Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

secunda parte operis abunde præstitimus) sed plane Sexta tandem pars operis nostri (cui reliquæ typos intelligimus et plasmata, quæ universum men inserviunt ac ministrant) eam demum recludit et pro. tis processum, atque inveniendi continuatam fabricam ponit philosophiam, quæ ex hujusmodi (qualem et ordinem in certis subjectis, iisque variis et insig- ante docuimus et paravimus) inquisitione legitima, nibus, tanquam sub oculos ponant. Etenim nobis et casta, et severa educitur et constituitur. Hanc in mentem venit, in mathematicis, astante machina, vero postremam partem perficere et ad exitum persequi demonstrationem facilem et perspicuam: con ducere, res est et supra vires, et ultra spes nostras tra, absque hac commoditate, omnia videri involuta, collocata. Nos ei initia (ut speramus) non conet, quam revera sunt, subtiliora. Itaque hujusmodi temnanda, exitum generis humani fortuna dabit ; exemplis quartam partem nostri operis attribuimus: qualem forte homines, in hoc rerum et animorum quæ revera nil aliud est, quam secundæ partis appli- statu, haud facile animo capere aut metiri queant. catio particularis et explicata.

Neque enim agitur solum felicitas contemplativa,

sed vere res humanæ et fortunæ, atque omnis operum At quinta pars ad tempus tantum, donec reliqua potentia. Homo enim, naturæ minister et interperficiantur, adhibetur : et tanquam fænus redditur, pres, tantum facit et intelligit, quantum de natura usque dum sors haberi possit. Neque enim finem ordine, opere, vel mente, observaverit: nec amplius nostrum ita petimus occæcati ; ut, quæ occurrunt in scit, aut potest. Neque enim ullæ vires causarum via utilia, negligamus. Quamobrem quintam partem catenam solvere aut perfringere possunt: neque operis ex iis conficimus, quæ à nobis aut inventa, natura aliter, quam parendo, vincitur. Itaque intenaut probata, ant addita sunt: neque id tamen ex tiones geminæ illæ, humanæ scilicet scientiæ et rationibus atque præscriptis interpretandi; sed ex potentiæ, vere in idem coincidunt : et, frustratio eodem intellectus usu, quem alii in inquirendo et in- operum maxime fit ex ignoratione causarum. veniendo adhibere consueverunt. Etenim cum, ex Atque in eo sunt omnia, siquis oculos mentis a perpetua nostra cum natura consuetudine, majora de rebus ipsis nunquam dejiciens, earum imagines plane meditationibus nostris, quam pro ingenii viribus, ut sunt, excipiat. Neque enim hoc siverit Deus, ut speramus; tum poterunt ista veluti tabernaculorum phantasiæ nostræ somnium pro exemplari mundi in via positorum vice fungi, ut mens ad certiora edamus : sed potius benigne faveat, ut apocalypsim, contendens in iis paulisper acquiescat. Attamen ac veram visionem vestigiorum et sigillorum Createstamur interim, nos illis ipsis, quod ex vera inter- toris super creaturas, scribamus. pretandi forma non sint inventa, aut probata, teneri Itaque tu, Pater, qui lucem visibilem primitias minime velle. Istam vero judicii suspensionem, creaturæ dedisti, et lucem intellectualem ad fasnon est quod exhorreat quispiam in doctrina, quæ tigium operum tuorum in faciem hominis inspirasti; non simpliciter nil sciri posse, sed nil nisi certo or opus hoc, quod a tua bonitate profectum, tuam glodine et certa via sciri posse asserit: atque interea riam repetit, tuere et rege. Tu, postquam convertamen certos certitudinis gradus ad usum et levamen sus es ad spectandum opera, quæ fecerunt manus constituit; donec mens in causarum explicatione tuæ, vidisti quod omnia essent bona valde; et requiconsistat

