, edoceant et informent, utiliter sustentent ? Nam latio ad centrum terræ res fictitia deligi et evolvi.

est; atque omnis massa grandis motum lationis quemAt topica particularis ad ea, quæ dicimus, longe cunque exhorret, nisi ab alio appetitu fortiori vincatur. confert magis, et pro re fructuosissima habenda est. 5. Inquiratur de eo, quid possit et operetur reIllius certe mentio levis a nonnullis scriptoribus sistentia corporis medii, vel occurrentis, ad regimen facta est; sed integre et pro rei dignitate minime motus gravitatis ? Corpus vero descendens aut tractata. Verum missum facientes vitium illud et penetrat et secat corpus occurrens, aut ab eo sistitur. fastum, quæ nimium diu regnarunt in scholis ; vide- Si penetret, fit penetratio ; aut cum levi resistentia, licet, ut quæ præsto sint, infinita subtilitate perse- ut in aëre ; aut cum fortiori, ut in aqua. Si sistatur, quantur; quæ paulo remotiora, ne attingant quidem: sistitur aut resistentia dispari, ubi fit prægravatio, no3 sane topicam particularem, tanquam rem apprime ut si lignum superponatur ceræ; aut æqua, veluti si utilem, amplectimur; hoc est, locos inquisitionis et aqua superponatur aquæ, aut lignum ejusdem generis inventionis particularibus subjectis et scientiis ap- ligno; id quod appellat schola (apprehensione quapropriatos. Illi autem mixturæ quædam sunt ex dam inani) “Non ponderare corpus nisi extra locum logica et materia ipsa propria singularum scientiarum. suum.” Atque hæc omnia motum gravitatis variant: Futilem enim esse constat, et angusti cujusdam aliter enim moventur gravia in lancibus, aliter in animi, qui existimet artem de scientiis inveniendis, decasu : etiam aliter (quod mirum videri possit) in perfectam jam a principio, excogitari et proponi lancibus pendentibus in aëre, aliter in lancibus imposse ; eandemque postea in opere poni et exerceri mersis in aqua ; aliter in decasu per aquam ; aliter debere. At certo sciant homines, artes inveniendi in natantibus sive vectis super aquam. solidas et veras adolescere et incrementa sumere 6. Inquiratur de eo, quid possit et operetur figura cum ipsis inventis: adeo ut cum quis primum ad corporis descendentis ad regendum motum gravitatis; perscrutationem scientiæ alicujus accesserit

, possit veluti figura lata cum tenuitate, cubica, oblonga, habere præcepta inventivæ nonnulla utilia : post- rotunda, pyramidalis ; et quando se vertant corpora, quam autem ampliores in ipsa scientia progressus quando eadem, qua dimittuntur, positura permaneant? fecerit, possit etiam et debeat nova inventionis præ- 7. Inquiratur de eo, quid possit et operetur concepta excogitare, quæ ad ulteriora eum felicius tinuatio et progressio ipsius casus sive descensus ad deducant. Similis est sane hæc res viæ initæ in hoc, ut majori incitatione et impetu feratur ; et qua planitie : postquam enim viæ partem aliquam fueri- proportione et quousque invalescat illa incitatio ? mus emensi

, non tantum hoc lucrati sumus, ut ad Si quidem veteres levi contemplatione opinati sunt exitum itineris propius accesserimus; verum etiam (cum motus naturalis sit iste) eum perpetuo augeri at, quod restat viæ, clarius prospiciamus : eodem et intendi. modo, in scientiis, gradus itineris quisque, ea, quæ 8. Inquiratur de eo, quid possit et operetur disa tergo reliquit, prætervectus, etiam illa, quæ super- tantia aut proximitas corporis descendentis a terra, sunt, propius dat in conspectum. Hujus autem ad hoc, ut celerius cadat, aut tardius, aut etiam non topicæ exemplum, quoniam eam inter desiderata re- omnino (si modo fuerit extra orbem activitatis globi ponimus, subjungere visum est.

terræ ; quæ Gilberti opinio fuit) atque simul de eo, TOPICA PARTICULARIS, SIVE ARTICULI INQUISI

quid operetur immersio corporis descendentis magis in profundum terræ, aut collocatio ejusdem propius

ad superficiem terræ ? Etenim hæc res etiam motum 1. Inquiratur, qualia sint corpora, quæ motus gra- variat, ut operantibus in mineris perspectum est.

