Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

placitis obnoxii, sed libertati faventes, ita animati fuere, ut alios secum simul quærere cuperent; illi sane affectu honesti, sed conatu invalidi fuerunt. Probabiles enim tantum rationes sequuti videntur, et argumentorum vertigine circumaguntur, et promiscua quærendi licentia severitatem inquisitionis enervarunt

. Nemo autem reperitur, qui in rebus ipsis et experientia moram fecerit legitimam. Atque nonnulli rursus, qui experientiæ undis se commisere, et fere mechanici facti sunt; tamen in ipsa experientia erraticam quandam inquisitionem exercent, nec ei certa lege militant: quin et plerique pusilla quædam pensa sibi proposuere, pro magno ducentes, si unum aliquod inventum eruere possint; instituto non minus tenui, quam imperito. Nemo enim rei alicujus naturam, in ipsa re recte aut feliciter perscrutatur ; verum post laboriosam experimentorum variationem, non acquiescit, sed invenit quod ulterius quærat. Neque illud imprimis omittendum est, quod omnis in experiendo industria, statim ab initio opera quædam destinata præpropero et intempestivo studio captavit; fructifera (inquam) experimenta, non lucifera, quæsivit; nec ordinem divinum imitata est, qui primo die lucem tantum creavit, eique unum diem integrum attribuit; neque illo die quicquam materiati operis produxit, verum sequentibus diebus ad ea descendit. At, qui summas dialecticæ partes tribuerunt, atque inde fidissima scientiis præsidia comparari putarunt, verissime et optime viderunt, intellectum humanum sibi permissum, merito suspectum esse debere. Verum infirmior omnino est malo medicina ; nec ipsa mali expers : siquidem dialectica, quæ recepta est, licet ad civilia, et artes, quæ in sermone et opinione positæ sunt, rectissime adhibeatur; naturæ tamen subtilitatem longo intervallo non attingit; et prensando quod non capit, ad errores potius stabiliendos, et quasi figendos, quam ad viam veritati aperiendam valuit.

Quare, ut quæ dicta sunt complectamur, non videtur hominibus aut aliena fides, aut industria propria, circa scientias hactenus feliciter illuxisse ; præsertim quum et in demonstrationibus et in experimentis adhuc cognitis, parum sit præsidii. Ædificium autem hujus universi, structura sua, intellectui humano contemplanti, instar labyrinthi est; ubi tot ambigua viarum, tam fallaces rerum et signorum similitudines, tam obliquæ et implexæ naturarum spiræ et nodi, undequaque se ostendunt: iter autem, sub incerto sensus lumine, interdum affulgente, interdum se condente, per experientiæ et rerum particularium sylvas, perpetuo faciendum est. Quin etiam duces itineris (ut dictum est) qui se offerunt, et ipsi implicantur; atque errorum et errantium numerum augent. In rebus tam duris de judicio hominum ex vi propria, aut etiam de fecilitate fortuita, desperandum est : neque enim ingeniorum quantacunque excellentia, neque experiendi alea sæpius repetita, ista vincere queat. Vestigia filo regenda sunt : omnisque via, usque a primis ipsis sensuum perceptionibus, certa ratione munienda. Neque hæc ita accipienda sunt, ac si nihil omnino tot seculis, tantis laboribus actum sit: neque enim eorum, quæ inventa sunt, nos pænitet. Atque antiqui certe in iis, quæ in ingenio et meditatione abstracta posita sunt, mirabiles se viros præstitere. Verum, quemadmodum seculis prioribus, cum homines in navigando per stellarum tantum observationes cursum dirigebant, veteris sane continentis oras legere potuerunt, aut maria aliqua minora et mediterranea trajicere; priusquam autem oceanus trajiceretur, et novi orbis regiones detegerentur, necesse fuit, usum acus nauticæ, ut ducem viæ magis fidum et certum, innotuisse : simili prorsus ratione, quæ hucusque in artibus et scientiis inventa sunt, ea hujusmodi sunt, ut usu, meditatione, observando, argumentando, reperiri potuerint; utpote quæ sensibus propiora sint et communibus notionibus fere subjaceant: antequam vero ad remotiora et occultiora naturæ liceat appellere, necessario requiritur, ut melior et perfectior mentis et intellectus humani usus et adoperatio introducatur.

