Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

sapientia, et integritas, qui, cum diligentem scrip- succubuerunt: quem tamen ipsum sæpenumero seserit atque accuratam historiam animalium, tam quaces sui potius depravarunt quam illustrarunt. parce ficta aut fabulosa admiscuerit: quin potius Ut enim aqua non ascendet altius, quam caput fontis, auditiones admirandas, quas memoratu dignas judi- a quo promanat; ita doctrina ab Aristotele deducta, cavit, in unum commentariolum conjecit : prudenter supra doctrinam Aristotelis nunquam assurget. Ideoperpendens perspicue vera (qu tanquam basis ex. que etsi non displiceat regula, oportet discentem perientiæ solida, philosophiæ et scientiis substerni credere ; huic tamen conjungendum est, oportet jam possint) haud temere esse cum rebus suspectæ fidei edoctum judicio suo uti. Discipuli enim debent miscenda ; et rursus etiam rara atque insolita, quæ magistris temporariam solum fidem, judiciique susplerisque incredibilia videntur, non omnino esse sup- pensionem, donec penitus imbiberint artes; non primenda, neque memoriæ posteriorum deneganda. autem plenam libertatis ejurationem, perpetuamque

At illa altera credulitas, quæ non historiæ, aut ingenii servitutem. Quare, ut absolvam hanc partem, narrationibus, sed artibus et opinionibus tribuitur, hoc tantum adjiciam ; magnis auctoribus suus sic duplex est: aut cum artibus ipsis, aut cum auctoribus constet honos, ut auctori auctorum, et veritatis parenti, in arte nimium credimus. Artes ipsæ, quæ plus tempori, non derogetur. habent ex phantasia et fide, quam ex ratione et demonstrationibus, sunt præcipue tres, astrologia, EXPLICAVIMUS tandem tres doctrinæ intemperies, naturalis magia, et alchemia; quarum tamen fines sive morbos; præter quos nonnulli sunt, non tam non sunt ignobiles. Profitetur enim astrologia morbi confirmati, quam vitiosi humores : qui tamen superiorum in inferiora influxum et dominatum non adeo occulti sunt, aut latentes, quin in multorecludere : magia sibi proponit naturalem philoso- rum sensum et reprehensionem incurrant, ideoque phiam a varietate speculationum ad magnitudinem neutiquam prætermittendi. operum revocare: chemica in se suscipit partes Horum primus est immodicum studium duorum rerum heterogeneas, quæ in corporibus naturalibus extremorum, antiquitatis et novitatis. Qua in re latent et implicantur, separare et extrahere; cor- temporis filiæ male patrissant: ut enim tempus poraque ipsa inquinata depurare, impedita liberare, prolem devorat, sic hæc se invicem ; dum antiquitas immatura perficere. Sed viæ atque rationes, quæ novis invideat augmentis, et novitas non sit contenta ducere putantur ad hos fines, tam in theoria illarum recentia adjicere, nisi vetera prorsus eliminet, et artium quam in praxi, erroris et nugarum plenæ rejiciat. Certe consilium Prophetæ vera in hac re sunt. Neque adeo traditio ipsarum, ut plurimum, norma est : “State super vias antiquas, et videte candida est, sed artificiis et latebris munita. Che- quænam sit via recta, et bona, et ambulate in ea." micæ tamen hoc certe debetur, quod vere comparari Antiquitas eam meretur reverentiam, ut homines possit agricolæ apud Æsopum, qui, e vita exiturus, aliquandiu gradum sistere, et supra eam stare debeant, dixit filiis, “Se illis vim magnam auri in vinea, nec atque undequaque circumspicere, quæ sit via optima: satis meminisse quo loco, defossam reliquisse : ” qui quum autem de via bene constiterit, tunc demum cum vineam diligenter ligonibus ubique invertissent, non restitandum, sed alacriter progrediendum. Sane, aurum quidem repererunt nullum, sed tamen vinde- ut verum dicamus, “ Antiquitas seculi, juventus miam insequentis anni, propter fossionem circa ra- mundi.” Nostra profecto sunt antiqua tempora, cum dices vitium, tulerunt longe uberrimam ; sic strenui mundus jam senuerit; non ea, quæ computantur illi chemistarum labores et molimina circa aurum ordine retrogrado, initium sumendo a seculo nostro. conficiendum, haud paucis nobilibus inventis et ex- Alius error, e priori oriundus, est suspicio quædam, perimentis, tum ad reserandam naturam, tum ad usus et diffidentia, quæ

nihil nunc posse

inveniri autumat, vitæ apprime idoneis, quasi facem accenderunt. quo mundus tam diu carere potuit: ac si illa objectio