. Neque enim illæ ipsæ scholæ philoso-evisti. At homo, conversus ad opera, quæ fecerunt phorum, qui Acatalepsiam simpliciter tenuerunt, manus suæ, vidit quod omnia essent vanitas et vexinferiores fuere istis, quæ pronuntiandi licentiam atio spiritus ; nec ullo modo requievit. Quare si usurparunt. Næ tamen sensui et intellectui auxilia in operibus tuis sudabimus, facies nos visionis tuæ non paraverunt, quod nos fecimus : sed fidem et et sabbati tui participes. Supplices petimus, ut hæc auctoritatem plane sustulerunt; quod longe alia res mens nobis constet: utque novis eleemosynis per est, et fere opposita.

manus nostras et aliorum, quibus eandem mentem largieris, familiam humanam dotatam velis.

GULIELMUS RAWLEY,

SACRÆ THEOLOGIÆ PROFESSOR,

ILLUSTRISSIMI DOMINI D. FRANCISCI,

BARONIS DE VERULAMIO, VICE-COMITIS SANCTI ALBANI, SACELLANUS,

LECTORI S.

Cum Domino meo placuerit, eo me dignari honore, | lingua patria, in duos tantummodo libros distribuut in edendis operibus suis opera mea usus sit; non tum; et regiæ suæ majestati dicavit, quod et nunc abs re fore existimavi, si lectorem de aliquibus, quæ facit. Non ita pridem animum adjecit

, ut in Latiad hunc primum tomum pertinent, breviter moneam. nam linguam verteretur: inaudiverat siquidem illud Tractatum istum, “De dignitate et augmentis Scien- apud exteros expeti : quinetiam solebat subinde tiarum,” ante annos octodecim, edidit dominatio sua, dicere, libros modernis linguis conscriptos, non ita

VOL. 11.

U

multo post decocturos. Ejus igitur translationem, | reperiret partem eam de Partitionibus scientiarum ab insignioribus quibusdam eloquentia viris elabora- jam pridem elaboratam (licet minus solide quam tam, propria quoque recensione castigatar, jam argumenti dignitas postularet) optimum fore putavit, emittit. Ac liber primus certe, quasi mera transla- si retractaretur, et redigeretur in opus justum et tio est, in paucis admodum mutatus : at reliqui octo, completum. Atque hoc pacto, fidem suam liberari qui partitiones scientiarum tradunt, atque unico ante intelligit, de prima parte “ Instaurationis” præstitam. libro continebantur, ut novum opus, et nunc primum Quantum ad opus ipsum, non est tenuitatis meæ, de editum, prodit. Causa autem præcipua, quæ domi- eo aliquid præfari. Præconium ei, quod optime connationem suam movit, ut opus hoc retractaret, et in veniat, existimo futurum illud, quod Demosthenes plurimis amplificaret, ea fuit; quod in “ Instaura- interdum dicere solebat de rebus gestis Atheniensium tione Magna” (quam diu postea edidit) Partitiones veterum; "Laudatorem iis dignum esse solummodo scientiarum, pro prima “ Instaurationis" parte consti- tempus." Deum Opt. Max. obnixe precor, ut, pro tuit; quam sequeretur " Novum Organum ;” dein dignitate operis, fructus uberes diuturnique et auc“ Historia Naturalis ;" et sic deinceps. Cum igitur | tori et lectori contingant.

FRANCISCI

BARONIS DE VERULAMIO, VICE-COMITIS SANCTI ALBANI,

DB

DIGNITATE ET AUGMENTIS SCIENTIARUM.

LIBER PRIMUS.

AD REGEM SUUM.