Nos certe æterno veritatis amore devicti, viarum incertis, et arduis, et solitudinibus nos commisimus: et divino auxilio freti et innixi, mentem nostram et contra opinionum violentias et quasi instructas acies, et contra proprias et internas hæsitationes et scrupulos, et contra rerum caligines et nubes, et undequaque volantes phantasias, sustinuimus; ut tandem magis fida et secura indicia viventibus et posteris comparare possemus. Qua in re si quid profecerimus, non alia sane ratio nobis viam aperuit, quam vera et legitima spiritus humani humiliatio. Omnes enim ante nos, qui ad artes inveniendas se applicuerunt

, conjectis paulisper in res, et exempla, et experientiam oculis, statim, quasi inventio nil aliud esset, quam quædam excogitatio, spiritus proprios, ut sibi oracula exhiberent, quodammodo invocarunt. Nos vero inter res caste et perpetuo versantes, intellectum longius a rebus non abatrahimus, quam ut rerum imagines et radii (ut in sensu fit) coire possint ; unde fit, ut ingenii viribus et excellentiæ non multum relinquatur. Atque quam in inveniendo adhibemus humilitatem, eandem et in docendo sequuti sumus. Neque enim aut confutationum triumphis, aut antiquitatis advocationibus, aut auctoritatis usurpatione quadam, aut etiam obscuritatis velo, aliquam his nostris inventis majestatem imponere aut conciliare conamur; qualia reperire non difficile esset ei, qui nomini suo, non animis aliorum lumen affundere conaretur, Non (inquam) ullam aut vim, aut insidias hominum judiciis fecimus aut paramus; verum eos ad res ipsas, et rerum fædera adducimus; ut ipsi videant, quid habeant, quid arguant, quid addant, atque in commune conferant. Nos autem, si qua in re vel male credidimus, vel obdormivimus, et minus attendimus, vel deficimus in via, et inquisitionem abrupimus; nihilominus iis modis, res nudas et apertas exhibemus, ut errores nostri, antequam scientiæ massam altius inficiant, notari et separari possint; atque etiam ut facilis et expedita sit laborum nostrorum continuatio. Atque hoc modo, inter empiricam et rationalem facultatem (quarum morosa et inauspicata divortia et repudia, omnia in humana familia turbavere) conjugium verum et legitimum, in perpetuum, nos firmasse existimamus.

Quamobrem, quum hæc arbitrii nostri non sint ; in principio operis, ad Deum Patrem, Deum Verbum, Deum Spiritum, preces fundimus humillimas et ardentissimas, ut humani generis ærumnarum memores et

peregrinationis istius vitæ, in qua dies paucos et malos terimus; novis suis eleemosynis, per manus nostras, familiam humanam dotare dignentur. Atque illud insuper supplices rogamus, ne humana divinis officiant ; neve ex reseratione viarum sensus, et accensione majore luminis naturalis, aliquid incredulitatis et noctis, animis nostris, erga divina mysteria oboriatur: sed potius, ut ab intellectu puro, a phantasiis et vanitate repurgato, et divinis oraculis nihilominus subdito et prorsus dedititio, fidei dentur, quæ fidei sunt. Postremo, ut scientiæ venemo, a serpente infuso, quo animus humanus tumet et inflatur, deposito, nec altum sapiamus, nec ultra sobrium, sed veritatem in charitate colamus.

