Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

philosophia. Quod enim ad eam partem pertinet, CAPUT PRIMUM.

quæ redundare videtur, prophetiam videlicet, ea hisPartitio universalis doctrine humanæ in historiam, toriæ genus est: quandoquidem historia divina, ea

poësim, philosophiam, secundum tres intellectus, polleat supra humanam prærogativa, ut narratio facultates, memoriam, phantasiam, rationem; quod factum præcedere, non minus quam sequi possit. que eadem partitio competat etiam theologicis. Partitio doctrinæ humanæ ea est verissima, quæ

CAPUT SECUNDUM. sumitur ex triplici facultate animæ rationalis, quæ Partitio historiæ in naturalem et civilem, ecclesiastica doctrinæ sedes est : historia ad memoriam refertur,

et literaria sub civili comprehensa. Partitio his. poësis ad phantasiam, philosophia ad rationem.

torie naturalis in historiam generationum, prælerPer poësim autem, hoc loco intelligimus non aliud,

generationum, et artium. quam historiam confictam, sive fabulas. Carmen enim styli quidam character est, atque ad artificia HISTORIA aut naturalis est, aut civilis : in naturali, orationis pertinet; de quo suo loco.

naturæ res gestæ et facinora memorantur; in civili, Historia proprie individuorum est, quæ circum- hominum. Elucent proculdubio divina in utrisque, scribuntur loco et tempore. Etsi enim historia sed magis in civilibus, ut etiam propriam historiæ naturalis circa species versari videatur; tamen hoc speciem constituant, quam sacram aut ecclesiasticam fit ob promiscuam rerum naturalium (in plurimis) | appellare consuevimus. Nobis vero etiam ea videsub una specie, similitudinem ; ut, si unam noris, tur literarum et artium dignitas, ut iis historia proomnes noris. Sicubi autem individua reperiantur, pria seorsum attribui debeat: quam sub historia quæ aut unica sunt in sua specie, veluti sol et lu- civili (quemadmodum et ecclesiasticam) comprehendi na; aut a specie insigniter deflectunt, ut monstra ; | intelligimus. non minus recte constituitur narratio de illis in his Partitionem historiæ naturalis moliemur ex statu toria naturali, quam de hominibus singularibus in et conditione ipsius naturæ, quæ in triplici statu pohistoria civili. Hæc autem omnia ad memoriam sita invenitur, et tanquam regimen trinum subit. spectant.

Aut enim libera est natura, et cursu consueto se exPoësis, eo sensu, quo dictum est, etiam individu- plicans, ut in cælis, animalibus, plantis, et universo orum est; confictorum ad similitudinem illorum, quæ naturæ apparatu ; aut a pravitatibus et insolentiis in historia vera memorantur: ita tamen ut modum materiæ contumacis, et ab impedimentorum violentia, sæpius excedat, et quæ in rerum natura nunquam de statu suo detruditur, ut in monstris ; aut denique conventura, aut eventura fuissent, ad libitum compo- ab arte et opera humana constringitur, et fingitur, nat et introducat; quemadmodum facit et pictoria. et tanquam novatur, ut in artificialibus. Sic itaque Quod quidam phantasiæ opus est.

partitio historiæ naturalis in historiam generationum, Philosophia individua dimittit; neque impres- præter-generationum, et artium; quam postremam, siones primas individuorum, sed notiones ab illis etiam mechanicam, et experimentalem appellare conabstractas complectitur ; atque in iis componendis suevimus. Harum prima libertatem naturæ tractat: et dividendis, ex lege naturæ et rerum ipsarum evi- secunda errores: tertia vincula. Libenter autem dentia, versatur. Atque hoc prorsus officium est historiam artium, ut historiæ naturalis specimen, conatque opificium rationis.