Na autem credulitas, quæ certos scientiarum auc- conveniret erga tempus, qua Lucianus impetit Jovem, tores dictatoria quadam potestate munivit ut edicant, cæterosque ethnicorum deos: “Miratur enim, cur non senatoria ut consulant, ingens damnum scientiis tot olim genuerint liberos, nullos autem suo seculo ? intulit, tanquam præcipua causa, quæ tantopere illas Interrogatque jocans, ecquid septuagenarii jam afflixit, et depressit, ut, absque insigni aliquo aug- essent, aut lege Papia, contra senum nuptias lata, mento, exangues jacerent. Hinc nempe factum est, constricti ?” Sic videntur homines subvereri, ne ut in artibus mechanicis primi inventores pauca tempus effætum jam factum sit, et ad generationem excogitaverint, tempus reliqua suppleverit, et per- ineptum. Quin potius levitas hominum atque infecerit ; at in scientiis, primi auctores longissime constantia, hinc optime perspici potest, qui, donec penetraverint, tempus plurima detriverit, et corruperit. res aliqua perfecta sit, eam mirantur fieri posse; Sic videmus, tormentariam, nauticam, typographicam, postquam facta semel est, iterum mirantur eam jam sub initiis imperfectas, et propemodum informes pridem factam non fuisse. Ita Alexandri expeditio fuisse, et exercentibus onerosas, temporis vero pro in Asiam habita est initio pro vasto et arduo admogressu expolitas et accommodas. At contra philoso- dum negotio ; quam tamen postea placuit Livio in phiæ et scientiæ Aristotelis, Platonis, Democriti, tantum elevare, ut diceret de Alexandro, “ Nil aliud, Hippocratis, Euclidis, Archimedis, in ipsis illis auc- quam bene ausus est vana contemnere.” Idem Cotoribus viguerunt, tractu temporis degenerarunt lumbo evenit circa occidentalem navigationem. Sed potius, et non minimum splendoris amiserunt: cujus in rebus intellectualibus hoc fit multo frequentius; rei non est alia ratio, quam quod in artibus mecha- uti videre est in plerisque propositionibus apud nicis ingenia multorum in unum coierunt, in artibus Euclidem, quæ antequam demonstrentur, miræ viet scientiis liberalibus ingenia multorum sub uno | dentur, et quibus quis non facile assenserit; post demonstrationem autem factam arripit eas mens per mathematicas. Istas enim artes solebant illi tanretractionem quandam (ut loquuntur jurisconsulti) quam filiolos suos primogenitos suaviari. At chetanquam ante perspectas et cognitas.

mici e paucis experimentis ad foculum, et fornacem, Alius error, superiori affinis, est eorum, qui om- novam philosophiam excuderunt. Et Gilbertus nium sectarum, atque hæresium veterum, postquam popularis noster philosophiam aliam ex magnete excussæ fuissent, et ventilatæ, optimam semper ob- elicuit. Sic Cicero, cum varias opiniones de natura tinuisse, posthabitis aliis, existimant. Itaque putant, animæ recensens, tandem in musicum incidisset, qui si quis de integro institueret inquisitionem et examen, animam esse harmoniam statuebat, facete dixit, non posset non incidere in aliquas ex rejectis opinio- “ hic ab arte sua non recessit.” Sed de hoc genus nibus, et post rejectionem amissis, et obliteratis: erroribus apposite et prudenter ait Aristoteles, “ Qui quasi vero multitudo, aut etiam sapientes, multitu- respiciunt ad pauca, de facili pronunciant.” dinis deliniendæ gratia, non illud sæpe probarint, Alius error est impatientia dubitandi, et cæca fesquod populare magis atque leve sit, quam quod soli- tinatio decernendi, absque debita et adulta suspendum, atque alte radices agens. Tempus siquidem sione judicii. Nam bivium contemplationis non est simile est fluvio, qui levia atque inflata ad nos deve- dissimile bivio actionis, a veteribus sæpius memohit, solida autem, et pondus habentia submergit. rato: cujus altera via initio plana et facilis erat, fine