Sub veteri lege, rex optime, erant et spontaneæ | massa prægrandis, partes tamen minutissimæ; sic oblationes, et quotidiana sacrificia; hæc ex rituali mentis indidit Deus majestati tuæ crasim plane cultu, illæ ex pia alacritate profectæ. Arbitror equi- mirabilem, quæ cum maxima quæque complectatur, dem deberi tale quidpiam regibus a servis suis ; ut minima tamen prehendat, nec patiatur effluere : cum scilicet quisque non solum muneris sui tributa, sed perdifficile videatur, vel potius impossibile in natura, et amoris pignora deferat. Atque in prioribus illis ut idem instrumentum et grandia opera, et pusilla spero me minime defuturum ; in posteriori autem apte disponat. Quantum ad elocutionem tuam, oegenere dubitavi, quid potissimum sumerem : satius currit illud Cornelii Taciti de Augusto Cæsare ; autem visum est, hujusmodi aliquid deligere, quod " Augusto,” inquit, “profluens, et quæ principem potius ad personæ tuæ excellentiam, quam ad nego- virum deceret, eloquentia fuit.” Sane si recte rem tia coronæ spectaret.

perpendamus, omnis oratio aut laboriosa, aut affecEgo sæpissime de majestate tua, ut debeo, cogi- tata, aut imitatrix, quamvis alioquin excellens, netans (missis aliis sive virtutis, sive fortunæ tuæ do- scio quid servile olet, nec sui juris est. Tuum autem tibus) magna prorsus afficior admiratione, cum dicendi genus vere regium est, profluens tanquam a intueor excellentiam earum in te virtutum, faculta- fonte, et nihilominus, sicut naturæ ordo postulat, tumque, quas philosophi intellectuales vocant: ca rivis diductum suis, plenum facilitatis felicitatisque, pacitatem ingenii tot et tanta complexam, firmitu- imitans neminem, nemini imitabile. Atque sicut in dinem memoriæ, prehensionis velocitatem, judicii rebus tuis, quæ tam ad regnum quam ad domum penetrationem, elocutionisque ordinem simul et faci- tuam spectant, virtus videtur cum fortuna certare; litatem. Subit profecto animum quandoque dogma mores scilicet optimi cum felici regimine ; spes tuæ illud Platonicum, quo asseritur, "Scientiam nihil olim patienter et pie cohibitæ, cum fausta et opporaliud esse, quam reminiscentiam ; animumque natu- tuna speratorum adeptione ; thori conjugalis sancta raliter omnia cognoscere, nativæ luci, quam specus fides, cum fructu conjugii beato, in sobole pulchercorporis obumbraverat, subinde redditum.” Certe rima ; pia, et principe Christiano dignissima ad pahujus rei (si in quo alio) relucet in majestate tua cem propensio, cum simili vicinorum principum exemplum insigne; cui adeo prompta est mens ad inclinatione, in idem votum feliciter conspirantium: concipiendam flammam, ubi vel levissima eam ex- sic et in intellectus tui dotibus non levior exoritur lis citaverit objecta occasio, vel minima alienæ cogni- etæmulatio, si eas, quæ a natura ipsa præbitæ sunt et tionis scintilla affulserit. Quemadmodum igitur, de infusæ, cum instructissima gaza multiplicis erudiregum sapientissimo, sacra perhibet Scriptura, “Cor tionis, et plurimarum artium scientia committamus. illi fuisse, tanquam arenam maris :" cujus quanquam Neque vero facile fuerit, regem aliquem post Chris

[ocr errors]

