Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

si modo res sit hujusmodi, ut animum pro dignitate orbis postquam circumactus esset, Socrates ille (flaejus impleat, et detineat. Quod si reperiantur inter. gitiosus scilicet) heroibus annumeratus est, et memo dum nonnulli, in legendo strenui, in agendo cessa- ria ejus hominibus tam divinis, quam humanis, tores ; non hoc a literis ortum habet, sed imbecilli-honoribus cumulata : quin disputationes ejus, tantate et mollitie quadam corporis animive ; quales quam corruptrices morum prius habitæ, pro prænotat Seneca: “Quidam," inquit, “ tain sunt umbra- sentissimis mentis morumque antidotis ab omni tiles, ut putent in turbido esse, quicquid in luce est." posteritate celebrabantur. Atque hæc sufficiant ad Usuvenire poterit fortasse, ut hujusmodi ingenii sibi respondendum politicis, qui superciliosa severitate, conscii, se dent literis; eruditio autem ipsa hujus- aut fucata gravitate, ausi sunt literas incessere conmodi ingenia minime indit, aut progignit. Quod si tumeliis; quæ tamen confutatio impræsentiarum, nisi quis illud nihilominus mordicus teneat, literas nimi- quod nesciamus an ad posteros permanaturi sint um absumere temporis, quod alias rectius impendi labores nostri, minus necessaria videatur; cum aspossit ; aio, neminem adeo distringi negotiis, quin pectus et favor duorum literatissimorum principum, habeat sua otii intervalla, donec agendi vices atque Elizabethæ reginæ et Majestatis tuæ, tanquam Casæstus refiuant, nisi aut admodum hebes sit in expe- toris et Pollucis, lucidorum siderum, tantum apud diendis negotiis, aut parum cum dignitate ambitiosus nos in Britannia literis amorem reverentiamque in negotiis cujuscunque generis captandis. Restat conciliaverint. igitur quærendum, qua in re et quomodo has subsecivas horas collocare oporteat; studiis an volupta- Nunc ad tertium vituperationum genus pervenitibus, genio an ingenio indulgendum. Sicut recte mus, quod a literatis ipsis in literas redundat, altirespondit Demosthenes Æschini, homini voluptatibus usque cæteris solet hærere: eæ vel a fortuna, vel a dedito: qui cum per contumeliam objecisset, “ Ora- moribus, vel a studiis ipsorum originem ducunt: tiones ejus lucernam olere: Pol," inquit, “ mul- quarum prima extra potestatem ipsorum est, secuntum interest inter ea, quæ ego ac tu ad lucernam da extra rem, ut tertia sola proprie in disquisitionem facimus.” Quare neutiquam metuendum, ne literæ venire videatur. Quia tamen non tam de vero rerum eliminent negotia; quin potius vindicant animum ab pondere, quam de vulgi æstimatione, sermo instituotio et voluptate, quæ alias sensim ad utriusque dam- endus est, haud abs re fuerit, etiam de alteris duanum, et negotiorum, et literarum, subintrare solent. bus pauca quædam innuere.

Dein, quod oggerunt, literas reverentiam legum Quapropter dignitatis imminutiones, et quasi deatque imperii convellere, calumnia mera est, nec honestamenta, quæ a literatorum fortuna literis improbabiliter ad criminandum inducta. Nam qui cæ- ponuntur, sumuntur aut a paupertate et inopia ipsocam obedientiam fortius obligare contenderit, quam rum, aut a vitæ genere obscuro et umbratili, aut ab officium oculatum ; una opera asserat, cæcum manu occupationum, in quibus versantur, subjecto non ductum certius incedere, quam qui luce et oculis admodum nobili. utitur. Immo citra omnem controversiam, artes Quantum ad paupertatem pertinet, quodque freemolliunt mores, teneros reddunt, sequaces, cereos, quenter usuveniat, ut literati inopes sint, et tenui et ad mandata imperii ductiles : ignorantia contra, plerunqne origine, neque tam propere ditescant, ac contumaces, refractarios, seditiosos : quod ex histo- alii, qui quæstui solum inhiant: consultum foret, ria clarissime patet, quandoquidem tempora maxime hunc locum de laude paupertatis, fratribus mendiindocta, inculta, barbara, tumultibus, seditionibus, cantibus (pace eorum dixerim) exornandum tradere ; mutationibusque maxime obnoxia fuerint.

