Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

spectasse : et literatorum potius numerum auxisse, membra litem ventriculo intenderunt, quod neque quam artibus ipsis multum incrementi attulisse. motum præberet, ut artus, neque sensum, ut caput :

Actiones autem et opera, quæ ad literas amplifi- quamvis interea alimentum coctum atque confectum candas pertinent, circa tria versantur objecta : circa vintriculus ille in reliquum corpus divideret : plane literarum sedes ; circa libros ; et circa personas eodem modo, qui in philosophia ac contemplationibus eruditorum. Quemadmodum enim aqua, sive ex universalibus positum omne studium, inane atque cælesti rore descendens, sive ex fontibus scaturiens, ignavum arbitratur, non animadvertit, singulis profacile disperditur, et dispergitur, nisi colligatur in fessionibus, et artibus exinde succum et robur supaliqua receptacula, ubi per unionem et congrega- peditari. Atque certe persuasum habeo, hanc ipsam tionem se sustentare, et fovere possit (quem in finem haud minimam causam fuisse, cur felicior doctrinæ excogitavit solertia humana aquæductus, cisternas, progressus hucusque retardatus sit; quod opera hisce' stagna, eaque etiam variis ornamentis condecoravit, fundamentalibus scientiis navata sit tantum in tranque magnificentiæ et dignitati, non minus quam situ, neque haustus pleniores inde epoti. Nam si usui et necessitati, deserviant) similiter liquor iste arborem solito fructuosiorem fieri cupias, de ramis scientiæ pretiosissimus, sive a divina inspiratione medicandis frustra cogitaveris; terra ipsa circa radidestillet, sive e sensibus exiliat, mox periret omnis cem subigenda, et gleba lætior admovenda, aut nihil atque evanesceret, nisi conservaretur in libris, tra- egeres. Neque rursus silentio prætermittendum est, ditionibus, colloquiis, ac præcipue in locis certis his hanc collegiorum et societatum, in usum tantumrebus destinatis, quales sunt academiæ, collegia, modo doctrinæ professoriæ, dedicationem, non solum scholæ, ubi et permanentes habeat sedes, et crescendi scientiarum incrementis inimicam fuisse, sed etiam in insuper, et se congregandi copiam et facultatem. regnorum et rerumpublicarum detrimentum cessisse.

Ac primo, opera, quæ ad Musarum sedes spectant, Hinc enim fieri solet ut principes, delectum habituri quatuor numerantur: ædificiorum structura ; pro- ministrorum, qui rebus civilibus tractandis sint idoventuum dotatio ; privilegiorum concessio; disci- nei, ejusmodi hominum miram solitudinem circa se plinæ lex et institutio; quæ omnia ad secessum et reperiant; propterea quod non habeatur educatio otium (ut plurimum) conferunt et ad vacationem a aliqua collegiata, in hos usus destinata, ubi scilicet curis et molestiis: qualia sunt, quæ ad alvearia con- homines, a natura ad hoc facti et comparati (præter stituenda, in usum mellis, requirit Virgilius; artes alias) historiæ, linguis modernis, libris et tracta

tibus politicis, præcipue incumbant; ut inde ad civilia “Principio sedes apibus, statioque petenda, Quo neque sit ventis aditus, etc."

munera magis habiles et instructi accedant.

Quoniam vero fundatores collegiorum plantant, At opera circa libros duo sunt præcipua. Primum prælectionum vero rigant, sequitur jam ordine, ut bibliothecæ, in quibus, tanquam mausoleis, prisco- dicam quid in publicis lectionibus desideretur : nimirum sanctorum reliquiæ, virtutis plenæ, conditæ sunt. rum, improbo vel maxime tenuitatem stipendiorum, Secundo, novæ editiones auctorum, emendatioribus prælectoribus sive artium, sive professionum (præimpressionibus, fidelioribus versionibus, utilioribus sertim apud nos) assignatam. Interest enim impricommentariis, annotationibus magis diligentibus, et mis progressus in scientiis, ut lectores in unoquoque hujusmodi famulitio, instructa et ornatæ.