stituimus: quia inveteravit prorsus opinio, ac si Hæc autem ita se habere, si quis intellectualium aliud quippiam esset ars a natura, artificialia a natuorigines petat, facile cernet. Individua sola sensum ralibus : unde illud malum, quod plerique historiæ percellunt, qui intellectus janua est. Individuorum naturalis scriptores, perfunctos se putent, si historiam eorum imagines, sive impressiones a sensu exceptæ, animalium, aut plantarum, aut mineralium confecefiguntur in memoria, atque abeunt in eam, a princi- rint, omissis artium mechanicarum experimentis. pio tanquam integræ, eodem, quo occurrunt, modo : Sed et illabitur etiam animis hominum aliud subtilieas postea recolit, et ruminat anima humana; quas us malum; nempe, ut ars censeatur solummodo tandeinceps aut simpliciter recenset; aut lusu quodam quam additamentum quoddam naturæ, cujus scilicet imitatur ; aut componendo et dividendo digerit. ea sit vis, ut naturam (sane) vel inchoatam perficere, Itaque liquido constat, ex tribus his fontibus, memo vel in deterius vergentem emendare, vel impeditam riæ, phantasiæ, et rationis, esse tres illas emanati-liberare; minime vero penitus vertere, transmutare, ones, historiæ, poëseos, et philosophiæ : nec alias aut in imis concutere possit: quod ipsum rebus huaut plures esse posse. Etenim historiam et experi- manis præproperam desperationem intulit. At conentiam pro eadem re habemus ; quemadmodum tra, illud animis hominum penitus insidere debuerat; etiam philosophiam et scientias.

artificialia a naturalibus, non forma aut essentia, sed Neque alia censemus ad theologica partitione efficiente solummodo differre; homini quippe in opus esse.

Differunt certe informationes oraculi et naturam, nullius rei potestatem esse, præterquam sensus, etre et modo insinuandi: sed spiritus humanus motus, ut scilicet corpora naturalia aut admoveat, unus est, ejusque arculæ et cellæ eædem. Fit itaque, aut amoveat. Ubi igitur datur admotio corporum ac si diversi liquores, atque per diversa infundibula, naturalium, aut remotio, conjungendo (ut vocant) in unum atque idem vas recipiantur. Quare et activa passivis, omnia potest homo; ubi non datur, theologia, aut ex historia sacra constat ; aut ex nihil : neque interest, si res ponantur in ordine ad parabolis, quæ instar divinæ poëseos sunt; aut ex aliquem effectum, utrum hoc fiat per hominem, vel præceptis et dogmatibus, tanquam perenni quadam I absque homine. Aurum aliquando excoquitur igne,

aliquando in arenulis purum invenitur, ministrante quis sibi unicam veritatis inquisitionem proponat ; sibi ipsi natura: iris similiter fit ex nube roscida in quod et majestas tua exemplo proprio confirmavit. sublimi; fit etiam per aspersionem aquæ, hic apud Tu enim, duobus illis clarissimis et acutissimis relinos.

Itaque natura omnia regit: subordinantur gionis ac naturalis philosophiæ oculis, tales umbras autem illa tria ; cursus naturæ; exspatiatio naturæ ; prudenter ac perspicaciter perlustrasti ; ut te soli et ars, sive additus rebus homo : ideoque in historia simillimum probaveris, qui polluta loca ingreditur, naturali, tria illa comprehendi par est ; quod etiam nec tamen inquinatur. Cæterum illud monuerim, C. Plinius magna ex parte fecit : qui historiam na. narrationes istas cum rebus superstitiosis conjunctas, turalem solus pro dignitate complexus est; sed com seorsum componi, neque cum puris et sinceris natuplexam, minime ut decuit, imo potius indignis modis ralibus commisceri oportere. Quod vero ad narratractavit.