TIONIS DE GRAVI ET LEVI.

9. Inquiratur de eo, quid possit et operetur diffe- 19. Inquiratur de motu in sursum ipsius activitarentia corporum, per quæ motus gravitatis diffunditur tis calidi ; veluti cum calor in ferro candente citius et communicatur : atque utrum æque communicetur gliscit in sursum, quam in deorsum. per corpora mollia et porosa, ac per dura et solida : Exemplum igitur topicæ particularis tale sit : veluti si trabs lancis sit ex altera parte lingulæ illud interim, quod monere occepimus, iterum monelignea, ex altera argentea (licet fuerint reductæ ad mus, nempe ut homines debeant topicas particulares idem pondus) utrum non progignat variationem in suas alternare, ita ut, post majores progressus aliquos lancibus ? Similiter, utrum metallum, lanæ, aut in inquisitione factos, aliam et subinde aliam instivesicæ inflatæ, superimpositum, idem ponderet, quod tuant topicam, si modo scientiarum fastigia conscenin fundo lancis ?

dere cupiant. Nos autem topicis particularibus 10. Inquiratur de eo, quid possit et operetur in tantum tribuimus, ut proprium opus de ipsis, in subcommunicatione motus gravitatis distantia corporis jectis naturalibus dignioribus et obscurioribus, cona libramine : hoc est, cita et sera perceptio incubi- ficere in animo habeamus. Domini enim quæstionum tus sive depressionis : veluti in lancibus ; ubi altera sumus, rerum non item. Atque de inventiva hacpars trabis est longior (licet reducta ad idem pondus) tenus. an inclinet hoc ipsum lancem ? Aut in tubis arcuatis, ubi longior pars certe trahet aquam, licet brevior pars (facta silicet capacior) majus contineat pondus aquæ.

CAPUT QUARTUM. 11. Inquiratur de eo, quid possit intermixtio sive copulatio corporis levis cum corpore gravi, ad ele- Partitio artis judicandi in judicium per inductionem, vandam corporis gravitatem, ut in pondere anima- et per syllogismum. Quorum prius aggregatur lium vivorum et mortuorum ?

organo novo.

Partitio prima judicii per syllo 12. Inquiratur de secretis ascensibus et descensi- gismum in reductionem rectam et inversam. Par. bus partium leviorum et graviorum in uno corpore titio secunda ejus in analyticam, et doctrinam de integro : unde fiant sæpe accuratæ separationes ; ut elenchis. Partitio doctrine de elenchis in elen. in separatione vini et aquæ; in ascensione floris chos sophismatum, elenchos hermeniæ, et elenches lactis, et similibus.

imaginum, sive idolorum. Partitio idolorum in 13. Inquiratur, quæ sit linea et directio motus idola tribus, idola specus, et idola fori. Appendix gravitatis, et quatenus sequatur vel centrum terræ, artis judicandi, videlicet de analogia demonstraid est, massam terræ; vel centrum corporis ipsius, tionum pro natura subjecti. id est, nixum partium ejus. Centra enim illa ad demonstrationes apta sunt, in natura nihil valent. TRANSEAMUS nunc ad judicium, sive artem judi

14. Inquiratur de comparatione motus gravitatis candi, in qua agitur de natura probationum sive cum motibus aliis ; quos scilicet vincat, quibus cedat? demonstrationum. In arte autem ista judicandi (ut Veluti in motu (quem appellant) violento, motus etiam vulgo receptum est) aut per inductionem, aut gravitatis compescitur ad tempus : etiam, cum pon-per syllogismum concluditur : nam enthymemata et dus longe majus ferri ab exiguo magnete attollitur, exempla, illorum duorum compendia tantum sunt. cedit motus gravitatis motui sympathiæ.

At quatenus ad judicium, quod fit per inductionem, 15. Inquiratur de motu aëris, utrum feratur sur- nihil est, quod nos detinere debeat: uno siquidem sum, an sit tanquam adiaphorus ? Quod difficile est eodemque mentis opere illud, quod quæritur, et inveinventu, nisi per experimenta aliqua exquisita : nam nitur et judicatur. Neque enim per medium aliquod emicatio aëris in fundo aquæ fit potius per plagam res transigitur, sed immediate, eodem fere modo, quo aquæ, quam per motum aëris, cum idem etiam fiat fit in sensu. Quippe sensus, in objectis suis primain ligno. Aër autem aëri commixtus nihil prodit, riis, simul et objecti speciem arripit, et ejus veritati cum non minus levitatem exhibeat aër in aëre, quam consentit. Aliter autem fit in syllogismo; cujus gravitatem aqua in aqua : in bulla autem, exili probatio immediata non est, sed per medium perobducta pellicula, ad tempus stat.

