Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

:

:

enim affectus vehementior progignit motus in oculis, cumsepit ; neque fere quicquam purum invenias, quo et ore ipso, et gestu, indecoros et inconditos, subsul- illa claviculas suas non imprimat. Neque mirum est, torios et deformes ; adeo ut qui sibi ipsi fortasse in si superstitiosi ritus Baccho attribuantur, cum omnis aliquo affectu (veluti ira, arrogantia, amore) videa- fere malesanus affectus in pravis religionibus luxutur magnificus et tumidus, aliis tamen appareat tur- rietur : adeo ut hæreticorum colluvies Bacchanalia pis et ridiculus. Conspiciuntur autem in cupiditatis ethnicorum superarit; quorum etiam superstitiones, comitatu Musæ: neque enim reperitur ullus fere non minus cruentæ, quam turpes, extiterunt. Neque affectus, tam pravus et vilis, cui non blandiatur ali- | itidem mirum est, si furores a Baccho immitti puqua doctrina.

Hac enim in re, ingeniorum indul- tentur, cum et omnis affectus in excessu suo, veluti gentia et procacitas, Musarum majestatem in immen- furor brevis sit, et, si vehementius obsideat et incumsum minuit ; ut cum duces vitæ et signiferi esse bat, in insania sæpius terminetur. Illud autem de debeant, sint non raro cupiditatum pedissequæ et Pentheo et Orpheo inter orgia Bacchi laceratis, evioblectatrices.

dentem parabolam habet ; cum affectus quisque Imprimis vero nobilis est illa allegoria, Bacchum prævalidus erga duas res sit asperrimus atque infenamores suos in eam effudisse, quæ ab alio relicta sissimus: quarum altera est inquisitio in eum curiosa, erat et fastidita. Certissimum enim est, affectus id altera, admonitio salutaris et libera. Neque auxilio petere atque ambire, quod experientia jam pridem fuerit, si illa inquisitio fiat tantum contemplationis repudiavit. Atque norint omnes, qui affectibus suis aut spectandi gratia, tanquam arbore conscensa, absservientes et indulgentes, pretium potiundi in im- que omni animi malignitate ; neque rursus, si admensum augent (sive honores appetant, sive amores, monitio illa, multa cum suavitate et dexteritate adsive gloriam, sive scientiam, sive alia quæcunque) hibeatur; verum utcunque non tolerant orgia, aut se res relictas petere, et a compluribus, per omnia Pentheum, aut Orpheum. Postremo, illa confusio fere secula, post experimentum, dimissas et repudia- personarum Jovis et Bacchi, ad parabolam recte tas. Neque mysterio caret, quod hedera Baccho traduci potest; quandoquidem res gestæ nobiles et sacra fuerit; hoc enim duplici modo convenit. Pri- claræ, atque merita insignia et gloriosa, interdum a mum, quod hedera hieme virescat; deinde, quod virtute et recta ratione, et magnanimitate, interdum circa tot res (arbores, parietes, ædificia) serpat, ac autem a latente affectu, et occulta cupiditate (utcuncircumfundatur, et se attollat. Quod ad primum que famæ et laudis celebritate utraque res pariter enim attinet, omnis cupiditas per renitentiam et ve- gaudeat) proveniant; ut non facile sit distinguere titum, et tanquam antiperistasin (veluti per frigora facta Dionysi a factis Jovis. brumæ hedera) virescit, ac vigorem acquirit: secun- Verum in theatro nimis diu moramur; transeamus do, affectus aliquis in humana anima prædominans, ad palatium animi ; cujus limina majori cum veneomnes ejus actiones et decreta, tanquam hedera, cir- ratione et cura ingredi convenit.

FRANCISCI

BARONIS DE VERULAMIO, VICE-COMITIS SANCTI ALBANI,

DB

DIGNITATE ET AUGMENTIS SCIENTIARUM.

LIBER TERTIUS.