Alius error, a reliquis diversus, est præmatura, autem impervia ; altera ingredienti aspera erat et atque proterva reductio doctrinarum in artes et me-confragosa, ubi paulo processeris, expedita et æqua. thodos ; quod cum fit, plerunque scientia aut parum, bilis. Haud secus in contemplationibus, si quis a aut nihil proficit. Nimirum ut ephebi, postquam certis ordiatur, in dubia desinet: sin a dubiis incimembra et lineamenta corporis ipsorum perfecte piat, eaque aliquandiu patienter toleret, in certis efformata sunt, vix amplius crescunt; sic scientia, exitum reperiet. quamdiu in aphorismos, et observationes spargitur, Similis error se ostendit in modo tradendi doccrescere potest, et exurgere; sed methodis semel | trinam, qui, ut plurimum, est imperiosus magiscircumscripta et conclusa, expoliri forsan et illustrari, tralis, non ingenuus et liberalis; ita demum compoaut ad usus humanos edolari potest, non autem porro situs, ut potius fidem imperet, quam examini submole augeri.

jiciatur. Non negaverim in summariis libellis, ad Alius error succedens ipsi, quem postremo nota- praxin destinatis, hanc formulam scribendi retineri vimus, est quod post singulas scientias et artes suas posse ; verum in justis tractatibus de scientiis utrumin classes distributas, mox a plerisque universali que extremum vitandum censeo, tam Velleii Epicurerum cognitioni et philosophiæ primæ renunciatur; rei, nil tam metuentis, quam ne dubitare de re aliqua quod quidem profectui doctrinarum vinimicissimum videretur; quam Socratis, et Academiæ, omnia in est. Prospectationes fiunt e turribus, aut locis præ- dubio relinquentium. Candori potius studendum, resaltis ; et impossibile est, ut quis exploret remotiores que majore aut minore contentione tradendæ, prout interioresque scientiæ alicujus partes, si stet super rationum momentis parcius aut plenius sint probatæ. plano ejusdem scientiæ, neque altioris scientiæ veluti Alii errores sunt in scopis, quos homines prespeculam conscendat.

figunt sibi, et in quos conatus suos et labores diriAlius error fluit ex nimia reverentia et quasi ado- gunt. Cum enim diligentiores literarum coryphai ratione intellectus humani; unde homines abduxere ad id collimare debeant præcipue, ut arti, quam prose a contemplatione naturæ, atque ab experientia, fitentur, aliquid præclarum adjiciant: hi contra in in propriis meditationibus, et ingenii commentis, secundis tantummodo consistere sat habent ; vel susque deque volutantes. Cæterum præclaros hos subtilis interpretis, vel antagonistæ vehementis et opinatores, et (si ita loqui licet) intellectualistas, nervosi, vel methodici abbreviatoris nomen ambienqui tamen pro maxime sublimibus, et divinis philo- tes; unde reditus, et vectigalia scientiarum augeri sophis haberi solent, recte Heraclitus perstrinxit: possunt, patrimonium et fundus minime. “ Homines,” inquit, “quærunt veritatem in micro- Omnium autem gravissimus error in deviatione ab cosmis suis, non in mundo majori.” Respuunt enim ultimo doctrinarum fine consistit. Appetunt enim quasi abecedarium naturæ, primumque in operibus homines scientiam, alii ex insita curiositate et irredivinis tirocinium : quod si non facerent, potuissent quieta ; alii animi cansa et delectationis ; alii exisfortasse gradatim et sensim, post literas simplices, timationis gratia ; alii contentionis ergo, atque ut in et deinceps syllabas, ad textum et volumen ipsum disserendo superiores sint; plerique propter lucrum creaturarum expedite legendum ascendere. At illi et victum ; paucissimi, ut donum rationis divinitus contra, jugi mentis agitatione, urgent, et tanquam datum in usus humani generis impendant. Plane, invocant suos genios, ut vaticinentur eis, edantque quasi in doctrina quæreretur lectulus, in quo tumuloracula, quibus merito, et suaviter decipiuntur. tuans ingenium et æstuans requiesceret; aut systus