ficitur. Itaque alia res est inventio medii, alia 16. Inquiratur, quis sit terminus levitatis ? Neque judicium de consequentia argumenti. Nam primo enim quemadmodum centrum terræ posuerunt cen- discurrit mens, postea acquiescit. At inductionis trum gravitatis, volunt (credo) ut ultima convexitas formam vitiosam prorsus valere jubemus ; legitimam cæli sit terminus levitatis. An potius, veluti gravia ad novum organum remittimus. Itaque de judicio videntur eousque ferri, ut decumbant, et tanquam ad per inductionem hoc loco satis. immobile ; ita levia eousque ferantur, ut rotari inci- De illo altero per syllogismum quid attinet dicere, piant, et tanquam ad motum sine termino ?

cum subtilissimis ingeniorum limis hæc res fere 17. Inquiratur quid in causa sit, cur vapores et attrita sit, et in multas minutias redacta ? Nec mirum, halitus eousque in altum, ac sita est regio (quam cum sit res, quæ cum intellectu humano magnam vocant) media aëris, ferantur; cum et crassiusculæ habeat sympathiam. Nam animus humanus miris sint materiæ, et radii solis per vices (noctu scilicet) modis ad hoc contendit et anhelat, ut non pensilis cessent?

sit, sed nanciscatur aliquid fixum et immobile, cui 18. Inquiratur de regimine motus flammæ in tanquam firmamento, in transcursibus et disquisisursum ; quod eo abstrusius est, quia singulis mo- tionibus suis, innitatur. Sane quemadmodum Arismentis flamma perit, nisi forte in medio flammarum toteles probare conatur inveniri in omni motu cormajorum ; etenim flammæ abruptæ a continuitate porum aliquid, quod quiescit; et fabulam antiquam sua parum durant.

de Atlante, qui ipse erectus cælum humeris sustinuit, pereleganter ad polos mundi traducit, circa quos tere, usum ejus degenerem et corruptum ad captiones conversiones expediuntur: similiter magno studio et contractiones per illa ipsa sophismata struendas appetunt homines aliquem habere intra se cogita- et concinnandas spectare. Quod genus facultatis tionum Atlantem, aut poles, qui intellectus fluctua- etiam pro eximio habetur, et haud parvas affert utitiones et vertigines aliquatenus regant; timentes litates. Licet eleganter introducta sit a quopiam scilicet, ne cælum ipsorum ruat. Itaque ad princi- illa differentia inter oratorem et sophistam; quod pia scientiarum constituenda præpropere festinarunt, alter tanquam leporarius cursu præstet; alter tansine periculo ruinæ et casus; nescientes profectó Sequuntur elenchi hermeniæ : ita enim (vocabueum, qui certa nimis propere captaverit, in dubiis lum potius, quam sensum ab Aristotele mutuantes) finiturum : qui autem judicium tempestive cohibuerit, eos appellabimus. Redigamus igitur hominibus in ad certa perventurum.

memoriam ea, quæ a nobis de transcendentibus, et Manifestum est igitur, artem hanc judicandi per de adventitiis entium conditionibus, sive adjunctis syllogismum nihil aliud esse, quam reductionem (cum de philosophia prima ageremus) superius dicta propositionum ad principia per medios terminos. sunt. Ea sunt, majus, minus; multum, paucum ; Principia autem consensu recepta intelliguntur, prius, posterius; idem, diversum; potentia, actus; atque a quæstione eximuntur. At terminorum habitus, privatio ; totum, partes; agens, patiens ; mediorum inventio libero ingeniorum acumini et motus, quies; ens, non ens ; et similia. Imprimis investigationi permittitur. Est autem reductio illa autem meminerint et notent differentes eas, quas dixiduplex, directa scilicet, et inversa. Directa est, cum mus, harum rerum contemplationes: videlicet quod ipsa propositio ad ipsum principium reducitur: id possint inquiri vel physice, vel logice. Physicam quod probatio ostensiva vocatur. Inversa est, cum autem circa eas tractationem philosophiæ primæ ascontradictoria propositionis reducitur ad contradic- signavimus. Superest logica: ea vero ipsa est res, torium principii ; quod vocant probationem per in- quam in præsenti doctrinam de elenchis hermeniæ commodum. Numerus vero terminorum mediorum, nominamus. Portio certe est hæc doctrinæ sana et sive scala eorum, minuitur aut augetur, pro remo- bona. Hoc enim habent notiones illæ generales et tione propositionis a principio.