Peractis autem votis, ad homines conversi, quædam et salutaria monemus, et æqua postulamus. Monemus primum (quod etiam precati sumus) ut homines sensum in officio, quoad divina, contineant. Sensus enim (instar solis) globi terrestris faciem aperit, cælestis claudit, et obsignat. Rursus, ne, hujusce mali fuga, in contrarium peccent; quod certe fiet, si naturæ inquisitionem ulla ex parte, veluti interdicto, separatam putant. Neque enim pura illa et immaculata scientia naturalis, per quam Adam nomina ex proprietate rebus imposuit, principium aut occasionem lapsui dedit : sed ambitiosa illa et imperativa scientiæ moralis, de bono et malo dijudicantis, cupiditas, ad hoc ut homo a Deo deficeret, et sibi ipsi leges daret, ea demum ratio atque modus tentationis fuit. De scientiis autem, quæ naturam contemplantur, sanctus ille philosophus pronuntiat, “ gloriam Dei esse celare rem; gloriam regis autem rem invenire:” non aliter, ac si divina natura, innocenti et benevolo puerorum ludo delectaretur, qui ideo se abscondunt ut inveniantur; atque animam humanam sibi collusorem in hoc ludo, pro sua in homines indulgentia et bonitate, cooptaverit. Postremo omnes in universum monitos volumus, ut scientiæ veros fines cogitent; nec eam aut animi causa petant, aut ad contentionem, aut ut alios despiciant, aut ad commodum, aut ad famam, aut ad potentiam, aut hujusmodi inferiora, sed ad meritum, et usus vitæ, eamque in charitate perficiant, et regant. Ex appetitu enim potentiæ, angeli lapsi sunt; ex appetitu scientiæ, homines: sed charitatis non est exces503 ; neque angelus, aut homo, per eam unquam in periculum venit.

Postulata autem nostra, quæ afferimus, talia sunt. De nobis ipsis silemus : de re autem, quæ agitur, petimus; ut homines eam non opinionem, sed opus esse cogitent; ac pro certo habeant, non sectæ nos alicujus, aut placiti, sed utilitatis et amplitudinis humanæ fundamenta moliri. Deinde, ut suis commodis aqui, exutis opinionum zelis et præjudiciis, in commune consulant, ac ab erroribus viarum atque impedimentis, nostris præsidiis et auxiliis, liberati et muniti, laborum, qui restant, et ipsi in partem veniant. Præterea, ut bene sperent, neque “ Instaurationem” nostram, ut quiddam infinitum, et ultra mortale, fingant, et animo concipiant; quum revera sit infiniti erroris finis, et terminus legitimus; mortalitatis autem et humanitatis non sit immemor, quum rem non intra unius ætatis curriculum omnino perfici posse confidat, sed successioni destinet; denique scientias, non per arrogantiam in humani ingenii cellulis, sed submisse in mundo majore quærat. Vasta vero, ut plurimum, solent esse, quæ inania : solida contrahuntur maxime, et in parvo sita sunt. Postremo etiam petendum videtur (ne forte quis rei ipsius periculo nobis iniquus esse velit) ut videant homines, quatenus ex eo, quod nobis asserere necesse sit (si modo nobis ipsi constare relimus) de his nostris opinandi, aut sententiam ferendi, sibi jus permissum putent: quum nos omnem istam rationem humanam præmaturam, anticipantem, et a rebus temere, et citius quam oportuit, abstractam (quatenus ad inquisitionem naturæ) ut rem variam, et perturbatam, et male extructam, rejiciamus: neque postulandum est, ut ejus judicio stetur, quæ ipsa in judicium vocatur.

[blocks in formation]

SINGULARUM ARGUMENTA. Pars autem instituti nostri est, ut omnia, quantum Prima pars exhibet scientiæ ejus sive doctrinæ, fieri potest, aperte et perspicue proponantur. Nu-in cujus possessione humanum genus hactenus verditas enim animi, ut olim corporis, innocentiæ et satur, summam, sive descriptionem universalem. simplicitatis comes est. Pateat itaque primo ordo Visum enim est nobis, etiam in iis quæ recepta sunt, operis, atque ratio ejus. Partes operis a nobis con- nonnullam facere moram : eo nimirum consilio, ut sutuuntur sex.

facilius et veteribus perfectio, et novis aditus detur. Pari enim fere studio ferimur et ad vetera excolenda, | fectus. Illic enim adversarius disputatione vincitur et ad ulteriora assequenda. Pertinet etiam hoc ad et constringitur: hic natura, opere. faciendam fidem ; juxta illud : “ Non accipit indoc- Atque cum hujusmodi fine conveniunt demonstratus verba scientiæ, nisi prius ea dixeris, quæ versan- tionum ipsarum natura et ordo. In logica enim tur in corde ejus.” Itaque scientiarum atque artium vulgari opera fere universa circa syllogismum conreceptarum oras legere, necnon utilia quædam in sumitur. De inductione vero dialectici vix serio illas importare, tanquam in transitu, non negli- cogitasse videntur ; levi mentione eam transmittengemus.