genere ex optimis instructissimisque eligantur: Porro opera, quæ literatorum hominum personas utpote quorum opera, non in usum transitorium, respiciunt (præterquam quod ipsi ornandi sint et sed ad sufficiendam sobolem scientiæ in secula adpromovendi) sunt etiam duo: remuneratio et desig- hibeatur. Id fieri nequit, nisi præmia et connatio lectorum, in artibus jamdudum inventis et ditiones tales constituantur, quibus eminentissimus cognitis ; et remuneratio ac designatio scriptorum, quisque in ea arte plane contentus esse possit ; ut circa eas doctrinæ partes, quæ non satis hactenus illi demum grave non sit, in eodem munere immori, excultæ et elaboratæ sunt.

neque practicam cogitet. Quocirca scientiæ ut Hæc summatim opera sunt et acta, in quibus foreant, militaris les servanda Davidis; “ut æqua inclytorum principum, aliorumque illustrium virorum esset pars descendentis ad prælium, et manentis ad promerita erga rem literariam claruerunt. De par- sarcinis :" sarcinis male aliter prospectum erit. ticulari alicujus commemoratione, qui de literis bene Sic lectores in scientiis sunt tanquam conservatores meruit, cogitanti, occurrit illud Ciceronis, quod eum, et custodes totius literarii apparatus, unde praxis et post reditum suum, ad gratias promiscue agendas militia deinceps scientiarum instruatur: proinde impulit ; “difficile non aliquem, ingratum quenquam æquum est, ut merces ipsorum lucra practicorum præterire." Potius (ex Scripturarum consilio) spa. exæquare possit. Aliter si patribus scientiarum tium intueamur, quod adhuc restat in stadio decur- præmia non constituantur satis ampla et luculenta, rendum ; quam oculos reflectamus ad ea, quæ a tergo eveniet illud ; jampridem reliquimus. Primum igitur, inter tot totius Europæ collegia,