AD REGEM SUUM.

doctrinæ tanquam somnium: res dulcis et varia, et CAPUT PRIMUM.

volens videri aliquid in se habere divini ; quod etiam

somnia vendicant. Verum jam tempus est mihi, ut Partitio scientia in theologiam et philosophiam. evigilem, et me humo attollam, philosophiæ et sci

Partitio philosophiæ in doctrinas tres; de numine, entiarum liquidum æthera secans. de natura, de homine. Constitutio philosophiæ Scientia aquarum similis est : aquarum aliæ deprimæ, ut matris communis omnium.

scendunt cælitus, aliæ emanant e terra. Etiam

scientiarum primaria partitio sumenda est ex fontiHistoria omnis (rex optime) humi incedit, et ducis bus suis : Horum alii in alto siti sunt, alii hic infra. potius officio, quam lucis, perfungitur: poësis autem Omnis enim scientia duplicem sortitur informa

a

[ocr errors]

66

:

mores.

tionem. Una inspiratur divinitus, altera oritur a licæ orditur a familia. “ Omnia mutantur, nil inte. sensu. Nam quantum ad illam, quæ docendo infun- rit :" regula itidem in physicis hoc modo prolata ; ditur, scientiam; cumulativa ea est, non originalis ; " Quantum naturæ, nec minuitur, nec augetur :" sicut etiam fit in aquis, quæ præter fontes primarios, eadem competit theologiæ naturali, sic variata ; " Omex aliis rivulis in se receptis augescunt. Partiemur nipotentiæ sunt opera, aliquid ex nihilo facere, et igitur scientiam, in theologiam et philosophiam. aliquid in nihilum redigere:” quod etiam Scriptura Theologiam hic intelligimus inspiratam sive sacram; testatur, “ Didici, quod omnia opera, quæ fecit Deus, non naturalem, de qua paulo post dicturi sumus. At perseverent in perpetuum; non possumus eis quicillam (inspiratam nimirum) ad ultimum locum re- quam addere, nec auferre. Interitus rei arcetur per servabimus, ut cum ea sermones nostros claudamus; reductionem ejus ad principia :” regula est in phycum sit portus et sabbatum humanarum contempla-sicis; eadem valet in politicis (ut recte notavit tionum omnium,

Machiavellus) cum illa, quæ interitum rerumpubPhilosophiæ autem objectum triplex, Deus, na- licarum maxime prohibent, nihil aliud fere sint, tura, homo : et triplex itidem radius rerum. Natura quam reformatio earum, et reductio ad antiquos enim percutit intellectum radio directo; Deus autem

“ Putredo serpens magis contagiosa est, propter medium inæquale (creaturas scilicet) radio quam matura :” regula est in physicis, eadem inrefracto ; homo vero sibi ipsi monstratus et exhibi- signis etiam in moralibus ; cum homines profligatus, radio reflexo. Convenit igitur partiri philoso- tissimi et maxime facinorosi, minus corruptela phiam in doctrinas tres ; doctrinam de Numine, inferant publicis moribus, quam qui aliquid videntur doctrinam de natura, doctrinam de homine. Quo- habere sanitatis et virtutis, et ex parte tantum mali niam autem partitiones scientiarum non sunt lineis sunt. “ Quod conservativum est formæ majoris, id diversis similes, quæ coëunt ad unum angulum ; sed activitate potentius:" regula est in physicis. Etepotius ramis arborum, qui conjunguntur in uno nim, ut non abscindatur ipse rerum nexus, nec detur trunco (qui etiam truncus ad spatium nonnullum in- (ut loquuntur) vacuum, facit ad conservandam fabriteger est et continuus, antequam se partiatur in cam universi. Ut vero gravia congregentur ad ramos ); idcirco postulat res, ut priusquam prioris massam terræ, facit ad conservandam tantum regiopartitionis membra persequamur, constituatur una nem densorum. Itaque prior motus posteriorem scientia universalis, quæ sit mater reliquarum, et domat. Eadem tenet in politicis : nam quæ faciunt habeatur in progressu doctrinarum, tanquam portio ad conservandam ipsam politiam in sua natura, vaviæ communis, antequam viæ se separent et disjun- lidiora sunt, quam quæ ad bene esse particularium gant. Hanc scientiam, philosophiæ primæ, sive in republica membrorum conducunt. Similiter etiam sapientiæ (quæ olim rerum divinarum atque eadem locum habet in theologia. Etenim in theohumanarum scientia definiebatur) nomine insignimus. logicis virtutibus, charitas, quæ est virtus maxime Huic autem scientiæ nulla alia opponitur ; cum ab communicativa, præ reliquis omnibus eminet. “ Aualiis scientiis, potius limitibus, intra quos continetur, getur vis agentis per antiperistasin contrarii :" quam rebus et subjecto, differat, fastigia scilicet re- regula est in physicis. Eadem mira præstat in rum tantummodo tractans. Hanc ipsam utrum inter politicis ; cum omnis factio, ex contraria ingruente, desiderata reponere oporteat, hæsito; sed arbitror vehementer irritetur. " Tonus discors in concordem tamen poni debere. Equidem invenio farraginem actutum desinens, concentum commendat :” regula quandam et massam inconditam doctrinæ ex theolo-est musicæ. Eadem in ethicis et affectibus obtinet. gia naturali