tiones attinet, circa prodigia et miracula religionum; Harum prima habetur mediocriter exculta : se illa certe aut non utique vera sunt, aut nulla ex quentes duæ ita tenuiter et inutiliter tractantur, ut in parte naturalia ; ideoque ad historiam naturalem desideratorum classe reponendæ sint. Neque enim non pertinent. reperias satis instructam et locupletem collectionem Quantum ad historiam naturæ subactæ, et factitiæ, operum naturæ eorum, quæ a cursu ordinario gene- quam mechanicam appellare solemus; invenio sane rationum, productionum, et motuum aberrarunt, et collectiones quasdam de agricultura, etiam de artibus deflexerunt: sive sint illi fætus certarum regionum compluribus mechanicis : sed, quod pessimum est aut locorum singulares; sive temporum eventus in- in hoc genere, semper negliguntur et rejiciuntur soliti; sive casuum (ut ait ille) ingenia ; sive pro experimenta, in artibus singulis familiaria et vulprietatum abditarum effectus; sive monadica naturæ gata ; quæ tamen ad interpretationem naturæ æque in sua specie. Non negaverim, inveniri libros ni. aut plus faciunt, quam minus trita. Nam labes quæmio plures, fabulosis experimentis, commentitiis dam literis aspergi videatur, si forte viri docti se secretis, et frivolis imposturis, ad voluptatem et no submittant inquisitioni, aut observationi rerum mevitatem, refertos; cæterum narrationem gravem et chanicarum, nisi fuerit earum, quæ pro arcanis artis, severam, de heteroclitis et mirabilibus naturæ, dili aut pro rebus admodum raris, aut subtilibus repugenter examinatam ac fideliter descriptam, non, in- tentur: quod tam inanis ac superciliosæ arrogantiæ quam, invenio: præsertim cum debita rejectione, et vitium merito irrisit Plato, quando Hippiam sophispublica tanquam proscriptione mendaciorum et fabu tam jactabundum inducit cum Socrate disputantem, larum, quæ invaluerunt. Nam ut res se nunc habet, sincero et solido veritatis investigatore : qui, cum de si forte mendacia aliqua circa res naturales obtinu pulchritudine sermo institutus esset, pro vago suo et erint, et celebrata sint (sive quod tantum possit reve soluto disputandi more, primum intulit exemplum rentia antiquitatis, sive quod illa denuo examini sub virginis pulchræ, dein equæ pulchræ, postremo ollæ jicere sit molestum, sive quod mirifica scilicet orna fictilis pulchræ et affabre factæ : hoc ultimo exemmenta putantur orationis, propter similitudines et plo Hippias commotus, dixit: “Stomacharer certe, comparationes) nunquam postea exterminantur aut nisi humanitatis ratio me eo adigeret, cum quoquam retractantur.

disputare, qui exempla tam vilia et sordida allegaret.” Finis hujusmodi operis, quod exemplo suo deco Cui Socrates, “ Te quidem ita decet, cum tam nitidis rarit Aristoteles, nil minus est, quam ut curiosis et sis amictus vestibus et pulchris calceis :" et alia per inanibus ingeniis gratificetur, sicut faciunt mirabi ironiam. Enimvero, illud pro certo asseri possit, larii et prodigiastri : verum duas ob causas, utram grandia exempla haud optimam, aut tutissimam que seriam et gravem; unam, ut axiomatum corri- afferre informationem. Id quod exprimitur non gatur iniquitas ; quæ plerunqne in exemplis tritis insulse in pervulgata illa fabula de philosopho: qui et vulgatis fundamentum habent ; alteram, quod a cum stellas sublatis oculis intueretur, incidit in miraculis naturæ ad miracula artis expeditus sit aquam : nam si oculos demisisset, stellas illico in transitus et pervius. Neque enim huic rei plus inest aqua videre potuisset ; verum suspiciens in cælum, negotii, præterquam ut naturæ vestigia persequaris aquam in stellis videre non potuit. Eodem modo sagaciter, cum ipsa sponte aberret; ut hoc pacto sæpe accidit, ut res minutæ et humiles plus conferant postea cum tibi libuerit, eam eodem loci deducere, ad notitiam grandium, quam grandes ad notitiam et compellere possis. Neque vero præceperim, ut minutarum. Bene siquidem notavit Aristoteles, ex historia ista mirabilium, superstitiosæ narratio “ cujusque rei naturam in portionibus ejus minimis nes, de maleficiis, fascinationibus, incantationibus, optime cerni.” Quam ob causam, reipublicæ natusomniis, divinationibus, et similibus, prorsus exclu ram perscrutatur primo in familia, et in simplicisdantur, ubi de facto et re gesta liquido constet. simis combinationibus societatis (mariti scilicet et Nondum enim innotuit, quibus in rebus et quousque, uxoris, parentum et liberorum, domini et servi) quæ effectus superstitioni attributi ex causis naturalibus in quolibet tuguriolo occurrunt. Simili plane ratiparticipent. Ideoque licet hujusmodi artium usum one natura hujusce magnæ civitatis (universitatis et praxin merito damnandum censeamus, tamen a nimirum rerum) ejusque dispensatio, in prima quaque speculatione et consideratione ipsarum (si strenue symbolizatione et minimis rerum portionibus invesexcutiantur) notitiam haud inutilem consequemur, tiganda est : uti fieri videmus, quod secretum illud non solum ad delicta in hoc genere rerum rite di- naturæ (habitum pro maximo) de verticitate ferri, judicanda; sed etiam ad naturæ secreta ulterius tactu magnetis exciti, ad polos, se conspiciendum rimanda. Neque certe hæsitandum de ingressu et præbuit, non in vectibus ferreis, sed in acubus. penetratione, intra hujusmodi antra et recessus, si Ego vero, si quod sit mei pondus judicii, sic plane