quibus Machiavellus non parum tribuebat, cum diDe Catonis Censoris judicio, hoc dictum esto, ceret : “ jamdudum actum esse de regno sacerdotum, merritissimas eum blasphemiæ in literas luisse pe- nisi reverentia erga fratres ac monachos, episcoporum nas, cum septuagenario major, quasi repuerascens, luxum et excessum compensasset :" pariter dicat Græcam linguam cupidissime addisceret. Ex quo quis, felicitatem et magnificentiam principum et liquet, priorem illum censurum Græcæ literaturæ, ex nobilium, jam olim recidere potuisse in barbariem affectata potius gravitate, quam quod ita penitus sen- et sordes, nisi deberent literatis istis pauperibus tiret, fluxisse. Ad Virgilii vero carmina quod attinet, civilis vitæ culturam et decus. Sed missis his lauutcunque illi libitum fuerit universo mundo insultare, dum aucupiis, notatu dignum est, quam sacra atque Romanis asserendo artes imperandi, ceteras tanquam veneranda res, per aliquot apud Romanos secula, populares aliis relinquendo ; in hoc tamen manifesto paupertas ipsa habita fuerit ; quæ tamen respublica tenetur, Romanos nunquam imperii fastigium con- nihil trahebat ex paradoxis. Sic enim præfatur T. scendisse, donec ad artium culmen simul pervenis- Livius : “ Aut me amor negotii suscepti fallit, aut sent. Namque duobus primis Cæsaribus, viris nulla unquam respublica nec major, nec sanctior, imperandi peritissimis, contemporanei erant optimus nec bonis exemplis ditior fuit, nec in quam tam poëta ille ipse Virgilius Maro, optimus historicus seræ avaritia luxuriaque immigraverint, nec ubi tanTitus Livius, optimus antiquarius Marcus Varro, tus ac tamdiu paupertati ac parsimoniæ honos fuerit." optimus, aut optimo proximus orator Marcus Cicero; Quin etiam, postquam Roma jam degenerasset, legi. principes certe, ex omni memoria, in sua quique mus, cum Cæsar dictator collapsam rempublicam facultate. Postremo, quantum ad Socratis accusa- instauraturum se profiteretur, quendam ex amicis tionem, id dico tantum; recordemur temporum, ejus promsisse sententiam, nihil tam expeditum esse quibus intentata est; nimirum sub triginta tyrannis, ad id, quod ageret, quam si divitiarum honos quoquo mortalium omnium crudelissimis, sceleratissimis, modo tolleretur. “ Verum," inquit, “hæc, et omnia imperioque indignissimis: qui, rerum et temporum mala pariter cum honore pecuniæ desinent, si neque

[ocr errors]

magistratus, neque alia vulgocupienda, venabia erunt.” | æstimanti, nullum occurrit dedecus literis, ex literaDenique quemadmodum vere dictum est,“ ruborem torum moribus, quatenus sunt literati, adhærens : esse colorem virtutis," licet quandoque oriatur ex nisi forte hoc vitio vertatur (cujus Demosthenes, culpa ; ita recte statuas, paupertatem esse virtutis Cicero, Cato secundus, Seneca, pluresque alii insifortunam, quamvis interdum a luxu et incuria accer- mulantur) quod cum plerunque tempora, de quibus satur. Salomonis certe hæc est sententia, “ Qui fes. legunt, illis in quibus vivunt, et quæ præcipiuntur, tinat ad divitias, non erit insons :" et præceptum, illis quæ aguntur, meliora sint; ultra quam par est Peritatem eme, et noli vendere; similiter scientiam, contendant morum corruptelas ad præceptorum et et prudentiam;" quasi æquum judicet, opes impen- dogmatum honestatem retrahere, et priscæ severitadendas ut doctrina paretur; non doctrinam eo ver- tis mores temporibus dissolutis impunere: de quo tendam ut opes congerantur.