tes, et ad disputandi formulas properantes. At nos Partitiones tamen scientiarum adhibemus eas, demonstrationem per syllogismum rejicimus, quod quæ non tantum jam inventa et nota, sed hactenus confusius agat, et naturam emittat e manibus. Tamomissa et debita complectantur. Etenim inveniuntur etsi enim nemini dubium esse possit, quin, quæ in in globo intellectuali, quemadmodum in terrestri, et medio termino conveniunt, ea et inter se conveniant culta pariter, et deserta. Itaque nil mirum videri (quod est mathematicæ cujusdam certitudinis) nihildebet, si a divisionibus usitatis quandoque recedamus. ominus hoc subest fraudis, quod syllogismus ex Adjectio enim, dum totum variat, etiam partes ea- propositionibus constet, propositiones ex verbis, verba rumque sectiones necessario variat : receptæ autem autem notionum tesseræ et signa sint. Itaque si divisiones, receptæ summæ scientiarum, qualis nunc notiones ipsæ mentis (quæ verborum quasi anima est, tantum competunt.

sunt et totius hujusmodi structuræ ac fabricæ basis) Circa ea vero, quæ ceu omissa notabimus, ita nos male ac temere a rebus abstractæ et vagæ, nec satis geremus, ut non leves tantum titulos et argumenta definitæ et circumscriptæ, denique multis modis concisa eorum, quæ desiderantur, proponamus: nam vitiosæ fuerint, omnia ruunt. Rejicimus igitur sylsiquid inter omissa retulerimus (modo sit dignioris logismum; neque id solum quoad principia (ad quæ subjecti) cujus ratio paulo videatur obscurior (adeo nec illi eam adhibent) sed etiam quoad propositiones ut merito suspicari possimus, homines non facile medias : quas educit sane atque parturit, utcunque intellecturos, quid nobis velimus, aut quale sit illud syllogismus ; sed operum steriles, et a practica reopus, quod animo et cogitatione complectimur) : motas, et plane quoad partem activam scientiarum perpetuo nobis curæ erit aut præcepta hujusmodi incompetentes. Quamvis igitur relinquamus syllooperis conficiendi, aut etiam partem operis ipsius gismo, et hujusmodi demonstrationibus famosis ac jam a nobis confectam, ad exemplum totius subjun- jactatis, jurisdictionem in artes populares et opinagere ; ut in singulis aut opera aut consilio juvemus. biles (nil enim in hac parte movemus) tamen ad Etenim, etiam ad nostram existimationem, non solum naturam rerum, inductione per omnia, et tam ad aliorum utilitatem pertinere putavimus; ne quis minores propositiones, quam ad majores, utimur. arbitretur, levem aliquam de istiusmodi rebus notio- Inductionem enim censemus eam esse demonstrandi nem mentem nostram perstrinxisse ; atque esse illa, formam, quæ sensum tuetur, et naturam premit, et quæ desideramus ac prensamus, tanquam votis simi- operibus imminet ac fere immiscetur. lia. Ea vero talia sunt, quorum et penes homines Itaque ordo quoque demonstrandi plane invertitur. (nisi sibi ipsi desint) potestas plane sit, et nos apud | Adhuc enim res ita geri consuevit; ut a sensu et nosmet rationem quandam certam et explicatam ha- particularibus primo loco ad maxime generalia adbeamus. Neque enim regiones metiri animo, ut voletur, tanquam ad polos fixos, circa quos disputaaugures, auspiciorum causa : sed intrare, ut duces, tiones vertantur; ab illis cætera per media deriventur: promerendi studio, suscepimus.

via certe compendiaria, sed præcipiti ; et ad naturam Atque hæc prima operis pars est.