"Et patrum invalidi referent jejunia nati.” præclarissime fundata, omnia illa certis professio- Defectum nunc notabo alium, in quo alchemista nibus destinata esse demiror, nulla liberis atque quispiam in auxilium advocandus foret; cum id genus universalibus artium et scientiarum studiis dedicata. hominum studiosis auctores sint, ut libros vendant, Nam si quis judicet doctrinam omnem referendam fornaces extruant, Minervam ac Musas (tanquam esse ad usum et actionem, recte sapit: veruntamen virgines steriles) deserant, ac Vulcano se applicent. facile est, isto modo prolabi in errorem illum, quem fatendum est enimvero, tam ad penetralia contemfabula perantiqua perstringit; in qua cætera corporis plationis, quam ad operativæ fructum, in nonnullis scientiis (præsertim naturali philosophia et medicina) | artium virtus et facultas (quæ permagnæ sunt et haud unica subsidia e libris petenda esse. Qua in latissime diffusæ) fere contemptæ jaceant, atque vel re neutiquam omnino cessavit munificentia hominum; in puerilia sophismata affectationesque ridiculas quippe videmus, non libros magis, quam sphæras, degeneraverint, vel saltem existimatione sua haud globos, astrolabia, mappas, et alia similia, ut admini- parum mulctatæ sint. Quinetiam præmatura et incula quædam astronomiæ et cosmographiæ, com- tempestiva ad has artes accessio dilutam earum parari et studio præberi. Videmus etiam, loca non- atque jejunam traditionem ac tractationem necesnulla, medicinæ studio dicata, hortos habere pro sario secum traxit, qualis nimirum captui puerorum simplicium cujusque generis inspectione et notitia ; adaptetur. Alterum exemplum (quod adducam) nec usu mortuorum corporum ad observationes ana- erroris, qui in academiis jam diu inveteravit, ejustomicas destitui. Cæterum hæc ad pauca spectant modi est ; quod scilicet inventionis atque memoriæ, In genere pro certo habeatur, magnos, in rebus in exercitiis scholasticis, fieri solet nimio plus noxium naturæ abditis eruendis et reserandis, progressus vix divortium : illic siquidem orationes pleræque, ant fieri posse, nisi ad experimenta, sive Vulcani, sive. omnino præmeditatæ sunt, adeo ut conceptis verbis Dædali (fornacis scilicet, aut machinæ, vel cujus proferantur, et inventioni nihil relinquatur ; aut cunque alterius generis) sumptus abunde suppediten- plane extemporariæ, ut perperam relinquatur me. tur. Ideoque sicut principum secretariis et emissa- moriæ (cum in vita communi et praxi, rarus sit riis conceditur exhibere rationes expansarum, pro alterutrius istorum usus seorsum, sed potius mixturæ diligentiis suis in explorando et eruendo res novas, et ipsorum: id est, notarum sive commentariorum, arcana civilia; similiter et exploratoribus ac specu- atque dictionis subitæ) ita ut hoc pacto exercitia ad latoribus naturæ satisfaciendum de expensis suis; praxim haud sint accommodata, nec imago responalias de quamplurimis scitu dignissimis nunquam deat vitæ. Illud autem in exercitiis perpetuo tenenfiemus certiores. Si enim Alexander magnam vim dum est; ut omnia (quam fieri potest) maxime pecuniæ suppeditavit Aristoteli, qua conduceret vena- repræsentent ea, quæ in vitæ agi solent: alioqui tores, aucupes, piscatores, et alios, quo instructior motus et facultates mentis pervertent, non præparaaccederet ad conscribendam historiam animalium, bunt. Hujus autem rei veritas non obscure cernitur, certe majus quiddam debetur iis, qui non in saltibus cum academici ad praxim suarum professionum, vel naturæ pererrant, sed in labyrinthis artium viam sibi alia civilis vitæ munia se accingant : quod cum aperiunt.