tamen abunde e propriis fontibus admoneri possunt. Quid attinet dicere de vita illa privata et obscura, Solon enim interrogatus, an optimas civibus suis dequam literatis objiciunt ? Adeo tritum thema est, disset leges ? “Optimas," inquit, “ex illis, quas ipsi atque ab omnibus jactatum, otium et secessum (modo voluissent accipere.” Ita Plato, videns corruptiores absint desidia et luxus) præponere vitæ forensi et suorum civium mores, quam ut ipse ferre posset, ab occupatæ, propter securitatem, libertatem, dulce- omni publico munere abstinuit, dicens : " Sic cum dinem, dignitatem, aut saltem ab indignitatibus im- patria agendum esse, ut cum parentibus ; hoc est, munitatem, ut nemo tractet hunc locum, quin bene suasu, non violentia; obtestando, non contestando." tractet; ita humanis conceptibus in experiendo, et Atque hoc ipsum cavet ille, qui a consiliis Cæsari : consensibus in approbando consonat. Hoc tantum • Non,” inquit, “ ad vetera instituta revocamus, quæ adjiciam, eruditos, latentes in rebuspublicis, et sub jampridem corruptis moribus ludibrio sunt.” Cicero oculis hominum minime degentes, similes esse ima- etiam hujus erroris arguit Catonem secundum, Atginibus Cassii et Bruti, de quibus, in elatione Juniæ tico suo scribens; “ Cato optime sentit, sed nocet non gestatis, cum aliæ plurimæ ducerentur, Tacitus; interdum reipublicæ ; loquitur enim tanquam in re" Eo ipso," inquit,“ præfulgebant, quod non vise- publica Platonis, non tanquam in fæce Romuli." bantur."

Idem Cicero molli interpretatione excusat philosoDe occupationum, quæ literatis committuntur, phorum dicta et decreta duriora : “Isti," inquit, vilitate, illud occurrit, quod demandetur iisdem" ipsi præceptores et magistri videntur fines officiopuerorum ac juniorum institutio, cujus ætatis con- rum paulo longius, quam natura vellet, protulisse, temptus in magistros ipsos redundat. Cæterum, ut cum ad ultimum animo contendissemus, ibi tamen, quam injusta sit hæc obtrectatio, si non ex vulgi ubi oportet, consisteremus." Ipsemet tamen potuit opinione, sed ex sano judicio res perpendatur, inde dicere, “ Monitis sum minor ipse meis :" quippe qui licet æstimare, quod diligentiores sint omnes in im- in eundem lapidem ipse, licet non tam graviter, imbuenda testa recenti, quam veteri; magisque soliciti pegerit. sint, qualem admoveant terram teneræ plantæ, quam Aliud, quod eruditis non immerito fortasse objicitur adultæ : unde liquet, præcipuam curam circa rerum vitium, hujusmodi est; quod honori aut emolumenet corporum initia versari. Rabbinis, si placet, por- to patriarum suarum, aut dominiorum, proprias forrige aurem : “ Juvenes vestri visiones videbunt, et tunas aut præsidia postposuerint. Sic enim Demossenes somniabunt somnia.” Ex hoc textu colligunt, thenes Atheniensibus suis, “ Mea,” inquit, "consilia, juventutem esse ætatem digniorem; quanto nimirum si recte attendatis, non sunt ejus generis, per quæ revelatio accedat clarior per visiones, quam per ego inter vos magnus, vos inter Græcos despectui somnia. Illud vero notatu omnino dignum, quod sitis; sed talia, ut mihi sæpenumero ea hand tutum licet pædagogi, velut simiæ tyrannidis, scenæ sint sit dare, vobis autem semper utile amplecti.” Haud ludibria, et temporum incuria in delectu ipsorum aliter Seneca, postquam quinquennium illud Neronis veluti obdormierit, vetus tamen querela sit, inde us- æternæ eruditorum magistrorum consecrasset gloriæ, que ab optimis et prudentissimis seculis deducta, dominum suum, omnibus jam flagitiis inquinatissirespublicas circa leges quidem nimium satagere, mum, libereatque fidenter monere non destitit, circa educationem indiligentes esse. Quæ nobilis magno suo periculo, ac postremo præcipitio. Neque sima pars priscæ disciplinæ revocata est aliquatenus, aliter potest se habere res : siquidem humanam quasi postliminio, in Jesuitarum collegiis ; quorum

mentem doctrina imbuit vero sensu fragilitatis suæ, cum intueor industriam solertiamque, tam in doc- instabilitatis fortunæ, dignitatis animæ et muneris trina excolenda, quam in moribus informandis, illud sui; quarum rerum memores, nullo modo sibi peroccurrit Agesilai de Pharnabazo, “ Talis cum sis, suadere possunt, fortunæ propriæ amplitudinem, utinam noster esses.” Atque hactenus de opprobriis tanquam præcipuum sibi bonorum finem statui posse. e literatorum fortuna et conditione desumptis. Quare sic vivunt, tanquam rationem reddituri Deo,