Alius error huic posteriori finitimus est, quod sive porticus, in quo animus deambularet liber et homines sæpius imbuant, et inficiant meditationes et vagus ; aut turris alta et edita, de qua mens ambidoctrinas suas opinionibus quibusdam et conceptibus tiosa et superba despectaret; ant arx et propugna, propriis, quos potissimum in admiratione habent; aut culum ad contentiones et præelia ; aut officina ad artibus, quibus maxime addicti et consecrati sunt; quæstum et mercatum : et non potius locuples armacætera omnia illis deliciis inficientes, et quasi intin- rium, et gazophylacium, ad Opificis rerum omnium gentes, licet fuco admodum fallaci. Sic sua philoso- gloriam, et vitæ humanæ subsidium. Hoc enim phia immiscuit Plato theologiam, Aristoteles logicam, illud, est quod revera doctrinam atque artes condesccunda schola Platonis (Proclus scilicet et reliqui) | coraret, et attolleret, si contemplatio et actio arctiore

quam adhuc vinculo copularentur. Quæ certe con- “Fiat cælum et terra,” sicut de sequentibus operibus junetio talis foret, qualis est supremorum duorum dictum est: sed nude atque actualiter, “ Deus creaplanetarum syzygia, cum Saturnus, quietis et con- vit cælum et terram :" ita ut materia videatur tantemplationis dux, cum Jove, duce societatis agen- quam manu facta ; formæ vero introductio stylum dique, conspirat. Quanquam cum de praxi atque habeat legis, aut decreti. actione loquor, nullo modo ad doctrinam professo- Pergamus a Deo ad Angelos, quorum natura digriam et lucrosam innuo. Neque enim me fugit, natione est Deo proxima. Videmus in ordinibus quantopere hoc ipsum progressionem doctrinæ et Angelorum (quatenus fides adhibenda cælesti illi amplificationem moretur; perinde quidem ut aureum hierarchiæ quæ Dionysii Areopagitæ nomine evulmalum ante oculos Atalantæ projectum, quod utgatur) primum locum obtinere Seraphim, Angelos tollat, dum flectit se, cursus interea impeditur: scilicet amoris ; secundum Cherubim, Angelos illu

minationis ; tertium autem locum et sequentes, " Declinat cursus, aurumque volubile tollit."

Thronis, Principatibus, cæterisque Angelis potentiæ Neque rursus mihi in animo est, quod de Socrate et ministerii concedi ; ut ex hoc ipso ordine ac dictum erat, “ Philosophiam devocare de cælo, ut distributione clarum sit, Angelos scientiæ et illumitantummodo versaretur in terris :" hoc est, physi- nationis Angelis imperii et potentiæ præponi. cam seponi, ut moralis philosophia, et politica cele- A spiritibus et intelligentiis ad formas sensibiles braretur sola ; sed quemadmodum cælum et terra et materiatas descendentes, legimus primam formasimul conspirant et consentiunt, ad hominum tuen- rum creatarum fuisse lucem; quæ in naturalibus et dam vitam atque juvandam ; ita sane hic finis esse corporeis scientiæ in spiritualibus atque incorporeis debet utriusque philosophiæ, ut, rejectis vanis spe- respondet. culationibus, et quicquid inane ac sterile est, con

Sic in distributione dierum, videmus diem, qua servetur quicquid solidum est ac fructuosum ; ut hoc requievit Deus et contemplatus est opera sua, benepacto, scientia non sit tanquam scortum ad volupta- dictam fuisse supra omnes dies, quibus creata est et tem, aut tanquam ancilla ad quæstum; sed tanquam disposita fabrica universi. sponsa ad generationem, fructum, atque solatium Post creationem absolutam, legimus hominem honestum.