faciunt, hunc, de quo loquimur, defectum, ipsi in se Defectus etiamnum alius nobis observandus (mag- cito deprehendunt ; sed citius etiamnum alii. Cæteni certe momenti) neglectus quidam est, in acade- rum hanc partem, de institutorum academicorum miarum rectoribus, consultationis; in regibus sive emendatione, clausula illa (ex Cæsaris quadanı ad superioribus, visitationis, in hunc finem, ut diligenter Oppium et Balbum epistola desumpta) concludam : consideretur et perpendatur, utrum prælectiones, “ Hoc quemadmodum fieri possit, nonnulla mihi in disputationes, aliaque exercitia scholastica, antiqui- mentem veniunt, et multa reperiri possunt : de iis tus instituta, et ad nostra usque tempora usitata, con- rebus rogo vos, ut cogitationem suscipiatis." tinuare fuerit ex usu, vel potius antiquare, aliaque Alter defectus, quem observo, altius paulo, quam meliora substituere. Etenim inter majestatis tuæ præcedens, ascendit. Quemadmodum enim doctricanones prudentissimos, illum reperio ; " In omni narum progressio, haud parum in prudenti regimine vel consuetudine, vel exemplo, tempora spectanda et institutione academiarum singularum consistit ; sunt, quando primum res cæpta : in quibus, si vel ita magnus ad hoc cumulus accedere possit, si acaconfusio regnaverit vel inscitia, derogat illud im- demiæ universæ, per totam Europam sparsæ, arctiprimis auctoritati rerum, atque omnia reddit sus- orem conjunctionem et necessitudinem contraherent. pecta.” Quamobrem, quandoquidem academiarum Sunt enim, uti videmus, multi ordines et sodalitia, instituta plerunque originem traxerint a temporibus, quæ licet regnis et spatiis longinquis disjuncta sint, hisce nostris haud paulo obscurioribus et indoctiori- tamen societatem, et tanquam fraternitatem, inter bus ; eo magis convenit, ut examini denuo subjician- se ineunt, et colunt; adeo ut habeant præfectos tur. Exemplum in hoc genere unum aut alterum (alios provinciales, alios generales) quibus omnes proponam ; in rebus, quæ maxime obviæ videntur et parent. Et certe, quemadmodum natura creat frafamiliares. Pro more receptum est (licet, uti mihi ternitatem in familiis; artes mechanicæ contrahunt videtur, perperam) ut literarum studiosi logicam, et fraternitatem in sodalitiis; unctio divina superindurhetoricam, præpropere nimis addiscant ; artes sane cit fraternitatem in regibus et episcopis; vota et reprovectioribus magis convenientes, quam pueris et gulæ conciliant fraternitatem in ordinibus: eodem tironibus. Etenim hæ duæ, si vere res perpendatur, modo fieri non potest, quin intercedat fraternitas sunt ex artibus gravissimis ; cum sint artes artium, illustris et generosa, inter homines, per doctrinas et altera ad judicium, altera ad ornatum. Quinetiam illuminationes, quandoquidem Deus ipse Pater lumiregulam et normam continent, res et materiam sub- num nuncupetur. jectam vel disponendi, vel illustrandi. Ideoque id Postremo illud queror (de quo superius nonnihil agere, ut mentes rerum ignaræ, et rudes (quæque præmisi) quod vel nunquam, vel raro admodum, nondum id collegerunt, quod a Cicerone sylva vel publica aliqua extiterit designatio virorum idoneosupellex appellatur, id est, materiam et copiam re- rum, qui vel scriberent, vel inquisitionem institurum) initium ab istis scientiis sumant (ac si quis erent, de illis scientiarum partibus, in quibus satis discere vellet ponderare, vel metiri, vel ornare ven- adhuc non fuerit elaboratum. Cui rei illud insertum) haud aliud profecto parit, quam ut harum | viet quam maxime, si tanquam lustrum condatur doctrinarum ; et census excipiatur, quæ ex illis locu. quamque difficilem provinciam sustineam; etiam pletes sint, et majorem in modum auctæ, quæ autem quam sint vires minime voluntati pares: attamen inopes et destitutæ. Opinio enim copiæ, inter cau- magnam in spem venio, si ardentior meus erga sas inopiæ est ; atque multitudo librorum luxuriæ literas amor me longius provexerit, usurum me ex. potius, quam penuriæ indicium quoddam præ se cusatione affectus; quia non simul cuiquam concefert. Quæ tamen redundantia (si quis recte judicet) ditur, amare et sapere. Nescius equidem non sum, neutiquam delendis antehac scriptis libris, sed novis eandem judicii libertatem aliis relinquendam, quam melioribus edendis tolli debet, qui ejus generis sint, ipse usurpaverim. Equidem libenter æque accepeut, tanquam " serpens Moses, serpentes magorum” rim ab aliis, ac impertiverim, humanitatis illud devorent.

officium : “Nam qui erranti comiter monstrat viam," Horum, quos enumeravimus, omnium defectuum etc. Prospicio etiam animo complura ex illis, quæ remedia, præter illius postremi, quin etiam ejusdem tanquam omissa et desiderata in registrum hoc nospostremi, quoad partem ejus activam, quæ spectat trum referre visum fuerit, in diversas censuras incurad designationem scribentium, opera sunt vere basi- sura: alia scilicet quod sint dudum peracta, et jam lica:

: erga quæ privati alicujus conatus et industria extent: alia quod curiositatem sapiant, et fructum fere sic se habeat, ut Mercurius in bivio : qui digi- promittant perexilem: alia quod nimis ardua existum potest in viam intendere, pedem inferre non po- tant, et fere impossibilia, quæ ab hominibus absoltest. At speculativa illa pars, quæ ad examen doc-vantur. Ad priora duo quod attinet, res ipsæ pro se trinarum (quid nimirum in singulis desideretur) causam agent; circa postremum de impossibilitate pertinet, etiam industriæ hominis privati patet. ita statuo: ea omnia possibilia et præstabilia cenMihi igitur in animo est, perambulationem doctri- senda, quæ ab aliquibus perfici possint, licet non a narum, et lustrationem generalem et fidelem aggredi, quibusvis; et quæ a multis conjunctim, licet non ab præcipue cum inquisitione sedula et accurata, quæ- uno; et quæ in successione seculorum, licet non nam earum partes neglectæ incultæque jaceant, eodem ævo; et denique quæ publica cura et sumptu, hominum industria nondum subactæ, et ad usum licet non opibus et industria singulorum. Si quis conversæ ; ut hujusmodi delineatio et registratio, et tamen sit, qui malit Salomonis illud usurpare : publicis designationibus, et privatorum spontaneis “ Dicit piger, Leo est in via ;" quam illud Virgilii : laboribus facem accendat. In quo nihilominus con- Possunt, quia posse videntur :” satis mihi erit, si silium est, hoc tempore omissiones duntaxat, et labores mei inter vota tantum sive optata melioris desiderata notare : non autem errores et infelicitates notæ habeantur. Sicut enim haud omnino rei imredarguere: aliud enim est inculta loca indicare, peritum esse oportet, qui quæstionem apposite instialiud culturæ modum corrigere.

tuat; ita nec sensus inops videatur, qui haud quaQuam quidem ad rem, cum me comparo, et quam absurda optaverit. accingor; non sum nescius, quantum opus moveam,

PARTITIO UNIVERSALIS DOCTRINÆ HUMANÆE.

HISTORIA.

MEMORIA.

Historia cælestium.
Historia meteororum.

Historia globi terræ et maris.
Historia generationum....... Historia collegiorum majorum, sive

Elementorum.
NATURALIS.
S Narrativa.

Historia collegiorum minorum, sive
Inductiva.

Historia præter-generationum. Specierum.
Historia artium.

Ecclesiastica specialis.
Ecclesiastica........

Historia ad prophetias.

Historia Nemeseos.
Literaria.

Memoria
s Commentarii.

SHistoria universalis. Civilis.

Registra

1.

Historia particularis.
Chronica temporum

Historia justa Vitæ personarum.
Civilis specialis.

Relationes actionum.
Antiquitates.
2. | Mera.

Mixta. Orationes.
APPENDICES HISTORIÆ.......

Epistolæ.
Apophthegmata.

2. {Acta diurna.

[blocks in formation]

DOCTRINA DE NATURA.

SPECULATIVA.

OPERAT.

RATIO.
THEOLOGIA INSPIRATA. Ejus Partitiones Theologis relinquuntur.

Doctrina de legitimo usu rationis humanæ in divinis.
APPENDICES

Doctrina de gradibus unitatis in civitate Dei.
THEOLOGIE INSPIRATÆ.

Emanationes Scripturarum.
DOCTRINA DE NUMINE, SIVE THEOLOGIA NATURALIS.
Theologiæ, tam inspiratæ quam naturalis, Appendix-Doctrina de angelis et spiritibus.

Axiomata Scientiarum communia.
PHILOSOPHIA PRIMA

Conditiones entium transcendentes.

Doctrina de principiis rerum.
Physica specialis
Doctrina de fabrica rerum.

(Doctrina de concretis ; quæ dividitur sicut Hist. Nat.
Doctrina de varietate rerum

Doctrina de schematismis materiæ.
Doctrina de abstractis ...... Doctrina de motibus.
Mensura motuum.
Appendices Physicæ

Problemata naturalia.
Placita antiquorum philosophorum.

Doctrina de formis rerum.
Metaphysica

Doctrina de causis finalibus.
Mechanica.

Ş Geometria.
Magia.

Pura
Appendices du

Arithmetica-Algebra.
Ş Inventarium opum humanarum.