Quod ad literatorum mores, res est ista potius ad et dominis post Deum, sive regibus, sive rebuspubpersonas, quam ad studia, spectans. Reperiuntur licis, hac formula, “Ecce tibi lucrifeci ;” non autem proculdubio inter eos, quemadmodum in omnibus illa, “ Ecce mihi lucrifeci.” At politicorum turba, vitæ ordinibus et generibus, tam mali, quam boni; quorum mentes in doctrina officiorum, et in contemneque propterea non verum est (quod asseritur) platione boni universalis non sunt institutæ, et con“abire studia in mores;" atque literas, nisi incidant firmatæ, omnia ad se referunt; gerentes se pro cenin ingenia admodum depravata, corrigere prorsus tro mundi, ac si omnes lineæ in se suisque fortunis naturam, et mutare in melius.

debeant concurrere; de reipublicæ navi, licet temVeruntamen diligenter mihi atque ingenue rem pestatibus jactata, neutiquam soliciti, modo ipsis in

sit opus.

[ocr errors]

scapha rerum suarum receptus detur et effugium. | fatendo scilicet, quod ad vulgi captum, et famam At contra, qui officiorum pondera, et philautiæ popularem, præ se ferret nonnulla levia, atque etiam limites didicerunt, munia sua stationesque, licet cum deformia, cum tamen animi interiora summis tam periculo, tuentur. Quod si forte incolumes perma- facultatibus, quam virtutibus essent repleta. Atque neant in seditionibus, et rerum mutationibus, non id de moribus literatorum hæc hactenus. artibus aut versatili ingenio, sed reverentiæ quam Interim monere placet, nos nihil minus agere, probitas etiam ab hostibus extorquet, tribuendum. quam ut patrocinemur quibusdam professorum insti. Cæterum, quod attinet ad fidei constantiam, et offi- tutis abjectis et sordidis, quibus et se ipsos, et literas ciorum religionem, quas certe animis hominum in- dehonestarunt: quales erant apud Romanos, seculis serit eruditio, utcunque eæ quandoque a fortuna posterioribus, philosophi quidam in familiis divitum, mulctentur, aut ex malesanis politicorum principiis mensarumque eorum asseclæ, quos haud absurde condemnentur, tamen palam scilicet apud omnes dicas barbatos parasitos. Cujus generis quendam laudem referent, ut, in hac re, longa defensione non lepide describit Lucianus, quem matrona nobilis

catulum suum Melitæum in rheda gestare voluit: Aliud vitium literatis familiare, quod facilius ex- quod cum ille officiose, sed indecenter faceret, pusio cusari potest, quam negari : illud nimirum, quod non subsannans : “ Vereor," inquit, ne philosophus facile se applicent, et accommodent, erga personas, noster e Stoico fiat Cynicus.” Ante omnia vero, quibuscum negotiantur, aut vivunt. Qui defectus e nihil tam offecit literarum dignitati, quam crassa et duabus oritur causis. Prima est animi ipsius mag- turpis adulatio, ad quam multi, neque hi indocti, et nitudo, propter quam ægre se demittere possunt ad calamos et ingenia submisere, “ Hecubam in Heleobservantiam unius alicujus hominis. Amantis nam, Faustinam in Lucretiam" (ut ait Du-Bartas) verba sunt, non sapientis : “Satis magnum alter transformantes. Neque vero nimis laudo morem alteri theatrum sumus.” Neque tamen inficias ibo, illum receptum libros patronis nuncupandi, cum illum, qui aciem animi, instar oculi, non possit æque libri, præsertim qui hoc nomine dignandi, in veritacontrahere, ac dilatare, insigni facultate ad res geren- tis tantum et rationis clientelam se dare debeant. das esse orbatum. Secunda vero causa est probitas Melius veteres, qui non aliis, quam amicis atque morum et simplicitas ; quæ tamen delectum judicii, æqualibus, scripta sua dicare solebant, aut etiam non defectum, in illis arguit. Veri enim et legitimi nomina ejusmodi amicorum tractatibus suis impoobservantiæ erga aliquam personam limites non nere: quod si forte regibus, aut magnatibus opus ultra porrigunt se, quam ita nosse illius mores, ut nuncuparent, tum demum hoc factum est, cum arguabsque offensione cum eo versari, eumque consilio, mentum libri personæ tali conveniret. Hæc autem, si opus sit, juvare, nobisque interim ipsis in omni. et similia reprehensionem potius merentur, quam bus cavere possimus : verum alienos affectus rimari, defensionem. eo fine, ut illum inflectas, verses, et ad libitum cir- Neque hoc dico, quasi literatos culpem, si ad beacumagas, hominis est parum candidi, sed potius tos et potentes viros quandoque se applicent. Recte astuti et bifidi; id quod in amicitia vitiosum fuerit, enim Diogenes cuidam cum irrisione roganti: “Qui erga principes etiam inofficiosum. Mos enim ori- | fieret, quod philosophi divites sectarentur, non divientis, quo nefas habetur oculos in reges defigere, tes philosophos ?” respondit, non sine morsu, “ Hoc ritu quidem barbarus est, sed significatione bonus : ideo fieri, quod philosophi, quibus rebus indigeant, neque enim subditos decet, corda regum suorum, probe intelligant; divites non item.” Huic affine quæ sacræ Scripturæ inscrutabilia docent, curiosius est illud Aristippi, cui, nescio quid petenti, cum non rimari.