collocari in paradiso, ut illic operaretur: quod qui

dem opus aliud esse non poterat, quam quale pertinet Jam explicasse videor, et quasi dissectione quadam ad contemplandum : hoc est, cujus finis non ad aperuisse, vitiosos illos humores, aut saltem eorum necessitatem aliquam, sed ad delectationem et actipræcipuos, qui non solum obstitere profectui litera- vitatem sine molestia, referri possit: cum enim tunc rum, verum etiam culpandis iisdem ansam dedere. temporis nulla potuerit esse creaturæ reluctatio, Quod quidem si nimis ad vivum fecerim, meminisse nullus sudor Cultus, necessario sequitur actiones oportet, “ Fidelia vulnera amantis, sed dolosa oscula humanas ad voluptatem et contemplationem, non ad malignantis.” Utcunque hoc certe mihi videor as- laborem aut opus, comparatas fuisse. Rursus primæ secutus, ut merear fidem in sequenti præconio, cum hominis actiones, quas in paradiso exercuit, duas in superiori censura tam libere egerim. Neque ta- summarias scientiæ partes complexæ sunt: hæ erant men in animo est mihi panegyricum literarum scri- inspectio creaturarum, et impositio nominum. Nam bere, aut hymnum Musis præcinere, licet forsitan scientia illa, quæ lapsum introduxit (quod et ante diu jam sit, ex quo sacra earum rite celebrata sint : monuimus) non erat naturalis scientia circa creaturas, sed consilium est, absque pigmentis et hyperbolis, sed moralis scientia de bono et malo; ex hac supverum doctrinæ contra alias res pondus excipere, et positione, quod Dei mandata, aut vetita, non essent perpendere, verumque ejus valorem et pretium, ex principia boni et mali, sed quod alias haberent illa testimoniis divinis atque humanis, exquirere. origines ; quorum cognitionem affectavit homo, sci

Primo igitur quæramus dignitatem scientiæ in licet ut totaliter a Deo deficeret, et sibi ipsi suoque archetypo sive exemplari : id est, in attributis atque arbitrio prorsus inniteretur. actis Dei, quatenus revelantur homini, et sobrie Veniamus ad ea, quæ statim post lapsum contigere..

Qua in re non competit appella- Videmus (ut innumera sunt sacrarum Scripturarum tio doctrinæ, cum omnis doctrina sit scientia acqui- mysteria, salva semper veritate historica et literali) sita : nulla autem cognitio in Deo acquisita est, sed imaginem duarum vitarum, contemplativa nimirum, originalis. Itaque aliud quærendum est nomen, et activæ, in personis Abelis et Caini, inque eorum sapientia scilicet, ut sacræ Scripturæ eam indigitant. institutis, et primitivis vivendi rationibus, delinea

Sic autem se res habet: in operibus creationis tam: quorum alter pastor erat, (qui propter otium et duplicem virtutis divinæ emanationem videmus, qua- quietem, liberumque cæli aspectum, typus est vitæ rum una ad potentiam refertur, altera ad sapientiam : theoricæ,) alter agricola (laboribus scilicet fatigatus, illa præcipue cernitur in creanda mole materiæ, hæc et aspectu in terram defixus): ubi cernere est favoin pulchritudine formæ disponenda. Hoc posito, rem, electionemque divinam, ad pastorem accessisse, notandum est nihil in creationis historia obstare, non ad agricolam. quin fuerit confusa illa cæli terræque massa et ma- Sic ante diluvium, Sacri Fasti, inter paucissima, teria, unico temporis momento creata ; cui tamen quæ de eo seculo memorantur, dignati sunt mernodisponenda digerendæque sex dies fuerunt attributi: riæ prodere inventores musicæ, atque operum meadeo signanter Deus opera potentiæ, ac sapientiæ tallicorum. Sequenti seculo post diluvium gravissidiscriminavit. Cui accedit, quod de materiæ crea- ma pæna, qua Deus humanam superbiam ultus est, tione memoriæ proditum non sit, dixisse Deum, | fuit confusio linguarum, qua doctrinæ liberum com

indagari possunt.

mercium, et literarum ad invicem communicatio murum” (quæ nihil est aliud, quam rudimentum maxime interclusa est.