Perspectiva.
operativæ.
Catalogus polychrestorum.

Musica.
Philosophiæ naturalis, tam speculativæ, quam operativæ, Appendix magna---Mathematica

Astronomia.
Doctrina de persona s Doctrina de miseriis hominum.

Mixta
DOCTRINA

hominis.
Doctrina de prærogativis hominum.

Cosmographia.
DE NATURA, ET STATU

Architectura
Doctrina de fæderes Doctrina de indicationibus.

Interpretatio somniorum.

| Machinaria.
animi et corporis. Doctrina de impressionibus.

Conservatio sanitatis.
Medicina

Curatio morborum.

Prolongatio vitæ.
DOCTRINA CIRCA

Civilis.
Cosmetica..
CORPUS HOMI-

Effæminata.
Athletica

Agilitas.
Tolerantia.

Pictoria.
Voluptaria

Musica.
Doctrina de spiraculo,
Doctrina de anima sensibili

s Doctrina de motu voluntario.

Doctrina de sensu et sensibili.
Doctrina de substantia et facultatibus animæ.
Appendices doctrinæ de facultatibus animre.

Divinatio.
Fascinatio.

GENERALIS

{ .

HOMINIS.

PHILOSOPHIA.

NIS.

PhilosOPAIA HUMANITATIS.

Idola specus.

DOCTRINA DE HOMINE.

Doctrina de memoria ipsa. {

[blocks in formation]

Doctrina de inveni- Indicium ab experimentis ad experimenta, sive Experientia literata. endis artibus.

Indicium ab experimentis ad axiomata, sive Inductio. Ars inveniendi Doctrina de inveni- sPromptuaria.

Generalis. endis argumentis. | Topica

Particularis.
| Judicium per inductionem.

s Reductio directa.
Ars judicandi

(1. Reductio inversa.
(Judicium per syllogismum. Analytica.

Elenchi sophismatum.
2. | Doctrina de elenchis. Elenchi hermeniæ.

Idola tribus.
Appendix artis judicandi—Analogia demonstrationum pro natura subjecti. Elenchi imaginum sive idolorum..
Doctrina de adminiculis memoriæ.

Idola fori.
Ars retinendi

Prænotio.
Emblema.

Ş Hieroglyphica et Gestus.

Doctrina de notis rerum
s Doctrina de organo sermonis,

? Characteres reales.
sive

Doctrina de Locutione-Sonus. Mensura. Accentus.
Grammatica literaria,
Doctrina de Scriptione

Ş Alphabeta.

Ciphræ---Deciphratio.
Magistralis aut initiativa.

Exoterica vel acroamatica.
Doctrina de methodo sermonis,

Per aphorismos aut methodice.
Ars tradendi sive Prudentia traditiva

Per assertiones aut per quæstiones.

Per informationes, et anticipationes prius infusas aut impressas.

s Dispositio totius operis vel argumenti.
Methodi partes duæ.

Limitatio propositionum.
Doctrina de illustratione sermonis, sive Rhetorica.

Colores boni et mali.
Appendices tres Rhetoricæ...... Antitheta rerum.

Formulæ minores orationum.
Appendices duæ s Critica.
Traditiva Pædagogica.

Bonum Bonum activum.
Bonum simplex..

s Conservativum.
individuale Bonum passivum..

Perfectivum.
Doctrina de exemplari

Bonum Officia generalia.
Bonum comparatum.

communionis Officia respectiva.
Doctrina de characteribus animorum.
Georgica animi Doctrina de affectibus.

Doctrina de remediis.
Appendix doctrinæ de cultura animi-Congruitas inter bonum animi et bonum corporis.
Doctrina de conversatione.

Doctrina de occasionibus sparsis.
DOCTRINA CIVILIS

Doctrina de negotiis ... ... ... Doctrina de ambitu vitæ.

ETHICA.

Doctrina de imperio, sive Rep. {Doctrina de proferendis finibus imperii.

« VorigeDoorgaan »