attenderet Dionysius, ille adorantis more abjecit se Superest etiamnum aliud vitium (quocum hanc ad pedes ejus; qui tum demum auscultans petitioni partem concludam) literatis sæpius imputatum, vide- annuit: sed paulo post, quidam dignitatis philosolicet quod in rebus exiguis et externis, (vultu, gestu, phiæ assertor increpuit Aristippum, quod demittendo incessu, sermonibus quotidianis, et hujusmodi,) de- se ad pedes tyranni pro tantilla re philosophiam ficiant in observando decoro: unde homines impe- ipsam contumelia affecisset: cui ille, “suam id culriti, ex istis minutis leviculisque erroribus, quanti pam non fuisse," respondit, “sed Dionysii, qui aures sint in rebus majoribus tractandis conjecturam ca- gestaret in pedibus.” Quin prudens ille, non pusilpiunt. Verum fallit eos plerunque hujusmodi judi. animis habitus est, qui in disputatione quadam cum cium; imo sciant, responsum sibi esse a Themisto- Hadriano Cæsare vinci se passus est ; excusans faccle: qui cum rogatus esset, ut fidibus caneret, arro- tum, Quod æquum esset ei cedere, qui triginta ganter satis ipse de se, sed ad præsens institutum imperaret legionibus.” Atque propterea non sunt perquam apposite respondit : “ Se quidem fidium damnandi viri docti, ubi, cum res postulat, aliquid rudem esse, sed quo pacto oppidum parvum in civi. de gravitate sua remittant, sive imperante necessitatem magnam evadere posset, satis nosse.” Et tate, sive impetrante occasione ; quod quamvis sunt proculdubio multi politicarum artium apprime humile videatur, atque servile primo intuitu, tamen gnari, quibus tamen in communi vita et quotidianis verius rem æstimanti, censebuntur non personæ, sed reculis nihil imperitius. Quin etiam hujusmodi tempori ipsi servire. sugillatores amandandi sunt ad Platonis elogium de præceptore suo Socrate, quem haud absimilem dixit PERGAMUS nunc ad errores, atque inania, quæ in pharmacopolarum pyxidibus, quæ exterius induce-studiis ipsis virorum doctorum interveniunt, iisque bantur simiis, ululis, satyrisque, intus vero pretiosos se immiscent; id quod præcipue et proprie spectat liquores, et nobilia medicamenta recondita habebant: ad præsens argumentum. Qua in re non est insti.

66

tas.

tuti nostri erroribus ipsis patrocinari, sed per eorum bus : cujus, etsi e citimis tantum temporibus protucensuram et secretionem excutere quod sanum et lerim exempla, tamen secundum majus et minus, et solidum est, atque a calumnia vindicare. Videmus olim placuerunt ejus generis ineptiæ, et deinceps eaim, in more, præsertim apud invidos, esse, prop- placebunt. Jam vero fieri non potest, quin hoc ipter ea, quæ depravata sunt, etiam ea, quæ impolluta sum multum faciat ad doctrinæ existimationem minuet in statu suo manserunt, sugillare ; quemadmodum endam et elevandam, etiam apud vulgus imperitum, ethnici in primitiva ecclesia Christianos hæreticorum cum videant doctorum scripta, tanquam primam vitiis aspergere solebant. Neque tamen consilium literam diplomatis, quæ quamvis variis calami ducest mihi, examen aliquod accuratius instituere de tibus et flosculis variegata sit, litera tamen est unica. erroribus et impedimentis literarum, quæ interiora et Ac mihi sane videtur perapposita hujusce vanitatis a captu vulgi remotiora ; sed de illis tantum verba adumbratio, et quasi emblema, Pygmalionis illa infacere, quæ cadunt sub communi et populari observa- sania; quid enim aliud sunt verba, quam imagines tione et nota, aut saltem ab ea non longe recedunt. rerum, ut nisi rationum vigore animata sint, adamare