tum natum reperire, qui fuerit Majestati tuæ litera Ut igitur falsitatem hujus dogmatis, fundamentarum divinaruin et humanarum varietate, et cultura que ejus male jacta aperiamus; cuivis obviam est comparandus. Percurrat, qui voluerit, imperatorum istos non percipere, scientiam, quæ lapsum peperit, et rerum seriem, et juxta mecum sentiet. Magnum non fuisse puram illam primigeniamque scientiam certe quiddam præstare reges videntur, si delibantes naturalem, cujus lumine homo animalibus, in paraaliorum ingenia ex compendio sapiant, aut in cor diso adductis, nomina ex natura imposuit; sed sutice doctrinæ aliquatenus hæreant, aut denique lite perbam illam boni et mali, per quam excutere Deum, ratos ament evehantque. At regem, et regem sibique ipse legem figere ambivit. Neque certe natum, veros eruditionis fontes hausisse, imo ip- vis ulla scientiæ, quanta quanta sit, inflat mentem, summet fontem eruditionis esse, prope abest a mi. cum nihil implere animum, nedum distendere possit, raculo. Tuæ vero Majestati etiam illud accedit, præter Deum, Deique contemplationem. Quare quod in eodem pectoris tui scrinio sacræ literæ Salomon, de duobus palmariis inventionis sensibus eum profanis recondantur; adeo ut, cum Hermete (visu atque auditu) loquens; ait, “Oculum videndo, illo Trismegisto, triplici gloria insigniaris, potestate aurem audiendo non satiari.” Quod si non sit imregis, illuminatione sacerdotis, eruditione philosophi. pletio, sequitur, continens majus esse contento. Cum igitur alios reges longe hac laude (proprie quæ Haud aliter de scientia ipsa, animoque humano (cui lua est) superes; æquum est, ut non solum præsen sensus sunt tanquam emissarii) definit his verbis, tis seculi fama, et admiratione celebretur, aut etiam quæ calendario suo ephemeridique, omnium rerum historiarum lumine posteritati transmittatur, verum tempora describenti, subnectit, ita concludens; nt solido aliquo in opere incidatur, quod et regis “ Omnia Deus condidit, ut unumquodque pulchrum magni potentiam denotet, et regis tam insigniter sit in tempore suo : mundum quoque ipsum indidit docti imaginem referat.

cordi eorum : invenire tamen homo non potest opus, Quare (ut ad inceptum revertar) nulla potior mihi quod operatus est Deus, ab initio usque ad finem." visa est oblatio, quam tractatus aliquis eo spectans. Quibus verbis haud obscure innuit, Deum fabricatum Hujus argumentum duabus constabit partibus. In esse animum humanum instar speculi, totius mundi priori (quæ levior est, neque tamen ullo modo præ- capacem, ejusque non minus sitientem, quam ocutermittenda) de scientiæ et literarum per omnia ex lum luminis : neque gestientem solum conspicere cellentia agendum est; et simul de merito eorum, varietates vicissitudinesque temporum, verum etiam qui in iisdem provehendis operam strenue et cum ju- perscrutandi explorandique immotas atque invioladicio impendunt. Posterior vero pars (quod caput biles naturæ leges, et decreta, ambitiosum. Et rei est) proponet, quid in hoc genere huc usque actum quamvis innuere videatur, summam illam naturæ sit, et perfectum; insuper et ea perstringet quæ economiam (quam appellat “ Opus, quod operatur videntur desiderari; ut quamvis non ausim seponere Deus, ab initio usque ad finem") non posse inveniri aut deligere, tuæ quod præcipue Majestati commen ab homine ; hoc non detrahit captui humano, sed dem, tamen multa et varia repræsentando, regias in impedimenta doctrinæ rejiciendum ; qualia sunt tuas cogitationes excitare possim, ut proprios pec- vitæ brevitas, studiorum divortia, scientiarum traditio toris tui thesauros excutias, atque inde pro magna- prava et infida, plurimaque alia incommoda, quibus Dimitate tua atque sapientia, optima quæque, ad ar humana conditio irretitur : siquidem nullam universi tium et scientiarum terminos proferendos, depromas. partem ab humana disquisitione alienam esse, satis

clare alibi docet, inquiens,“ Spiritus hominis est Is ipso vestibulo prioris partis, ad purgandam tanquam lucerna Dei,” qua intima arcana explorat. viam, et quasi indicendum silentium, quo melius Quare si tanta sit amplitudo captus humani, mania'diantur testimonia de dignitate literarum, absque festum est, nullum esse periculum a quantitate scioblatratione tacitarum objectionum, statui primo entiæ, ut ut diffusa, ne aut tumorem inducat, aut faco liberare literas opprobriis et vilipendiis