statuo; historiæ mechanicæ usum erga philosophiam ad instituendam philosophiam sint accommodata) ad naturalem, esse maxime radicalem et fundamenta nil magni res recidet. Longe autem profecto abest lem. Talem intelligo philosophiam naturalem, quæ ab ea historia, quam animo metimur. Primo enim non abeat in fumos speculationum subtilium, aut desiderantur duæ illæ historiæ naturalis partes (de sublimium : sed quæ efficaciter operetur, ad suble- quibus modo diximus) præter-generationum, et arvanda vitæ humanæ incommoda. Neque enim ad | tium, in quibus nos plurimum ponimus : deinde in præsens tantum juvabit, nectendo et transferendo tertia illa (quæ reliqua est) parte generali, nimirum observationes unius artis in usum aliarum, et inde de generationibus, uni tantum ex quinque partibus novas commoditates eliciendo; quod necesse est ejus satisfacit. Siquidem historiæ generationum fieri, cum experimenta diversarum artium in unius constituuntur partes subordinatæ quinque: prima hominis observationem et considerationem venient; cælestium, quæ phænomena ipsa sincera complecsed porro ad causas rerum indagandas, et artium titur, atque separata a dogmatibus : secunda meaxiomata deducenda, lucidiorum facem accendet, teororum (annumerando etiam cometas) et regionum, quam hactenus unquam affulsit. Quemadmodum quas vocant, aëris : neque enim de cometis, meteoris enim ingenium alicujus haud bene noris, aut proba- ignitis, ventis, pluviis, tempestatibus, et reliquis, inris, nisi eum irritaveris; neque Proteus se in varias venitur aliqua historia, quæ ullius sit pretii. Tertia rerum facies vertere solitus est, nisi manicis arcte terræ et maris (quatenus sunt universi partes in. comprehensus; similiter etiam natura arte irritata tegrales) montium, fluminum, æstuum, arenarum, et vexata se clarius prodit, quam cum sibi libera sylvarum, insularum, denique figuræ ipsius continenpermittitur.

tium prout exporriguntur; in his omnibus, potius Antequam vero hoc membrum historiæ naturalis naturalia inquirendo et observando, quam cosmo(quod mechanicum atque experimentale vocamus) graphica. Quarta, de massis materiæ communibus, dimittamus, illud adjiciendum : corpus talis historiæ, quas collegia majora vocamus (vulgo elementa dicunnon solum ex artibus ipsis mechanicis, verum et ex tur); neque enim de igne, aëre, aqua, terra, eooperativa parte scientiarum liberalium, ac simul ex rumque naturis, motibus, operibus, impressionibus, practicis compluribus (quæ in artem non coaluerunt) narrationes reperiuntur, quæ corpus aliquod historiæ confici debere, ut nihil utile prætermittatur, quod ad justum constituant. Quinta et ultima, de collectioniinformandum intellectum juvat. Atque hæc est his- bus materiæ exquisitis, quæ a nobis collegia minora, toriæ naturalis partitio prima.