, ex logica, ex partibus quibusdam phy- Tropus ille musicus, a clausula aut cadentia (quam sicæ (veluti de principiis, et de anima) compositam vocant) cum jamjam adesse videatur, placide elaet congestam, et sublimitate quadam sermonis homi- bendi; convenit cum tropo rhetorico expectationem num, qui se ipsos admirari amant, tanquam in eludendi. " Fidium sonus tremulus" eandem affert vertice scientiarum collocatam. Nos vero, misso auribus voluptatem, quam lumen, aquæ aut gemma fastu, id tantum volumus, ut designetur aliqua scien- | insiliens, oculis ; tia, quæ sit receptaculum axiomatum, quæ particularium scientiarum non sint propria, sed pluribus

“_-splendet tremulo sub lumine pontus." earum in commune competant.

Organa sensuum cum organis reflexionum conPlurima autem id genus axiomata esse nemo am- veniunt. Hoc in perspectiva locum habet; oculus bigat. Exempli gratia, “Si inæqualibus æqualia enim similis speculo sive aquis. Et in acoustica ; addas, omnia erunt inæqualia :" regula est ex ma- instrumentum enim auditus obici intra cavernam thematicis ; eadem et in ethicis obtinet, quatenus ad simile. Hæc pauca enumerasse sufficiet ad exemjustitiam distributivam ; siquidem in justitia com- pla. Quinimo magia Persarum (quæ in tantum est mutativa, ut paria imparibus tribuantur, ratio æqui- celebrata) in eo potissimum versabatur, ut architectatis postulat; at in distributiva, nisi imparia impa- turas et fabricas rerum naturalium, et civilium, symribus præstentur, iniquitas fuerit maxima. “ Quæ bolizantes notaret. Neque hæc omnia, quæ diximus, in eodem tertio conveniunt, et inter se conveniunt:" et alia hujus generis, similitudines meræ sunt (quales regula est itidem ex mathematicis ; verum simul | hominibus fortasse parum perspicacibus videri postam potens in logica, ut syllogismi sit fundamentum. sint) sed plane una eademque naturæ vestigia aut Natura se potissimum prodit in minimis :" regula signacula, diversis materiis et subjectis impressa. est in physicis, tam valida, ut etiam Democriti ato. Atque hæc res adhuc sedulo tractata non est. Inmos produxerit ; veruntamen eam recte adhibuit venias fortasse in scriptis, quæ ab ingeniis celsioribus Aristoteles in politicis, qui contemplationem reipub- ) promanarunt, hujusmodi axiomata raro et sparsim