impervia, ad disputationes vero proclivis et accommo

data. At, secundum nos, axiomata continenter et Porro prætervecti artes veteres, intellectum hu- gradatim excitantur, ut nonnisi postremo loco ad manum ad trajiciendum instruemus. Destinatur generalissima veniatur: ea vero generalissima evaitaque parti secundæ, doctrina de meliore et perfec- dunt, non notionalia, sed bene terminata ; et talia, tiore usu rationis in rerum inquisitione, et de aux- quæ natura ut revera sibi notiora agnoscat, quæque iliis veris intellectus : ut per hoc (quantum con- rebus hæreant in medullis. ditio humanitatis ac mortalitatis patitur) exaltetur At in forma ipsa quoque inductionis, et judicio, intellectus et facultate amplificetur ad naturæ ardua quod per eam fit, opus longe maximum movemus. et obscura superanda. Atque est ea, quam addu- Ea enim, de qua dialectici loquuntur, quæ procedit cimus, ars (quam " Interpretationem naturæ" appel. per enumerationem simplicem, puerile quiddam est, lare consuevimus) ex genere logicæ; licet plurimum, et precario concludit, et periculo ab instantia conatque adeo immensum quiddam intersit. Nam et tradictoria exponitur, et consueta tantum intuetur; ipsa illa logica vulgaris auxilia et præsidia intellec- nec exitum reperit. tui moliri ac parare profitetur : et in hoc uno con- Atqui opus est ad scientias inductionis forma tali, sentiunt. Differt autem plane a vulgari, rebus quæ experientiam solvat, et separet, et per exclusipræcipue tribus : viz. ipso fine, ordine demonstrandi, ones ac rejectiones debitas necessario concludat. et inquirendi initiis.

Quod si judicium illud vulgatum dialecticorum tam Nam huic nostræ scientiæ finis proponitur ; ut operosum fuerit, et tanta ingenia exercuerit; quanto inveniantur non argumenta, sed artes; nec principiis magis laborandum est in hoc altero, quod non tanconsentanea, sed ipsa principia ; nec rationes pro- tum ex mentis penetralibus, sed etiam ex naturæ babiles, sed designationes et indicationes operum. visceribus extrahitur ? Itaque ex intentione diversa, diversus sequitur ef- Neque tamen hic finis. Nam fundamenta quoque scientiarum fortius deprimimus et solidamus, atque errorem longe proclivior esse deprehenditur, quam initia inquirendi altius sumimus, quam adhuc ho- sensus. Utcunque enim homines sibi placeant, et mines fecerunt: ea subjiciendo examini, quæ logica in admirationem mentis humanæ ac fere adorationem vulgaris tanquam fide aliena recipit. Etenim dia- ruant, illud certissimum est; sicut speculum inælectici principia scientiarum a scientiis singulis tan- quale rerum radios ex figura et sectione propria imquam mutuo sumunt; rursus notiones mentis pri- mutat; ita et mentem, cum a rebus per sensum mas venerantur: postremo informationibus imme- patitur, in notionibus suis expediendis et comminisdiatis sensus bene dispositi acquiescunt. At nos cendis, haud optima fide rerum naturæ suam natulogicam veram, singulas scientiarum provincias, ma- ram inserere et immiscere. jore cum imperio, quam penes ipsarum principia sit, Atque priora illa duo idolorum genera, ægre; debere ingredi decrevimus; atque illa ipsa principia postrema vero hæc nullo modo evelli possunt. Id putativa ad rationes reddendas compellere, quousque tantum relinquitur, ut indicentur; atque ut vis ista plane constent. Quod vero attinet ad notiones primas mentis insidiatrix notetur et convincatur, ne forte a intellectus ; nihil est eorum, quæ intellectus sibi destructione veterum, novi subinde errorum surculi permissus congessit, quin nobis pro suspecto sit : ex ipsa mala complexione mentis pullulent; eoque nec ullo modo ratum, nisi novo judicio se stiterit, et res recidat, ut errores non extinguantur, sed persecundum illud pronuntiatum fuerit. Quinetiam mutentur: erum e contra, ut illud tandem in ætersensus ipsius informationes multis modis excutimus. num ratum et fixum sit, intellectum nisi per inducSensus enim fallunt utique ; sed et errores suos tionem, ejusque formam legitimam, judicare non indicant: verum errores præsto, indicia eorum longe posse. Itaque doctrina ista de expurgatione intelpetita sunt.