plantæ, putredinis et herbæ medium) omniumque Descendamus ad Mosem legislatorem et primum etiam, quæ respirant et moventur. Imo idem rex Dei notarium, quem Scripturæ ornant hoc elogio ; Salomon, quamvis excelluerit opibus, magnificentia quod “gnarus et peritus esset omnis doctrinæ Ægyp. ædificiorum, classe, famulitio, nominis celebritate, tiorum :" quæ quidem gens inter vetustissimas et reliquis quæ ad gloriam pertinent, nihil tamen, mundi scholas numeratur. Sic enim Plato inducit ex ista gloriæ segete, sibi ipsi decerpit aut assumit, Ægyptium sacerdotem dicentem Soloni; “ Vos Græci præter decus inquirendi et inveniendi veritatem. semper pueri estis, nullam vel scientiam antiquitatis Sic enim diserte ait; “Gloria Dei est celare verbum, vel antiquitatem scientiæ habentes." Perlustremus et gloria regis investigare sermonem.” Ac si Divina ceremonialem legem Mosis, reperiemusque, præter Majestas innoxio illo et benevolo puerorum ludo Christi præfigurationem, distinctionem populi Dei a delectaretur, qui ideo se abscondunt, ut inveniantur : gentibus, exercitium obedientiæ, aliosque ejusdem quasique etiam nihil esset honorificentius regibus, legis usus sacros : nonnullos doctissimorum Rabbi- quam Dei collusores esse in eodem ludo ; præsertim norum haud inutilem circa eam navasse operam, cum tot ingeniis imperent, tantasque opes præsto ut sedulo eruerent, quandoque naturalem, quandoque habeant, quibus omnis secreti investigatio absolvi moralem sensum ceremoniarum et rituum. Exempli possit. gratia, ubi de lepra dicitur,“ Si effloruerit discur- Nec vero aliter hæc dispensavit Deus, postquam rens lepra, homo mundus erit, et non recludetur: Salvator noster in mundum venisset. Ille enim sin caro viva in eo erit, immunditiæ condemnabitur, prius potentiam ostendit suam in profliganda ignoet ad sacerdotis arbitrium separabitur.” Ex hac rantia, ubi cum doctoribus et sacerdotibus dissereret lege colligit unus eorum axioma in natura ; “ Putre- in templo, quam in subjuganda natura, tot et tantis dinem pestilentiorem esse ante, quam post maturi-editis miraculis. Adventus quoque Spiritus Sancti tatem.” Alius morale documentum elicit, “Homines præcipue adumbratus atque expressus fuit in similiflagitiis undique coopertos, minus corrumpere publi- tudine ac dono linguarum, quæ sunt duntaxat vehi. cos mores, quam mediocriter et ex parte tantum cula scientiæ. malos :” adeo ut ex hoc et similibus locis ejus legis, Ita in seligendis illis instrumentis, quæ adhibuit præter sensum theologicum, haud pauca ad philoso- Deus ad fidem disseminandam, initio homines erophiam spectantia spargi videantur.

cavit plane indoctos et illiteratos, præterquam quod Si quis etiam eximium illum Jobi librum diligen- Spiritus Sancti afflatu instructi fuissent; quo eviter evolverit, plenum eum, et tanquam gravidum, dentius virtutem suam immediatam et divinam denaturalis philosophiæ mysteriis deprehendet: exem- clararet, omnemque humanam sapientiam deprimepli gratia; circa cosmographiam et rotunditatem ret. Quamprimum autem consilium suum in hac terræ ; illo loco, “Qui extendit aquilonem super parte perimpletum esset, mox in proxima successione vacuum, et appendit terram super nihilum." Ubi temporum divinam veritatem suam, aliis doctrinis, pensilis terra, polus arcticus, et cæli convexitas in veluti pedissequis, comitatam, in mundum immisit. extimis, haud obscure insinuantur. Rursus circa Itaque D. Pauli calamus (qui inter Apostolos solus astronomiam et asterismos, illis verbis,“ Spiritus literatus fuit) in Scripturis Novi Testamenti, præejus ornavit cælos, et obstetricante manu ejus educ- cipue a Deo adhibitus est. tus est coluber tortuosus.” Et alio loco, “Nunquid Sic et novimus, complures ex antiquis Episcopis conjungere valebis micantes stellas Pleiadas, aut et Patribus egregie fuisse in omni ethnicorum eragyrum Arcturi poteris dissipare P" Ubi immota ditione versatos. Adeo ut edictum Juliani, quo configuratio stellarum fixarum, paribus intervallis cautum est, ne Christiani ad scholas et gymnasia semper inter se distantium, elegantissime describitur. mitterentur, perniciosior machina ad expugnandam Item alio loco, “ Qui facit Arcturum, et Oriona, et fidem Christianam, quam cruentæ superiorum imHyadas, et interiora austri.” Ubi iterum innuit | peratorum persecutiones, habitum fuerit. Neque depressionem antarctici poli, eamque designat nomine Gregorii primi, Episcopi Romani, (cætera viri egre- . “ interiorum austri," qu australes stellæ nostro gii,) æmulatio et invidentia, qui ethnicorum auctorum hemisphærio non cernuntur. Circa generationem et antiquitatum memoriam obliterare studebat, in animalium : “ Annon sicut lac mulsisti me, et sicut bonam partem, etiam apud viros pios, accepta est. caseum coagulasti me!” &c. Circa rem metallicam, Quinimo sola Christiana Ecclesia, inter inundationes “ Habet argentum venarum suarum principia, et Scytharum a plagis septentrionalibus, et Saracenorum auro locus est in quo conflatur : ferrum de terra ab orientalibus, pretiosas gentilis eruditionis relitollitur, et lapis solutus calore in æs vertitur.” Et quias, jamjam funditus perituras, sinu et gremio sequentia in eodem capite.