vulgo species appellantur. In hac autem postrema sola, industria scriptorum enituit; ita tamen ut

potius luxuriata sit in superfluis (iconibus animaCAPUT TERTIUM.

lium, aut plantarum, et similibus intumescens) quam

solidis et diligentibus observationibus ditata, quæ Partitio historie naturalis secunda, ex usu et fine ubique in historia naturali subnecti debeant. Atque,

suo, in narrativam et inductivam : quodque finis ut verbo dicam, omnis, quam habemus, naturalis nobilissimus historie naturalis sit, ut ministret et historia, tam inquisitione sua, quam congerie, nullo

in ordine sit ad condendam philosophiam : quem modo in ordine ad eum, quem diximus, finem (confinem intuetur inductiva. Partitio historiæ gene- dendæ scilicet philosophiæ) aptata est. Quare hisrationum in historiam cælestium: historiam meteo- toriam inductivam desiderari pronunciamus. Atque rorum : historiam globi terre et maris: historiam de naturali historia hactenus. massarum sive collegiorum majorum : et historiam specierum sive collegiorum minorum.

CAPUT QUARTUM. Historia naturalis, ut subjecto triplex (quemadmodum diximus) ita usu duplex est : adhibetur enim, Partitio historie civilis, in ecclesiasticam, literariam, aut propter cognitionem rerum ipsarum, quæ historiæ et (que generis nomen retinet) civilem : quodque mandantur ; aut tanquam materia prima philoso historia literaria desideretur : ejus conficiente phiæ. Atque prior illa, quæ aut narrationum jucun

præcepta. ditate delectat, aut experimentorum usu juvat, atque hujusmodi voluptatis aut fructus gratia quæsita est, HISTORIAM civilem in tres species recte dividi longe inferioris notæ censenda, præ ea, quæ induc- putamus: primo sacram, sive ecclesiasticam : deinde tionis veræ et legitimæ sylva sit atque supellex, et eam, quæ generis nomen retinet, civilem : postremo primam philosophiæ mammam præbeat. Rursus literarum et artium. Ordiemur autem ab ea specie, itaque partiemur historiam naturalem in narrativam quam postremo posuimus, quia reliquæ duæ habenet inductivam : hanc autem posteriorem inter de tur; illam autem inter desiderata referre visum est. siderata ponimus. Neque vero aciem mentis ali Ea est historia literarum : atque certe historia mundi cujus perstringant, aut magna antiquorum nomina, si hac parte fuerit destituta, non absimilis censeri aut magna recentium lumina. Satis enim scimus, possit statuæ Polyphemi, eruto oculo ; cum ea pars haberi historiam naturalem mole amplam, varietate imaginis desit, quæ ingenium et indolem personæ gratam, diligentia sæpius curiosam. Attamen si maxime referat. Hanc licet desiderari statuamus, quis ex ea fabulas, et antiquitatem, et auctorum nos nihilominus minime fugit, in scientiis particucitationes, et inanes controversias, philologiam de laribus jurisconsultorum, mathematicorum, rhetorum, nique et ornamenta eximat (quæ ad convivales ser- philosophorum, haberi levem aliquam mentionem, mones hominumque doctorum noctes, potius quam aut narrationes quasdam jejunas, de sectis, scholis,

libris, auctoribus, et successionibus hujusmodi scien- | viris doctis ex historia literarum obventurum non tiarum: inveniri etiam de rerum et artium inven- dubitamus. Casum enim omnino recipit, et temeritoribus tractatus aliquos exiles et infructuosos; atta- tati exponitur, quod exemplis et memoria rerum non men justam atque universalem literarum historiam fulcitur. Atque de historia literaria hæc dicta sint. nullam adhuc editain asserimus. Ejus itaque et argumentum, et conficiendi modum, et usum proponemus. Argumentum non aliud est, quam ut ex omni