66

nem

inserta, ex usu argumenti, quod tractant: corpus naturalis, philosophia etiam divina recte appellatur. vero aliquod talium axiomatum, quæ vim habeant Definitur autem hæc, ut sit talis scientia, seu potius quandam primitivam et summariam ad scientias, scientiæ scintilla, qualis de Deo haberi potest, per nemo composuit; cum tamen sit res ejusmodi, quæ lumen naturæ et contemplationem rerum creatarum; insigniter naturam unam faciat; quod philosophiæ et ratione objecti, sane divina, ratione informationis, primæ munus esse autumant.

naturalis
enseri potest.
Hujus scientiæ limit

ita Est et alia hujus philosophiæ primæ pars, quæ, vere signantur, ut ad atheismum confutandum et si ad vocabula respicias, vetus est; si ad rem, quam convincendum, et ad legem naturæ informandam se designamus, nova. Est autem inquisitio de condi- extendant; ad religionem autem adstruendam non tionibus adventitiis entium (quas transcendentes proferantur. Quamobrem nec Deus unquam edidit dicere possumus) pauco, multo; simili, diverso ; | miraculum, quo converteretur atheus: quia poterat possibili, impossibili ; etiam ente, et non ente; at- ipso naturæ lumine ad notitiam Dei perduci; verum que ejusmodi. Quandoquidem enim ista sub phy- miracula ad convertendos idololatras et superstitiosos sica proprie non cadant, dissertatio autem dialectica designata sunt, qui Numen agnoverunt, sed in cultu circa ea, magis ad argumentandi rationes, quam ad ejus aberrarunt; quoniam non sufficit lumen naturæ, rerum existentiam, sit accomodata; consentaneum Dei voluntati declarandæ, aut cultui ejus legitimo omnino est, ut hæc contemplatio (in qua non parum prodendo. Sicut enim opificis potentiam et peritiam est dignitatis et utilitatis) haud deseratur prorsus, ostendunt opera ejus, imaginem autem minime ; sic sed in scientiarum partitionibus nonnullum saltem opera Dei conditoris omnipotentiam et sapientiam inveniat locum: verum tamen hoc intelligimus fieri ostendunt, imaginem ejus haudquaquam depingunt. debere, longe alio, quam quo tractari solet, modo. Atque hac in re, ethnicorum opinio a sacra veritate Esempli gratia: nemo, qui de multo et pauco verba recedit: illi siquidem mundum imaginem Dei stafecit, hoc egit, ut causa reddatur, cur alia in natura, tuebant, hominem mundi. At sacræ literæ haud tam numerosa et ampla sint, et esse possint, alia tali honore mundum dignantur, ut Dei uspiam imago tam rara et modica: Nam certe fieri non potest, ut dicatur, sed solummodo opus manuum ejus; homiin rerum natura tanta sit copia auri, quanta ferri ; vero imaginem Dei immediate substituunt. tanta rosæ, quanta graminis; tanta specificati