, qui- excessum: sed a qualitate tantum, quæ quantulabus impetit eas ignorantia ; sed ignorantia, sub non cunque sit, si absque antidoto sua sumatur, maliguno schemate : modo in theologorum zelotypia, num quid habet, atque venenosum, flatuosis sympinodo in politicorum supercilio, modo in ipsorum tomatis plenissimum. Hæc antidotus, sive aroma literatorum erroribus sese ostentans, et prodens. (cujus mixtio temperat scientiam, camque saluberriAudio primos dicentes, scientiam inter ea esse, quæ mam efficit) est charitas. Quod etiam priori clauparce cauteque admittenda sunt: scientiæ nimium sulæ subjungit Apostolus, dicens, “ Scientia inflat, appetitum fuisse primum peccatum, unde hominis charitas autem ædificat.” Cui consonum est, quod lapsus ; hodieque hærere serpentinum quid in ea, alibi docet: “Si,” inquit,“ linguis loquar angelorum, siquidem ingrediens tumorem inducit ; « Scientia vel hominum, charitatem autem non habeam, factus inflat:" Salomonem censere, “ Faciendi libros nullum sum velut æs resonans, aut cymbalum tinniens." esse finem, multamque lectionem carnis esse aflicti- Non quin eximium quid sit loqui linguis angelorum onem;" et alibi, “ În multa sapientia multam esse et hominum, sed quia, si segregetur a charitate, indignationem :” et “Qui auget scientiam, augere et neque ad commune humani generis bonum dirigatur, dolorem ;" D. Pauli monitum esse,“ Ne decipiamur potius inanem gloriam exhibebit, quam solidum per inanem philosophiam :” quin et experientia fructum. Censuram quod attinet Salomonis, de exnotam esse, doctissimos viros, hæreticorum Cory- cessu legendi scribendique libros, et cruciatu spiritus phæos, doctissima secula in atheismum proclivia e scientia oriundo; monitumque etiam Paulinum, suisse; contemplationem denique secundarum cau. “Ne decipiamur per inanem philosophiam:” si recte sarum auctoritati primæ causæ derogare.

explicentur ea loca, optime ostendent veros cancellos,

et limites, quibus humana scientia circumsepitur; | dicam, nemo, male applicatæ sobrietatis modera-
ita tamen ut liberum sit ei, absque omni coarctatione tionisque famam captans, posse nos nimium progredi,
universam rerum naturam amplecti. Sunt enim in libris sive Scripturarum, sive creaturarum, theo-
limites tres. Primus, ne ita felicitatem collocemus logia, aut philosophia, existimet; quinimo excitent
in scientia, ut interim mortalitatis nostræ oblivio sub se homines, et infinitos profectus audacter urgeant
repat. Secundus, ne sic utamur scientia, ut anxieta- utrobique, et persequantur ; caventes tantum ne
tem pariat, non animi tranquillitatem. Tertius, ne scientia utantur ad tumorem, non ad charitatem, ad
putemus, posse nos, per naturæ contemplationem, ostentationem, non ad usum ; et rursus, ne distinctas
mysteria divina assequi. Nam quantum ad primum, illas theologiæ philosophiæque doctrinas, earumque
optime in eodem libro alibi se Salomon explicat : latices imperite misceant ac confundant.
“ Satis," inquit, “perspexi, sapientiam tantum rece-
dere a stultitia, quantum lucem a tenebris. Sapien ACCEDAMUS nunc ad opprobria, quibus literas as-
tis oculi in capite ejus, stultus in tenebris oberrat; pergunt politici. Illa ejusmodi sunt: artes emollire
sed simul didici moriendi necessitatem utrique esse animos, militarique gloriæ ineptos reddere : tum in
communem." De secundo certum est, nullam animi politicis quoque corrumpere ingenia ; quæ vel nimis
anxietatem, aut perturbationem oriri e scientia, nisi curiosa efficiunt ex varietate lectionis; vel nimis
tantum per accidens. Omnis enim scientia, et ad pertinacia ex rigore regularum ; vel nimis tumida
miratio (quæ et semen scientiæ), per se jucunda est. ex magnitudine exemplorum ; vel nimis extrava-
Cum autem conclusiones inde deducuntur, quæ gantia ex dissimilitudine exemplorum ; quin saltem
oblique rebus nostris applicatæ, vel infirmos metus utcunque avertere, et alienare animos a negotiis, et
gignunt, vel immodicas cupiditates, tum demum actione, otii ac secessus amorem instillantes: dein
nascitur cruciatus ille, et perturbatio mentis, qua de rebuspublicis inducere disciplinæ relaxationem, dum
loquimur: tunc enim scientia non est amplius lumen unusquisque promptior est ad disputandum, quam
siccum (ut voluit Heraclitus ille obscurus, “ Lumen ad obtemperandum. Unde Cato Censorius, cum
siccum optima anima"); sed fit lumen madidum, primis mortalium sapiens, ubi juventus Romana ad
atque humoribus affectuum maceratum. Tertia Carneadem philosophum, qui venerat Romam lega-
regula accuratiorem paulo disquisitionem postulat, tus, dulcedine atque majestate eloquentiæ ejus capta,
neque sicco pede prætereunda est. Siquis enim ex undique conflueret, frequenti senatu auctor fuit, ut,
rerum sensibilium et materiatarum intuitu, tantum expeditis negotiis, primo quoque tempore dimitterent
luminis assequi speret, quantum ad patefaciendam hominem, ne civium animos inficeret, et fascinaret,
divinam naturam, aut voluntatem sufficiet, næ iste et nec opinantibus morum consuetudinumque patri-
decipitur per inanem philosophiam. Etenim con arum mutationem induceret. Hoc etiam permovit
templatio creaturarum, quantum ad creaturas ipsas, Virgilium (dum studia sua patriæ existimationi
producit scientiam; quantum ad Deum, admirationem posthaberet) ut artes politicas a literariis segregaret;
tantum; quæ est quasi abrupta scientia. Ideoque illas Romanis vendicans, has Græcis relinquens, in
scitissime dixit quidam Platonicus ; “ Sensus huma- versibus illis decantatis :
nos solem referre, qui quidem revelat terrestrem
globum, cælestem vero et stellas obsignat.” Sic