CAPUT QUINTUM. memoria repetatur, quæ doctrinæ et artes, quibus mundi ætatibus et regionibus floruerint. Earum an De dignitate et difficultate historie civilis. tiquitates, progressus, etiam peragrationes per diversas orbis partes (migrant enim scientiæ, non secus ac SEQUitur historia civilis specialis, cujus dignitas populi) rursus declinationes, obliviones, instaura- atque auctoritas inter scripta humana eminet. Hujus tiones commemorentur. Observetur simul per sin- enim fidei, exempla majorum, vicissitudines rerum, gulas artes inventionis occasio et origo; tradendi fundamenta prudentiæ civilis, hominum denique mos et disciplina; colendi et exercendi ratio et nomen et fama, commissa sunt. Ad dignitatem rei instituta. Adjiciantur etiam sectæ et controversiæ accedit difficultas non minor. Etenim animum in maxime celebres, quæ homines doctos tenuerunt; scribendo ad præterita retrahere, et veluti antiquum calumniæ, quibus patuerunt; laudes et honores, facere; temporum motus, personarum characteres, quibus decoratæ sunt. Notentur auctores præcipui, consiliorum trepidationes, actionum (tanquam aqualibri præstantiores, scholæ, successiones, academiæ, rum) ductus, prætextuum interiora, imperii arcana, societates, collegia, ordines ; denique omnia, quæ ad cum diligentia scrutari, cum fide et libertate referre, statum literarum spectant. Ante omnia etiam id denique verborum lumine sub oculos ponere, magni agi volumus (quod civilis historiæ decus est, et utique laboris est et judicii ; præsertim cum antiquiora quasi anima) ut cum eventis causæ copulentur : quæque incerta, recentiora periculo obnoxia reperividelicet ut memorentur naturæ regionum ac popu- antur. Quamobrem et plurima historiam istam lorum; indolesque apta et habilis, aut inepta et civilem circumstant vitia : dum plerique narrationes inhabilis ad disciplinas diversas; accidentia tempo- quasdam inopes et plebeias, et plane dedecora hisrum, quæ scientiis adversa fuerint aut propitia ; zeli toriarum conscribant; alii particulares relationes et et mixturæ religionum ; malitiæ et favores legum ; commentariolos, opera festinata, et textu inæquali virtutes denique insignes et efficacia quorundam consarciant; alii capita tantum rerum gestarum virorum, erga literas promovendas, et similia. At percurrant; alii contra, minima quæque et ad sumhæc omnia ita tractari præcipimus, ut non, criticorum mas actionum nihil facientia persequantur; nonnulli, more, in laude et censura tempus teratur; sed plane nimia erga ingenia propria indulgentia, plurima historice res ipsæ narrentur, judicium parcius inter-audacter confingant: ast alii, non tam ingeniorum ponatur.

suorum, quam affectuum, imaginem rebus imprimant De modo autem hujusmodi historiæ conficiendæ, et addant, partium suarum memores, rerum parum illud imprimis monemus; ut materia et copia ejus, fideles testes : quidam politica, in quibus sibi comnon tantum ab historiis et criticis petatur, verum placent, ubique inculcent, et diverticula ad ostenetiam ut per singulas annorum centurias, aut etiam tationem quærendo, narrationem rerum nimis leviter minora intervalla, seriatim (ab ultima antiquitate interrumpant: alii in orationum et concionum, aut facto principio) libri præcipui, qui per ea temporis etiam actorum ipsorum prolixitate, parum cum judispatia conscripti sunt, in consilium adhibeantur; ut cio nimii sint; adeo ut satis constet, non inveniri ex eorum non perlectione (id enim infinitum quid. inter scripta hominum rarius quicquam, quam hisdam esset) sed degustatione, et observatione argu-toriam legitimam et omnibus numeris suis absolutam. menti, styli, methodi, genius illius temporis literarius, Verum nos in præsenti partitionem doctrinarum veluti incantatione quadam, a mortuis evocetur. instituimus, ut omissa, non censuram, ut vitiosa no