, quanta Quocirca, quod sit Deus, quod rerum habenas tractet, non specificati. Similiter nemo, qui de simili et quod summe potens, quod sapiens et præscius, quod diverso disseruit, satis explicavit, cur, quasi perpetuo bonus, quod remunerator, quod vindex, quod adointer species diversas, interponantur participia quæ- randus, etiam ex operibus ejus demonstrari et evinci dam, quæ sunt speciei ambiguæ; veluti muscus in- potest; et admirabilia complura secreta circa attriter putredinem et plantam; pisces, qui hærent, et buta ejus, et multo magis circa regimen et dispenloco non moventur, inter plantam et animal ; sorices sationem super universum, etiam sobrie ex iisdem et mures, et alia nonnulla, inter animalia ex putre- elici et manifestari queunt; estque istud argumentum dine, et ex semine prognata; vespertiliones inter a nonnullis utiliter pertractatum. Verum ex intuitu aves et quadrupedes ; pisces volantes (qui jam no- rerum naturalium, atque humanæ rationis principiis, tissimi sunt) inter aves et pisces; phocæ inter pisces de fidei mysteriis, vel ratiocinari, vel etiam suadere et quadrupedes; et alias hujusmodi. Neque rursus vehementius, aut rursus ea curiosius introspicere et causam indagavit quispiam, cur cum similia simili- ventilare, et de modo mysterii inquirere, haud tutum bus gaudeant, ferrum ferrum non trahat, quod mag- meo judicio fuerit. “ Da fidei quæ fidei sunt.” nes facit, neque aurum ipsum aurum, licet argentum Nam vel ethnici, in illustri et divina, de aurea catevirum alliciat. Circa hæc et similia in disceptatione na, fabula, hoc ipsum concedunt: “ quod Jovem de transcendentibus illis, altum est silentium: ora- de cælo ad terras deducere nec homines potuerunt, tionis enim apices, non rerum subtilitates, secuti nec dii; e contrario, quod Jupiter pertrahere eos sunt homines. Quamobrem horum transcendentium, potuerit e terra ad cælum.” Quare frustra sudaverit, sive conditionum entium adventitiarum inquisitio- qui cælestia religionis arcana nostræ rationi adapnem veram et solidam, secundum naturæ non ser- tare conabitur: decebit potius, mentes nostras ad monis leges, philosophiam primam recipere volu- cælestis veritatis thronum adorandum attollere. In mus. Atque de philosophia prima (sive de sophia) hac igitur parte theologiæ naturalis, tantum abest, quam inter desiderata haud immerito retulimus, hæc ut defectum aliquem observem, ut excessum potius dicta sint.

reperiam; ad

quem

subnotandum paulum sum di

gressus, propter maxima incommoda et pericula, CAPUT SECUNDUM.

quæ ex eo tum religioni, tum philosophiæ impen

dent; utpote qui et religionem hæreticam procudet, De theologia naturali : et doctrina de angelis et et philosophiam phantasticam et superstitiosam. spiritibus ; quæ ejusdem est oppendix.

Secus est, quod ad angelorum et spirituum natu

ram attinet ; quæ nec inscrutabilis est, nec interdicCOLLOCATA igitur sua in sede communi scientia- ta; ad quam etiam, ex affinitate, quam habet cum rum parente, instar Berecynthiæ tanta gaudentis anima humana, aditus magna ex parte est patefactus. cælesti sobole;

Præcipit certe Sacra Scriptura ; “ Nemo vos deci. “Omnes cælicolas, omnes supera alta tenentes;”

piat in sublimitate sermonum, et religione angelorum,

ingerens se in ea, quæ non novit.” Attamen si hoc revertamur ad partitionem illam trium philosophia-monitum diligenter perpendas, duo duntaxat in eo rum, divinæ, naturalis, et humanæ. Nam theologia vetita reperies; adorationem scilicet, qualis Deo de

[ocr errors]

At con

betur, Angelorum; et fanaticas de iis opiniones, vel ultra creaturæ sortem eos efferentes, vel ampliorem

CAPUT QUARTUM. de iis cognitionem, quam quis revera adeptis sit, venditantes. Cæterum sobria circa illos inquisitio, Partitio doctrinæ speculativæ de natura, in physicam quæ vel per rerum corporearum scalam ad eorum specialem et metaphysicam : quarum physica cau. naturam pernoscendam ascendat, vel in anima hu- sam efficientem et materiam, metaphysica causam mana, veluti in speculo, eam intueatur, neutiquam finalem et formam inquirit. Partitio physicæ in prohibetur. Idem de spiritibus statuendum immun- doctrinas de principiis rerum, de fabrica rerum dis, qui a statu suo deciderunt. Consortium cum sive de mundo, et de varietate rerum. Partitio iis, atque usus operæ eorum, illicitus est; multo physice de varietate rerum in doctrinam de conmagis qualiscunque cultus vel veneratio.