suo conservavit. Nuper etiam intueri licet Jesuitas Pariter et in persona regis Salomonis videmus (qui partim studio proprio, partim ex æmulatione donum sapientiæ, tum in petitione ipsius, tum in adversariorum, literis strenue incubuerunt) quantum concessione divina, omnibus terrenæ et temporalis subsidii, viriumque, Romanæ sedi reparandæ et felicitatis bonis prælatum. Virtute cujus doni et stabiliendæ attulerint. concessionis, Salomon egregie instructus, non solum Quare ut absolvam hanc partem, duo sunt prescripsit insignes illas parabolas, sive aphorismos, de cipua officia et ministeria, præter ornatum et illusdivina atque morali philosophia; verum etiam comtrationem, quæ fidei religionique humaniores literæ posuit naturalem historiam omnium vegetabilium, persolvunt. Unum, quod efficacia sint incitamenta " a cedro super montem, usque ad muscum super ad divinam gloriam exaltandam et celebrandam:

sicut enim Psalmi et alie Scripturæ crebro nos reprimendis incommodis, quæ homo homini infert, invitant ad contemplationem prædicationemque mag- multum cedit illi alteri, in sublevandis humanis nificorum et admirabilium operum Dei; ita, si tan- necessitatibus, quæ ab ipsa natura imponuntur. tum in eorum specie externa, sicut sensibus nostris Atque hoc genus meriti optime adumbratum fuit sub se exhibent, hæreremus, eandem faceremus injuriam illa ficta narratione de theatro Orphei, ubi singulæ Majestati Divinæ, ac si de opulentia et copia nobi- bestiæ avesque congregatæ sunt, quæ, appetituum lissimi gemmarii, ex iis, quæ palam exponuntur in suorum innatorum immemores, prædæ, ludi, pugnæ, pergula, judicaremus. Alterum, quod singulare amice, placideque una stetere, citharæ concentu, remedium antidotumque exhibeat philosophia, contra et suavitate captæ : cujus sonus ubi aut cessaret, infidelitatem et errores. Nam Salvator noster inquit, aut majori sonitu obrueretur, omnes illico animantes " Erratis, nescientes Scripturas et potentiam Dei.” ad ingenium redibant. Qua in fabula eleganter Ubi duos libros, ne in errores incidamus, proponit describuntur ingenia et mores hominum, qui variis nobis evolvendos: primo volumen Scripturarum, et indomitis cupiditatibus agitantur, lucri, libidinis, quæ voluntatem Dei, dein, volumen creaturarum, vindictæ : qui tamen quamdiu aures præbent præquæ potentiam revelant: quorum posterior, veluti ceptis et suasionibus religionis, legum, magistrorum, clavis est prioris, non solum intellectum nostrum in libris, sermonibus, et concionibus, eloquenter et aperiens ad genuinam Scripturarum mentem, ex suaviter modulantibus, tam diu pacem colunt et generalibus regulis rationis et legibus sermonis ex- societatem; sin ista sileant, aut seditiones et tumultus promendam; sed porro etiam præcipue fidem nostram obstrepant, omnia dissiliunt, et in anarchiam atque reserans, ut in seriam ingrediamur omnipotentiæ confusionem relabuntur. divinæ meditationem, cujus characteres maxime in- Sed enim hoc clarius cernitur, cum reges ipsi, sculpti ejus operibus et incisi sunt. Tantum de aut magnates, aut præfecti eruditione præditi sint. divinis testimoniis ac judiciis pro vera dignitate et Ut ut enim suis addictus nimium partibus videatur, pretio doctrinæ dictum sit.