Tu regere imperio populos, Romane, memento:
Hæ tibi erunt artes.

Æn, vi. 81. sensus reserant naturalia, divina occludunt. Atque hinc evenit, nonnullos e doctiorum manipulo in Videmus etiam Anytum, Socratis accusatorem, pro hæresin lapsos esse, quum, ceratis sensuum alis crimine ei objecisse, quod vi et varietate sermonum, innixi, ad divina evolare contenderent. Namque ac disputationum suarum, auctoritatem et revereneos, qui autumant nimiam scientiam inclinare men tiam legum consuetudinumque patriarum, apud tem in atheismum, ignorantiamque secundarum adolescentes imminueret ; quodque artem profiterecausarum pietati erga primam obstetricari, libenter tur perniciosam et periculo plenam, qua quis incompellarem Jobi quæstione: “ An oporteat mentiri structus, deteriorem causam meliorem faceret, veripro Deo, et ejus gratia dolum loqui conveniat, ut tatemque ipsam eloquentiæ apparatu obrueret. ipsi gratificemur ?" Liquet enim, Deum nihil operari Verum hæ criminationes, cæteræque ejusdem faordinario in natura, nisi per secundas causas, cujus rinæ, potius personatam gravitatem præ se ferunt, diversum credi si vellent, impostura mera esset, quam veritatis candorem. Testatur enim experientia, quasi in gratiam Dei, et nihil aliud, quam auctori sicut unos atque eosdem homines, sic una eademque veritatis immundam mendacii hostiam immolare. tempora, et rerum bellicarum, et optimarum artium Quin potius certissimum est, atque experientia com- gloria floruisse. Viros quod attinet, exemplo sit probatum, leves gustus in philosophia movere for- nobile par imperatorum, Alexander Magnus, et tasse ad atheismum, sed pleniores haustus ad reli- Julius Cæsar dictator, alter Aristotelis in philosogionem reducere. Namque in limine philosophiæ, phia discipulus, alter Ciceronis in dicendo rivalis. cum secundæ causæ, tanquam sensibus proximæ, Aut si quis requirat potius literatos, qui claros ingerant se menti humanæ, mensque ipsa in illis imperatores evaserunt, quam imperatores, qui inhæreat atque commoretur, oblivio primæ causæ ob- signiter docti fuerunt; præsto est Epaminondas Therepere possit: sin quis ulterius pergat, causarumque banus, ant Xenophon Atheniensis : quorum ille pridependentiam, seriem, et concatenationem, atque mus fuit, qui fregit potentiam Spartanorum; hic opera providentiæ intueatur, tunc, secundum poëta- autem primus, qui stravit viam ad eversionem monrum mythologiam, facile credet summum naturalis archiæ Persarum. Istud vero armorum literarumque catenæ annulum pedi solii Jovis afligi. Ut semel quasi conjugium, clarius adhuc in temporibus, quam