cretis, et doctrinam de abstractis. Partitio doctemplatio et cognitio illorum naturæ, potestatis, il- trina de concretis" rejicitur ad easdem partitiones, lusionum, non solum ex locis Scripturæ sacræ, sed quas suscipil" historia naturalis. Partitio docex ratione, aut experientia, haud postrema pars est trince de abstractis in doctrinam de schematismis sapientiæ spiritualis. Sic certe Apostolus, “ strata- materiæ, et doctrinam de mortibus. Appendices gematum ejus non ignari sumus." Ac non minus due physice speculative, problemata naturalia, dæmonum naturam investigare in theologia naturali placita antiquorum philosophorum. Partitio meconceditur, quam venenorum in physica, aut vitiorum taphysicæ, in doctrinam de formis, et doctrinam in ethica. Hanc autem scientiæ partem de Angelis

de causis finalibus. et dæmonibus inter desiderata numerare non licet, quippe quæ ab haud paucis sit tentata: æquius esset, NATURALIS philosophiæ partem, quæ speculativa ut scriptorum in hoc genere pars haud parva, aut est et theorica, in physicam specialem et metavanitatis, aut superstitionis, aut subtilitatis inutilis, physicam dividere placet. Atque in hac partitione arguantur.

attendant homines nos vocabulum metaphysicæ usur

pare sensu, a recepto et vulgato discrepanti. Hic CAPUT TERTIUM.

autem locus admonendi videtur, de nostro in genere,

circa usum vocabulorum, instituto. Id hujusmodi Partitio naturalis philosophiæ in speculativam et est, ut tam in præmisso vocabulo metaphysicæ,

operativam: quodque illæ duæ, et in intentione quam in aliis, ubi conceptus et notiones nostræ notractantis, et in corpore tractatus segregari de

væ sunt, et a receptis recedunt, maxima certe cum beant.

religione antiqua vocabula retineamus. Cum enim

futurum speremus, ut ordo ipse et dilucida rerum Missa igitur theologia naturali (cui inquisitionem explicatio, quam subjungere conamur, nos a prava de spiritibus, ut appendicem attribuimus) accedamus vocabulorum (quibus utimur) intelligentia liberent; ad secundam partem : ,videlicet illam de natura, sive in cæteris omnino avemus (quatenus sine veritatis philosophiam naturalem. Optime Democritus ; ac scientiarum dispendio fieri possit) vel minimum ab “ Scientiam de natura in profundis mineris, sive pu- antiquorum aut opinionibus, aut loquendi more deteis, latere demersam.” Non male chemici; “ Vul- Aectere. Qua in re Aristotelis confidentiam proinde canum alteram naturam esse; quinetiam id celeriter subit mirari; qui impetu quodam percitus contradicperficere, quod natura per ambages et temporis mo- tionis, et bellum universæ antiquitati indicens, non ras solet.” Quidni igitur philosophiam in duas solum nova artium vocabula pro libitu cudendi lipartes secemus, fodinam et fornacem; et duo con-centiam usurpavit; sed etiam priscam omnem sapistituamus philosophorum munera, operarios in mine- entiam extinguere et delere annisus est. Adeo ut ris, et fabros ? Sane utcunque videamur hæc per neque nominet uspiam auctores antiquos, neque doglusum loqui ; tamen hujus generis partitionem uti- matum eorum mentionem ullam faciat, nisi quo aut lissimam esse censemus, cum proponetur vocabulis homines perstringeret, aut placita redargueret. Sane familiaribus et scholasticis ; hoc est, ut dividatur si famam nomini suo, ac sequacium turbam affecta“ Doctrina de natura in inquisitionem causarum, et verit, hoc rationibus suis imprimis accommodatum. productionem effectuum ; speculativam, et operati- Siquidem in veritate philosophica asserenda et reci. vam.” Altera naturæ viscera per scrutatur, altera pienda, idem contingit, quod in veritate divina; naturam veluti super incudem efformat. Neque me “ Veni in nomine Patris, nec recipitis me; si quis fugit, quam arcto copulentur vinculo causæ et effec- venerit in nomine suo, eum recipietis." tus, ut explicationem eorum aliquatenus conjungi hoc cælesti aphorismo, si, quem præcipue designave. sit necesse. Attamen quandoquidem omnis solida rit, spectemus ; (nempe Antichristum omnium secuet fructuosa naturalis philosophia duplicem adhibeat lorum impostorem maximum) colligere licet, istud scalam, eamque diversam, ascensoriam et descenso- ipsum, " Venire in nomine suo,” nulla antiquitatis, riam ; ab experientia ad axiomata, et ab axiomati- aut (si ita loqui licet) paternitatis habita ratione, bus ad nova inventa, consultissimum judico ut hæ rem mali ominis esse ad veritatem; utcunque eam sæduæ partes, speculativa et operativa, et in intentione pe numero comitetur illa fortuna, “ Eum recipietis." tractantis, et in corpore tractatus separentur. Cæterum de viro tam eximio certe, et ob acumen