Quod ad usum attinet, hæc eo spectant; non ut tentur. Nunc partitiones historiæ civilis persequehonor literarum et pompa per tot circumfusas ima mur, easque diversorum generum: minus enim imgines celebretur ; nec quia pro flagrantissimo, quo plicabuntur species, si partitiones diversæ proponantur, literas prosequimur, amore, omnia, quæ ad earum quam si una partitio curiose per membra deducatur. statum quoquo modo pertinent, usque ad curiositatem inquirere, et scire, et conservare avemus; sed præcipue ob causam magis seriam et gravem: ea est

CÅPUT SEXTUM. (ut verbo dicamus) quoniam per talem, qualem descripsimus, narrationem, ad virorum doctorum, in Partitio prima historiæ civilis, in memorias, antiquidoctrinæ usu et administratione, prudentiam et so

tates, et historiam justam. lertiam, maximam accessionem fieri posse existimamus ; et rerum intellectualium non minus quam Historia civilis tripartita est, tribus picturarum civilium motus et perturbationes, vitiaque et virtutes, aut imaginum generibus non absimilis. Videmus notari posse ; et regimen inde optimum educi et enim ex picturis, et imaginibus, alias imperfectas, institui. Neque enim B. Augustini, aut B. Ambrosii ut quibus ultima manus non accesserit; alias peropera, ad prudentiam episcopi, aut theologi, tantum fectas ; alias vero vetustate mutilatas et deformatas. facere posse putamus, quantum si ecclesiastica Historiam similiter civilem (quæ imago rerum et historia diligentur inspiciatur et revolvatur : quod et temporum quædam est) in tres species, illis pictu

rarum congruas, partiemur; memorias scilicet, his-celebritate et nomine excellere videntur ; vitæ autoriam justam, et antiquitates. Memoriæ sunt tem fructu et exemplis ; relationes rursus sinceritate historia inchoata, aut prima et rudia historiæ linea et veritate. Chronica namque, amplitudinem acmenta ; antiquitates vero historia deformata sunt, tionum publicarum, et personarum facies externas, sive reliquiæ historiæ, quæ casu e naufragio tempo et in publicum versas, proponunt: minora autem, rum ereptæ sunt.

quæ tum ad res, tum ad personas pertinent, omitMemoriæ, sive præparationes ad historiam, du- tunt, et silentio involvunt. Cum vero id artificii plicis generis sunt; quorum alterum commentarios, divini sit proprium, ut maxima e minimis suspendat, alterum registra vocare placet. Commentarii nudam fit sæpenumero, ut hujusmodi historia, majora tanactionum et eventuum seriem ac connexionem pro tum persecuta, negotiorum pompam potius et solenponunt, prætermissis causis rerum et prætextibus, nia, quam eorum veros fomites et texturas subtilioinitiis quoque earundem et occasionibus, consiliis res ostendat ; quinetiam, etsi consilia ipsa addat, itidem, et orationibus, et reliquo actionum apparatu. atque immisceat, tamen granditate gaudens, plus Talis enim est propria commentariorum natura ; licet gravitatis atque prudentiæ, quam revera habent, Cæsari, per modestiam quandam cum magnanimitate humanis actionibus aspergat; ut satira aliqua possit conjunctam, præstantissimæ, inter eas, quæ extant esse verior humanæ vitæ tabula, quam nonnulla ex historiæ, commentariorum nomen indere placuerit. ejusmodi historiis. Contra, vitæ, si diligenter et cum At registra duplicis naturæ sunt: complectuntur judicio perscribantur (neque enim de elogiis et huenim aut titulos rerum et personarum, in serie tem-jusmodi commemorationibus jejunis loquimur) quan. porum ; quales dicuntur fasti et chronologiæ : aut doquidem personam singularem pro subjecto sibi actorum solennitates; cujus generis sunt, principum proponant, in qua necesse est actiones, non minus edicta, senatuum decreta, judiciorum processus, ora leves quam graves, parvas quam grandes, privatas tiones publice habitæ, epistolæ publice missæ, et quam publicas, componi et commisceri; sane magis similia, absque narrationis contextu sive filo continuo. vivas et fidas rerum narrationes, et quas ad exem