Quare tria præcipue deprehendo vana et inania illa idem sit, ac statuam deperire ? in literis, quæ ansas præcipue præbuerunt ad obtrec- Neque tamen temere damnandum est, si quis phitandum. Eas enim res pro vanis ducimus, quæ aut losophiæ obscura et aspera verborum splendore ilfalsæ sunt, aut frivolæ ; in quibus scilicet aut veritas lustret, et expoliat: hujus enim rei magna adsunt deficit, aut usus: illos etiam homines vanos et leves exempla in Xenophonte, Cicerone, Seneca, Pluexistimamus, qui aut ad falsa creduli, aut in rebus tarcho, ipsoque etiam Platone: nec minor est utiliexigui usus curiosi. Curiositas autem, aut in rebus Quamvis enim diligentem veri cognitionem, ipsis versatur, aut in verbis ; quando nimirum, aut atque acre studium philosophiæ res hæc nonnihil in rebus inanibus opera insumitur, aut circa verborum impediat

, quoniam præpropere mentem consopit, delicias nimium insudatur. Quocirca, non certæ magis atque ulterioris disquisitionis sitim et ardorem restinesperientiæ, quam rectæ etiam rationi, consonum vide guit; si quis tamen doctrinam ad usus civiles adhitur, ut tres ponantur doctrinarum intemperies. Pri- beat (sermocinandi videlicet, consulendi, suadendi, ma est doctrina phantastica, secunda doctrina litigi- argumentandi, et similium) omnia, quæ cupiat, præosa, tertia doctrina fucata et mollis : vel sic; vanæ parata et adornata in hujusmodi auctoribus reperiet. imaginationes, vanæ altercationes, vanæ affectationes. Veruntamen hujusce rei excessus adeo juste contemAc quidem ordiar ab ultima.

nitur, ut quemadmodum Hercules, cum videret in Intemperies ista, in luxurie quadam orationis sita templo statuam Adonidis (Veneris deliciarum) in(licet olim per vices in pretio habita fuerit) circa dignabundus dixit, “ Nil sacri es ;" ita omnes HerLutheri tempora miris modis invaluit. In causa culei literarum pugiles, id est, laboriosi atque conpræcipue fuit, quod fervor et efficacia concionum stantes indagatores veritatis, hujusmodi delicias et tunc temporis, ad populum demulcendum et allici- lautitias, tanquam nil divini spirantes, facile spreendum maxime vigebat: illa autem populare genus verint. orationis poscebant. Accedebat odium et contemptus, Paulo sanius est aliud styli genus, neque tamen illis ipsis temporibus, ortus erga scholasticos, qui ipsum omnino vanitatis expers, quod copiæ illi, et stylo et scribendi genere utebantur valde diverso, luxuriæ orationis, tempore fere succedit. Illud to verba licenter admodum cudentes nova et horrida, tum in eo est, ut verba sint aculeata, sententiæ conde orationis ornatu et elegantia parum soliciti, dum- cisæ, oratio denique potius versa, quam fusa; quo modo circuitionem evitarent, et sensus ac conceptus fit, ut omnia per hujusmodi artificium, magis ingeenos acute exprimerent: atque hinc factum est, ut niosa videantur, quam revera sint. Tale invenitur paulo postea, major apud plurimos cæperit haberi | in Seneca effusius, in Tacito et Plinio secundo verborum cura, quam rerum ; plerisque magis moderatius ; atque nostri temporis auribus cæpit comptam phrasim, teretem periodum, clausularum esse non ita pridem accommodatum. Verum hoc rhythmos, troporum stellulas; quam pondus rerum, ipsum mediocribus ingeniis gratum esse solet, adeo rationum nervos, inventionis acumen, aut judicii li- ut dignitatem quandam literis conciliet; attamen a mam affectantibus. Tum demum floruit Osorii Lu- judiciis magis limatis merito fastiditur; et poni possitani episcopi luxurians et diluta oratio. Tunc sit pro intemperie quadam doctrinæ, cum sit verboSturmius in Cicerone oratore et Hermogene rhetore rum etiam et eorum concinnitatis aucupium quoddam. infinitam et anxiam operam consumpsit. Tunc Car. Atque hæc de prima literarum intemperie dicta rus et Aschamus apud nos, pralectionibus et scriptis sunto. suis Ciceronem et Demosthenem usque ad cælum Sequitur ea intemperies in rebus ipsis, quam poevehentes, juvenes ad politum hoc et forens doc- suimus mediam, et litigiosæ subtilitatis nomine detrinæ genus invitarunt. Tunc Erasmus arripuit an- signavimus : estque illa, de qua modo diximus, sam introducendi ridiculam illam echo, “ Decem an- aliquanto deterior. Ut enim rerum dignitas verbonos consumpsi in legendo Cicerone :" cui echo re- rum cultui præcellit, sic, e contrario, odiosior est vanispondit, *Ove, asine. Scholasticorum vero doctrina tas in rebus, quam in verbis. Qua in re, increpatio despectui prorsus haberi cæpit, tanquam aspera et illa Paulina, non magis ad suam ætatem referri, barbara: denique, ut semel dicam, præcipua illorum quam ad sequentia tempora deduci, potest ; neque temporum inclinatio, et studium, potius ad copiam, theologiam tantum, sed etiam omnes scientias respiquam ad pondus, deflexit.