ingenii mirabili, Aristotele, crediderim facile hanc ambitionem eum a discipulo suo accepisse, quem fortasse æmulatus est; ut si ille omnes nationes, hic omnes opiniones subigeret; et monarchiam quandam

Sed ex

[ocr errors]

in contemplationibus sibi conderet. Quanquam fieri natura, aut propter communia rerum omnium prinpossit, ut apud aliquos tetricos, et linguæ acerbæ, cipia ; aut propter unicam integralem universi simili cum discipulo suo titulo insigniretur;

fabricam. Itaque hæc unio naturæ duas peperit

physicæ partes: unam de principiis rerum ; alteram “ Felix terrarum prædo, non utile mundo

de fabrica universi, sive de mundo; quas etiam docEditus exemplum :'

trinas de summis appellare consuevimus. Tertia eodem modo,

doctrina (quæ de natura sparsa sive fusa tractat) “ Felix doctrinæ prædo," etc.

omnimodam rerum varietatem et summas minores

exhibet. Ex his igitur patet tres omnino reperiri Nobis vero ex altera parte (quibus, quantum cala- doctrinas physicas ; de principiis rerum, de mundo mo valemus, inter vetera et nova in literis fædus et sive de fabrica rerum, et de natura multiplici sive commercium contrahere cordi est) decretum manet, sparsa ; quæ postrema (ut diximus) omnimodam antiquitatem comitari usque ad aras; atque vocabula rerum varietatem continet; estque veluti glossa antiqua retinere, quanquam sensum eorum et defini- prima, aut paraphrasis circa naturæ interpretationem. tiones sæpius immutemus ; secundum moderatum Harum trium partium desideratur totaliter nulla ; illum et laudatum in civilibus novandi modum, quo cæterum quam vere et solide tractentur, non est hic Terum statu novato, verborum tamen solennia durent; definiendi locus. quod notat Tacitus, “ Eadem magistratuum voca- At physicam sparsam sive de varietate rerum, bula."