in personis, elucescit, quanto nimirum seculum hoc exemplorum copiam, ad regendos eventus vitæ, etiam mine objectum grandius est. Ipsa quippe eademque in uno homine. Sicut enim interdum fit ut nepos tempora, apud Ægyptios, Assyrios, Persas, Græcos, vel pronepos, avum vel proavum magis referat, Romanosque, quæ propter bellicam virtutem maxime quam patrem ; eodem modo haud raro evenit, ut celebrantur, etiam et literis plurimum fuerunt nobi- negotia præsentia magis quadrent cum exemplis litata; adeo ut gravissimi auctores philosophique, vetustioribus, quam cum recentioribus. Postremo et clarissimi duces atque imperatores, eodem seculo unius ingenium tantum cedit amplitudini literarum, vixerint. Nec sane aliter fieri potest: quandoquidem quantum privati reditus ærario. ut in homine vigor corporis animique simul fere Quod si detur, depravationes illas et impedimenta, maturescunt, nisi quod ille hunc paulo antevertat ; quæ a politicis imputantur literis, aliquid virium sic in rebuspublicis militaris gloria literataque (qua. habere et veritatis ; attamen simul monendum, eru, rum illa corpori respondet, hæc animo) aut coæva ditionem in singulis plus remedii, quam mali, afferre. sunt, aut se proxime consequuntur.