cere videtur. Devita prophanas vocum novitates, Hic itaque cernere est primam literarum intem- et oppositiones falsi nominis scientiæ." His enim periem, quum, ut diximus, verbis studetur, non re- verbis duo signa indiciaque scientiæ suspectæ atque ementitæ proponit. Primum est, vocum novitas et pectus virginem formosam præferebant, infra vero insolentia ; alterum, rigor dogmatum, qui necessario fuisse aiunt, oppositionem, et dein altercationes, quæstionesque inducit. Certe quemadmodum complura corpora

Candida succinctam latrantibus inguina monstris.

Virg. Ecl. vi. 75. naturalia, dum valent integra, corrumpuntur sæpius, et abeunt in vermes; eodem modo sana et solida Sic generalia quædam apud scholasticos invenias, rerum cognitio sæpenumero putrescit, et solvitur in quæ pulchra sunt dictu, et non perperam inventa ; ubi subtiles, vanas, insalubres, et (si ita loqui licet) ver- autem ventum fuerit ad distinctiones decisionesque, miculatas quæstiones; quae motu quodam et vivaci. pro fæcundo utero, ad vitæ humanæ commoda, in tate nonnulla præditæ videntur, sed putidæ sunt, et portentosas et latrantes quæstiones desinunt. Itaque nullius usus. Hoc genus doctrinæ minus sanæ, et minime miram, si hoc genus doctrinæ, etiam apud seipsam corrumpentis, invaluit præcipue apud mul- vulgus hominum, contemptui obnoxium fuerit, qui tos ex scholasticis, qui summo otio abundantes, at- fere solent veritatem propter controversias circa eam que ingenio acres, lectione autem impares (quippe motas aspernari, atque existimare eos errare omnes, quorum mentes conclusæ essent in paucorum auc- qui nunquam inter se conveniant; cumque videant torum, præcipue Aristotelis dictatoris sui scriptis, non doctos homines inter se digladiari de rebus nullius minus quam corpora ipsorum in cænobiorum cellis) momenti, facile illud Dionysii Syracusani arripiunt, historiam vero et naturæ et temporis maxima ex “ Verba ista sunt senum otiosorum.” Nihilominus parte ignorantes; ex non magno materiæ stamine, certissimum est, si modo scholastici ad inexplebilem sed maxima spiritus, quasi radii, agitatione, opero- sitim veritatis, et continuam agitationem ingenii, sissimas illas telas, quæ in libris eorum extant, con varietatem et multiplicitatem lectionis et contemplafecerunt. Etenim, mens humana si agat in mate- tionum adjunxissent, insignia profecto illi extitissent riam, naturam rerum et opera Dei contemplando, lumina, omnesque artes et scientias mirifice provexpro modo materiæ operatur, atque ab eadem de- issent. Hactenus de secunda literarum intemperie. terminatur; sin ipsa in se vertatur (tanquam Ad tertiam quod attinet, quæ ad falsitatem et aranea texens telam) tum demum interminata est, mendacium spectat; una hæc omnium turpissima et parit certe telas quasdam doctrinæ, tenuitate fili est, quippe quæ ipsam naturam animamque destruit operisque admirabiles, sed quoad usum frivolas et scientiæ; quæ nihil aliud est, quam veritatis imago. inanes.