rursus in duas partes dividemus ; physicam de conRedeamus igitur ad acceptionem vocabuli meta- cretis, et physicam de abstractis; sive physicam physicæ, nostro sensu. Patet ex iis, quæ supra de naturis. Altera (ut logicis vocabulis utamur) disseruimus, disjungere nos philosophiam primam a inquirit de substantiis, cum omni varietate suorum metaphysica, quæ hactenus pro re eadem habitæ accidentium : altera de accidentibus per omnem sunt. Nam communem scientiarum parentem, hanc varietatem substantiarum. Veluti si inquiratur de naturalis philosophiæ portionem, posuimus. Atque leone aut quercu, illa complura diversa accidentia philosophiæ primæ communia et promiscua scien- suffulciunt : contra, si inquiratur de calore aut gratiarum axiomata assignavimus. Etiam relativas et vitate, illa plurimis distinctis substantiis insunt. adventitias entium conditiones (quas transcendentes Cum vero omnis physica sita sit in medio, inter hisnominavimus) multum, paucum ; idem, diversum; toriam naturalem et metaphysicam; prior pars (si possibile, impossibile ; et hoc genus reliqua, eidem recte advertas) historiæ naturali propior est, posteattribuimus; id solummodo cavendo, ut physice, non rior metaphysicæ. Physica antem concreta eandem logice tractentur. At inquisitionem de Deo, uno, subit divisionem, quam historia naturalis ; ut sit bono, angelis, spiritibus, ad theologiam naturalem vel circa cælestia ; vel circa meteora ; vel circa retulimus. Merito igitur quæri possit, quid tandem globum terræ et magis; vel circa collegia majora, sit, quod metaphysicæ relinquatur ? Certe ultra quæ elementa vocant; vel circa collegia minora, sive naturam nihil, sed ipsius naturæ pars multo præstan- species; etiam circa prætergenerationes, et circa tissima. Atque profecto citra veritates dispendium, mechanica. Etenim in hisce omnibus historia natuhuc usque de veterum sententia respondere liceat, ralis factum ipsum perscrutatur et refert ; at physica physicam ea tractare, quæ penitus in materia mersa itidem causas: sed intellige hoc de causis fluxis, sunt et mobilia, metaphysicam abstracta magis et materia scilicet et efficiente. Inter hasce physicæ constantia. Rursus physicam in natura supponere portiones, manca prorsus et imperfecta est ea, quæ existentiam tantum, et motum, et naturalem neces. inquirit de cælestibus, cum tamen propter nobilitasitatem ; at metaphysicam etiam mentem et ideam. tem subjecti præcipue hominibus curæ esse deberet. Nam huc forte redit ea, quam dicemus, res. Verum Etenim astronomia fundata est in phænomenis non nos eam, missa sermonis sublimitate, perspicue et male; sed humilis est, et minime etiam solida: at familiariter proponemus. Partiti sumus naturalem astrologia in plurimis etiam fundamento caret. Certe philosophiam in causarum inquisitionem, et produc- astronomia talem offert húmano intellectui victitionem effectuum.

Inquisitionem causarum in the- mam, qualem Prometheus olim, cum fraudem Jovi oricam conjecimus. Eam in physicam et metaphy- fecit: adduxit ille loco bovis veri pellem bovis sicam partiti sumus.

Ergo necesse est, ut vera grandis et pulchri, stramine, et foliis, et viminibus differentia harum sumatur ex natura causarum, quas suffarcinatam. Exhibet similiter et astronomia exinquirunt. Itaque absque aliqua obscuritate aut teriora cælestium (astrorum dicimus numerum, situm, circuitione, physica est, quæ inquirit de efficiente et motus, periodos) tanquam pellem cæli, pulchram, materia ; metaphysica, quæ de forma et fine. et in systemata fabre concinnatam : at viscera de

Physica igitur causarum vaga et incerta, et pro sunt (rationes nempe physicæ) ex quibus (hypothemodo subjecti, mobilia complectitur ; causarum con- sibus astronomicis adjunctis) eruatur theoria ; non stantiam non assequitur.

quæ phænomenis tantum satisfaciat (cujus generis

complures ingeniose confingi possent) sed quæ sub“ Limus ut hic durescit, et hæc ut cera liquescit, Uno eodemque igne.”

stantiam, et motum, et influxum cælestium, prout

revera sunt, proponat. Explosa enim fere jam Ignis duritiei causa, sed in limo; ignis colliquationis pridem sunt illa ; raptus primi mobilis” et “soli. causa, sed in cera. Partiemur autem physicam in ditas cæli” (stellis in orbibus suis tanquam clavis in doctrinas tres. Natura enim aut collecta in unum, laquearibus infixis). Nec multo melius asseritur ; aut fusa et sparsa est. Colligitur vero in unum quod sint diversi poli zodiaci et mundi; quod sit

n

[ocr errors]
« VorigeDoorgaan »