qui dixit, “tum demum respublicas fore felices, cum Quantum ad humana testimonia et argumenta, aut philosophi regnant, aut reges philosophantur :" tam latus aperitur campus, ut in tractatu hoc brevi hoc tamen experientia notum est, sub eruditis prine presso, delectum potius adhibere deceat, quam cipibus et custodibus reipublicæ secula maxime felicopiam. Primo itaque summus apud ethnicos hono- cia fuisse. Quamvis enim reges ipsi suos habeant ris gradus fuit, divinam venerationem, cultumque errores et vitia, affectibus scilicet et pravis conconsequi (quod quidem Christianis est tanquam suetudinibus, pro more cæterorum hominum, obnoxii; fructus vetitus :) nunc vero loquimur separatim de tamen doctrinarum si accedat lumen, anticipata judiciis humanis. Itaque (ut cæpimus dicere) apud quædam notiones religionis, prudentiæ, honestatis, ethnicos, ille, quem Græci Apotheosin, Latini Rela- retinent eos, et * ab omni præcipiti, et immedicabili tionem inter divos vocarunt, supremus honor fuit, excessu, et errore refrænant; aurem semper vellenqui homini ab homine tribui posset : præsertim ubi tes, etiam cum consiliarii et domestici silent. Quin non ex decreto, aut edicto aliquo imperii (ut Cæsari- senatores ipsi et consiliarii, qui literis exculti sunt, bus apud Romanos) sed ex opinione hominum et solidioribus innituntur principiis, quam qui ab expefide interna, ultro deferretur : cujus honoris tam rientia tantum edocti sunt; illis ex longinquo proexcelsi gradus quidam erat, et terminus medius : spicientibus pericula et mature propulsantibus, cum quippe supra humanos honores, heroici numeraban- isti tantum ex propinquo et cominus sapiant, nihil tur et divini. In quorum distributione hunc ordinem videntes, nisi quod imminet, et tunc demum agilitate tenuere veteres: rerumpublicarum conditores, legis- ingenii sui, se in ipso periculorum articulo expedire latores, tyrannicidæ, patres patriæ, quique in rebus et eripere posse confidentes. civilibus optime meruerunt, insigniti sunt titulo Quæ felicitas temporum sub eruditis principibus heroum tantum, aut semideorum : quales fuere The- (ut semper brevitati studeam, adhibens non nisi sens, Minos, Romulus, cæterique. Ex altera parte, lectissima quæque exempla, et maxime illustria) inventores et auctores novarum artium, quique vitam præcipue cernitur eo in seculo, quod a morte Domihumanam novis commodis et accessionibus dotarunt, tiani imperatoris, usque ad imperium Commodi desemper consecrati sunt inter deos ipsos majores; Auxit: successionem sex principum eruditorum, aut quod Cereri, Baccho, Mercurio, Apollini, et aliis con- certe eruditioni impense faventium, complectente ; tigit: quod certe jure, et sano cum judicio factum est. omniumque, si temporalia bona spectamus, quæ unNam priorum benemerita intra unius ætatis, aut quam vidit Roma, totius orbis tunc epitome, longe nationis limites, fere coërcentur ; nec absimilia sunt forentissimo. Id quod Domitiano, pridie ejus diei, imbribus tempestivis et benignis, qui quamvis frugi- quo interfectus est, in somnis præmonstratum erat. feri sint, atque optabiles, tamen pro illa tempestate Quippe qui videre visus est, “Caput aureum sibi tantum, qua decidunt, atque pro amplitudine tractus pone cervicem enatum esse : quod sane vaticinium terræ, quam irrigant, utiles sunt. Posteriorum vero aureis illis subsequentibus seculis adimpletum est : beneficia, ut ipsius solis et cælestium munera, tem- de quibus sigillatim, sed brevissime, verba faciam. poribus perpetua, locis infinita sunt.

Illa rursus,

Nerva vir doctus fuit, Apollonii illius Pythagorei cum contentione et perturbatione, ut plurimum, con- familiaris, et quasi discipulus: qui etiam fere expijuncta sunt ; hæc habent verum characterem divinæ ravit in versu illo Homeri, præsentiæ, veniuntque in aura leni, absque tumultu aut strepitu.

“Telis, Phæbe, tuis lacrymas ulciscere nostras.” Neque sane doctrinæ meritum in civilibus, et in Trajanus non ipse quidem doctus, sed doctrinæ ad

« VorigeDoorgaan »