Nam veritas essendi et veritas cognoscendi, idem Hæc inutilis subtilitas sive curiositas duplex est : sunt; nec plus a se invicem differunt, quam radius et spectatur aut in materia ipsa ; qualis est inanis directus et reflexus. Hoc vitium itaque duplex, speculatio, sive controversia ; cujus generis reperi- vel potius duplicatum est, impostura et credulitas; untur et in theologia et in philosophia haud paucæ: hæc decipitur, illa decipit. Quæ licet videantur disaut in modo et methodo tractandi ; hæc apud scho-crepantis naturæ, alteraque a calliditate quadam, lasticos fere talis erat. Super unaquaque re propo- altera a simplicitate profecta, plerunque tamen sita formabant objectiones; deinde objectionum illa- coëunt. Ut enim in carmine habetur, rum solutiones ; quæ solutiones ut plurimum distinc

“ Percontatorem fugito; nam garrulus idem est :" tiones tantum erant: cum tamen scientiarum omnium robur, instar fascis illius senis, non in singulis bacillis, innuendo, qui curiosus est, eundem esse et futilem : sed in omnibus vinculo conjunctis consistat. Etenim pariter fit, ut qui facile credat, idem libenter decisymmetria scientiæ, singulis scilicet partibus se piat. Quemadmodum quoque fieri videmus in fama invicem sustinentibus, est, et esse debet, vera atque et rumoribus; ut qui cito iisdem fidem habeat, pari expedita ratio refellendi objectiones minorum gen- facilitate eos auxerit : quod Tacitus prudenter innuit tium : contra, si singula axiomata, tanquam baculos his verbis, “ fingunt simul creduntque;" adeo finitimæ fascis, seorsum extrahas, facile erit ea infirmare, et sunt, voluntas fallendi, et facilitas credendi. pro libito aut flectere aut frangere: ut, quod de Hæc credendi recipiendique omnia (licet levi Seneca dictum erat, • Verborum minutiis rerum auctoritate munita) facilitas, duorum generum est pro frangit pondera ;” vere de scholasticis usurpari ratione subjectæ materiæ : aut enim creditur narrapossit, “ quæstionum minutiis scientiarum frangunt tioni, sive facto, (ut loquuntur jurisconsulti,) aut robur.” Num non in aula spatiosa consultius foret, dogmati. In priori genere videmus, quanto dignitatis unum accendere cereum, aut lychnuchum suspendere, detrimento hic error affecerit ex ecclesiasticis hisvariis luminibus instructum, quo omnia simul per- toriis nonnullas ; quæ nimis faciles se prabuerunt, lustrentur, quam in singulos angulos quaquaversus in prodendis transcribendisque miraculis, a martyriexiguam circumferre lucernam? Atqui non absimilis bus, eremitis, anachoretis, et aliis sanctis viris, atque est eorum ratio, qui non tam veritatem perspicuis ab eorum reliquiis, sepulchris, sacellis, imaginibus, argumentis, auctoritatibus, comparationibus, exem- editis. Eodem modo in naturali historia videmus plis illustrare nituntur ; quam in hoc solum incum- multa temere, ac parum cum delectu aut judicio bunt, ut minutos quosque scrupulos eximant, et recepta et descripta : ut liquet ex scriptis Plinii, captiunculas expediant, et dubitationes solvant; hoc Cardani, Alberti, et plurimorum ex Arabibus, quæ pacto quæstionem ex quæstione gignentes; quemad- commentitiis et fabulosis narrationibus passim scamodum fit in superiori similitudine, ut lucerna in tent, iisque non solum incertis, et neutiquam probaunum aliquem locum delata, alios circumquaque tis, sed perspicue falsis et manifesto convictis ; destituat et obscuret. Adeo ut Scyllæ fabula ad ingenti philosophiæ naturalis dedecore apud homines vivum exprimat hoc genus philosophiæ; cujus os et graves et sobrios. In quo sane elucescit Aristotelis

« VorigeDoorgaan »