Esto enim, literæ tacita quadam vi animum reddunt Jam vero, eruditionem politicis impedimento esse incertum atque perplexum ; at certe liquido præcipotius quam adjumento, nil minus probabile. Fate- | piunt quomodo cogitationes sint expediendæ, et mur omnes, temerarium quiddam esse empiricis quousque sit deliberandum, quando demum statuenmedicis corpus et valetudinis curam tradere ; qui dum ; imo ostendunt, quomodo res interim absque solent pauca quædam medicamenta, quæ illis vi- periculo trahi possint, et suspendi. Esto etiam, dentur panchresta, venditare, quorum fiducia nihil animos efficiunt magis pertinaces, et difficiles ; at non audent tentare: cum tamen neque causas morbo- simul docent, quæ res demonstrationibus, quæ conrum, neque ægrotorum habitus, neque symptomatum jecturis innituntur; neque minus distinctionum et pericula, neque veram sanandi methodum calleant. exceptionum usum, quam canonum et principiorum Videmus pariter errare eos, qui ad causas et lites constantiam, proponunt. Esto rursus, seducunt et suas expediendas adhibent leguleios, in practica detorquent animos exemplorum vel imparitate vel potius, quam in libris juris versatos, quibus os facile dissimilitudine ; nescio; sed satis novi, eas, tam oblinitur, si quid novum, aut extra experientiæ suæ circumstantiarum efficacias, quam comparationum calles tritos occurrat: consimiliter non potest non errores, et applicationum cautiones, explicare; adeo esse periculosissimum, quoties summa rerum empiri ut in universum magis corrigant animos, quam cis consiliariis præcipue mandatur. E contra, vix corrumpant. Hæc autem remedia insinuant undeexemplum adduci possit reipublicæ infeliciter ad- quaque literæ, magna vi, et varietate exemplorum. ministratæ, ad clavum sedentibus viris eruditis. Perpendat quis errores Clementis septimi, a GuicQuamvis enim in more sit politicis, literatos peda- ciardino, qui ei fuit quasi domesticus, tam luculenter Deorum nomine elevare ; historia tamen, veritatis depictos; aut vacillationes Ciceronis, in epistolis ad magistra, in plurimis fidem facit, pupillares principes Atticum, manu propria ad vivum resectas ; omnino adaltis longe præstitisse (non obstante ætatis incom- inconstantiam et crebras consiliorum mutationes modo) ea ipsa de causa, quam politici sugillant, quod vitabit: inspiciat errores Phocionis; pervicaciam scilicet tunc temporis a pædagogis administratum exhorrebit: fabulam Ixionis legat; et nimias spes, sit imperium. Quis ignorat, per decantatum illud et hujusmodi fumos, ac nebulas dispellet : intueatur quinquennium Neronis, onus rerum incubuisse Se Catonem secundum ; neque unquam migrabit ad necæ pædagogo ? Quin et Gordianus junior decen- antipodas, et contraria præsenti seculo vestigia figet. nium laudis Misitheo pædagogo debuit. Neque in Jam qui putant literas desidiæ amicas esse, otiique felicius imperium gessit Severus Alexander, dum et secessus dulcedine perfundere animum ; mirum minor fuit: quo tempore omnia procurabant mulieres, præstabunt, si, quæ assuefaciunt mentem perpetuæ sedex consilio præceptorum. Imoconvertamus oculos agitationi, socordiæ patronas ostendant: cum contra ad regimen pontificium, ac nominatim Pii Quinti | vere affirmari possit, inter omnia hominum genera vel Sixti Quinti, nostro seculo, qui sub initiis suis nullum negotia amare propter ipsa negotia, præter habiti sunt pro fraterculis rerum imperitis: reperi- literatum. Alii enim res et negotia diligunt quæsemusque acta paparum ejus generis magis esse solere tus gratia, ut conductitii opus propter mercedem : memorabilia, quam eorum, qui in negotiis civilibus alii honoris ergo; etenim dum res gerunt, vivunt in et principum aulis enutriti ad papatum ascenderint. oculis hominum, existimationique suæ inserviunt, Quamvis enim, qui in literis vitam maxime tradux- alioqui evanituræ: alii propter potentiam, et fortunæ erunt minus solertes sint atque versatiles in occa- prærogativam, ut amicos remunerare, inimicos ulcisci sionibus prensandis, atque accommodandis rebus ; | possint: alii ut facultatem aliquam suam, quam quo spectant ea, quæ ab Italis ragioni di stato di- adamant, exerceant, ac sibi ipsis hoc nomine sæpius cantur, quorum nomen ipsum aversatus est Pius gratulentur, et arrideant: alii deniqne ut alios suos Quintus, solitus dicere; “Esse mera malorum homi- fines consequantur. Adeo ut, quod de gloriosis dici hum commenta, quæ opponerentur religioni, et solet, eorum fortitudinem sitam esse in spectantium virtutibus moralibus;” in eo tamen abunde fit com oculis, sic hujusmodi hominum diligentia et strenupensatio, quod per tutum planumque iter religionis, itas hoc videtur agere, aut ut alii plaudant, aut ut justitiæ, honestatis, virtutumque moralium prompte ipsi intra se gestiant. Soli literati negotiis et occuatque expedite incedant: quam viam qui constanter | pationibus delectantur, tanquam actionibus naturæ tenuerint, illis alteris remediis non magis indigebunt, consentaneis, et non minus salubribus animo, quam quam corpus sanum medicina. Porro autem cur exercitatio est corpori, ipsam rem, non emolumentum, riculum vitæ in uno homine suppeditare non potest intuentes: ita ut omnium minime sint defatigabiles,

« VorigeDoorgaan »