communes, ut in omnibus disputationibus ubique interHis positis, partiemur artem judicii (sicut vulgo currant; adeo ut, nisi accurate, et anxio cum judicio, fere solet) in analyticam, et doctrinam de elenchis : bene jam ab initio distinguantur, universo disputaaltera indicat, altera cavet: analytica enim veras tionum lumini caliginem miris modis offusuræ sint; formas instituit de consequentiis argumentorum ; a et eo rem fere deducturæ, ut desinant disputationes quibus si varietur, sive deflectatur, vitiosa deprehen- in pugnas verborum. Etenim æquivocationes, et ditur esse conclusio: atque hoc ipsum in se elen- malæ acceptiones verborum (præsertim hujus genechum quendam sive redargutionem continet. Rectum ris) sunt sophismata sophismatum. Quare etiam enim (ut dicitur) et sui index est, et obliqui. Tutis- melius visum est istarum tractationem seorsum consimum nihilominus est elenchos veluti monitores stituere, quam eam, vel in philosophiam primam adhibere, quo facilius detegantur fallaciæ, judicium sive metaphysicam recipere ; vel ex parte analyticæ alioquin illaqueaturæ. In analytica vero nihil desi- subjicere, ut Aristoteles satis confuse fecit. Dediderari reperimus, quin potius oneratur superfluis, mus autem ei nomen ex usu, quia verus ejus usus quam indiget accessionibus.

est plane redargutio, et cautio circa usum verborum. Doctrinam de elenchis in tres partes dividere Quinimo partem illam de prædicamentis, si recte instiplacet ; elenchos sophismatum, elenchos hermeniæ, tuatur, circa cautiones de non confundendis aut transet elenchos imaginum sive idolorum. Doctrina de ponendis definitionum et divisionum terminis præelenchos sophismatum apprime utilis est; quamvis cipuum usum sortiri existimamus, et huc etiam referri enim pinguius fallaciarum genus, a Seneca, non in- malumus. Atque de elenchis hermeniæ hactenus. scite comparetur cum præstigiatorum technis; in Ad elenchos vero imaginum sive idolorum quod quibus quo pacto res geratur nescimus; aliter autem attinet, sunt quidem idola profundissimæ mentis se habere rem, quam videtur, satis novimus: sub- humanæ fallaciæ. Neque enim fallunt in particutiliora tamen sophismata non solum id præstant, ut laribus, ut cæteræ, judicio caliginem offundendo, et non habeat quis quod respondeat; sed et judicium tendiculas struendo ; sed plane ex prædispositione ipsum serio confundunt.

mentis prava, et perperam constituta, quæ tanquam Hæc pars de elenchis sophismatum præclare omnes intellectus anticipationes detorquet et inficit. tractata est ab Aristotele quoad præcepta : etiam a Nam mens humana (corpore obducta et obfuscata) Platone adhuc melius, quoad exempla; neque illud tantum abest ut speculo plano, æquali, et claro simifantum in persona sophistarum antiquorum (Gorgiæ, lis sit (quod rerum radios sincere excipiat et reflecHippiæ, Protagora, Euthydemi, et reliquorum) ve- tat) ut potius sit instar speculi alicujus incantati, rum etiam in persona ipsius Socratis, qui cum illud pleni superstitionibus et spectris. Imponuntur autem semper agat, ut nihil affirmet, sed a cæteris in me- intellectui idola, aut per naturam ipsam generis hudium adducta infirmet, ingeniosissime objectionum, mani generalem ; aut per naturam cujusqui indivifallaciarum, et redargutionum modos expressit. Ita- dualem ; aut per verba, sive naturam communicatique in hac parte nihil habemus, quod desideremus. Primum genus idola tribus; secundum idola Illud interim notandum ; quamvis usum hujus doc- specus; tertium idola fori, vocare consuevimus. trinæ probum et præcipuum in hoc posuerimus, ut Est et quartum genus, quod idola theatri appellamus, redarguantur sophismata ; liquido nihilominus pa- atque superinductum est a pravis theoriis, sive phi

vam.

« VorigeDoorgaan »