Antiquitates, seu historiarum reliquiæ, sunt (uti plum tutius et felicius transferre possis, exhibent. jam diximus) tanquam tabulæ naufragii, cum, defi- At relationes actionum speciales (quales sunt bellum ciente et fere submersa rerum memoria, nihilominus Peloponnesi, expeditio Cyri, conjuratio Catilinæ, et homines industrii et sagaces, pertinaci quadam et similia) omnino puriore et magis sincero veritatis scrupulosa diligentia, ex genealogiis, fastis, titulis, candore vestiri par est, quam historias justas tempomonumentis, numismatibus, nominibus propriis et rum ; quia argumentum in iis deligi et sumi potest stylis, verborum etymologiis, proverbiis, traditionibus, habile et definitum; atque ejusmodi, ut de eo notitia archivis, et instrumentis, tam publicis quam privatis, et certitudo bona, et plena informatio haberi possit; historiarum fragmentis, librorum neutiquam histo cum contra historia temporis (præsertim quæ ætate ricorum locis dispersis; ex his, inquam, omnibus, scriptoris multo antiquior sit) necessario in memoria vel aliquibus, nonnulla a temporis diluvio eripiunt, et rerum sæpius fatiscat, et veluti spatia vacua conticonservant. Res sane operosa, sed mortalibus grata, neat; quæ ingenio et conjectura occupari, et supet cum reverentia quadam conjuncta ; ac digna certe, pleri satis licenter consueverunt. Hoc tamen ipsum, quæ, deletis fabulosis nationum originibus, in locum quod de relationum sinceritate dicimus, cum excerhujusmodi commentitiorum substituatur ; sed tamen tione intelligendum est; nam fatendum certe est eo minus habens auctoritatis, quia paucorum licen- (cum humana omnia ex parte laborent, et commoda tiæ subjicitur, quod paucis curæ est.

cum incommodis fere perpetuo conjuncta sint) huIn his imperfectæ historiæ generibus, defectum jusmodi relationes, præsertim si sub ipsa rerum gesaliquem non puto designandum, cum sint tanquam tarum tempora edantur (cum sæpius vel ad gratiam, imperfecte mixta, ut defectus hujusmodi sit ex ipsa vel ad invidiam scribantur) omnium narrationum earum natura. Ad epitomas quod attinet (historia. merito maxime suspectas esse. Sed rursus huic inrum certe teredines et tineas) eas exulare volumus ; commodo etiam illud connascitur remedium ; quod ille quod etiam cum plurimis, qui maxime sani fuerunt ipsæ relationes, cum non ex una parte solummodo, judicii, facimus ; utpote quæ complura nobilissima- sed pro factionibus et partium studiis, ex utraque rum historiarum corpora exederint et corroderint, parte semper fere edantur, viam hoc pacto quandam atque in fæces inutiles demum redegerint.

veritati, tanquam inter extrema, aperiunt et muniunt; atque postquam contentiones animorum defer

buerint, historico bono et prudenti non pessima hisCAPUT SEPTIMUM.

toriæ perfectioris materia et sementis sunt.

Quod vero ad ea, quæ in his tribus historiæ genePartitio historie justæ in chronica, vitas, et rela- ribus desiderari videantur; dubium certe non est, tiones ; earumque partium explicatio. quin plurimæ historiæ particulares (de talibus loqui

mur, quæ esse possint) alicujus dignitatis, aut etiam At historia justa trium est generum, pro ratione mediocritatis, cum maximo regnorum et rerumpubliobjecti, quod sibi proponit repræsentandum. Aut carum, quibus debentur, honoris et nominis detrienim portionem aliquam temporis repræsentat; aut mento, hucusque prætermissæ sint, quas notare personam singularem memoria dignam ; aut ac- perlongum esset. Cæterum exterarum nationum tionem aliquam sive rem gestam ex illustrioribus. historias exterorum curæ relinquens (ne forte sim in Primum chronica sive annales appellamus; secun aliena republica curiosus) non possum non apud dum vitas; tertiam relationes. Inter quæ, chronica | majestatem tuam conqueri, de historiæ Angliæ, quæ

« VorigeDoorgaan »