lectus, ut ipse ad veritatem habilis sit, tribus redarDuplex autem est sensus culpa : aut enim desti- gutionibus absolvitur: redargutione philosophiarum, tuit nos, aut decipit. Nam primo, plurimæ sunt redargutione demonstrationum, et redargutione rares, quæ sensum etiam recte dispositum, nec ullo tionis humanæ nativæ. His vero explicatis, ac modo impeditum, effugiunt; aut subtilitate totius postquam demum patuerit

, quid rerum natura, quid corporis, aut partium minutiis, aut loci distantia, mentis natura ferat; existimamus nos thalamum ant tarditate atque etiam velocitate motus, aut fami- mentis et universi, pronuba divina bonitate, stravisse liaritate objecti, aut alias ob causas. Neque rursus, et ornasse. Epithalamii autem votum sit, ut ex eo ubi sensus rem tenet, prehensiones ejus admodum connubio auxilia humana, et stirps inventorum, quæ firmæ sunt. Nam testimonium et informatio sensus necessitates ac miserias hominum aliqua ex parte semper est ex analogia hominis, non ex analogia doment et subigant, suscipiatur. Hæc vero est universi : atque magno prorsus errore asseritur, sen- operis pars secunda. sum esse mensuram rerum.

Itaque ut his occurratur; nos multo et fido minis- Ar vias non solum monstrare et munire, sed inire terio auxilia sensui undique conquisivimus, et con- quoque consilium est. Itaque tertia pars operis traximus : ut destitutionibus substitutiones, varia complectitur Phænomena Universi; hoc est, omnitionibus rectificationes suppeditentur. Neque id genam experientiam, atque historiam naturalem, molimur tam instrumentis, quam experimentis. ejus generis, quæ possit esse ad condendam philosoEtenim experimentorum longe major est subtilitas, phiam fundamentalis. Neque enim excellens aliquam sensus ipsius, licet instrumentis exquisitis qua demonstrandi via, sive naturam interpretandi adjuti : (de iis loquimur experimentis, quæ ad in- forma, ut mentem ab errore et lapsu defendere ac tentionem ejus, quod quæritur, perite, et secundum sustinere, ita ei materiam ad sciendum præbere et artem excogitata et apposita sunt). Itaque per- subministrare possit. Verum iis, quibus non conjiceptioni sensus immediatæ ac propriæ non multum cere et hariolari, sed invenire et scire propositum tribuimus : sed eo rem deducimus, ut sensus tantum est ; quique non simiolas et fabulas mundorum comde experimento, experimentum de re judicet. Quare minisci

, sed hujus ipsius veri mundi naturam introexistimamus nos sensus (a quo omnia in naturalibus spicere et velut dissecare in animo habent ; omnia petenda sunt, nisi forte libeat insanire) antistites a rebus ipsis petenda sunt. Neque huic labori, et religiosos, at oraculorum ejus non imperitos inter- inquisitioni, ac mundanæ perambulationi, ulla ingepretes nos præstitisse : ut alii professione quadam, nii, aut meditationis, aut argumentationis substitutio, nos re ipsa sensum tueri ac colere videamur. Atque aut compensatio sufficere potest; non si omnia omhujusmodi sunt ea, quæ ad lumen ipsum naturæ, nium ingenia coierint. Itaque aut hoc prorsus haejusque accensionem et immissionem paramus : quæ bendum, aut negotium in perpetuum deserendum. per se sufficere possent, si intellectus humanus æquus Ad hunc vero usque diem ita cum hominibus actum et instar tabulæ abrasæ esset. Sed cum mentes est, ut minime mirum sit, si natura sui copiam non hominum miris modis adeo obsessæ sint, ut ad veros faciat. rerum radios excipiendos sincera et polita area Nam primo, sensus ipsius informatio, et deserens prorsus desit; necessitas quædam incumbit, ut etiam et fallens: observatio, indiligens et inæqualis, et tanhuic rei remedium quærendum esse putemus. quam fortuita; traditio, vana et ex rumore : practica,

Idola autem, a quibus occupatur mens, vel adsci-operi intenta et servilis : vis experimentalis, cæca, titia sunt, vel innata. Adscititia vero immigrarunt stupida, vaga, et prærupta : denique historia natuin mentes hominum, vel ex philosophorum placitis ralis, levis et inops ; vitiosissimam materiam intellecet sectis, vel ex perversis legibus demonstrationum. tui ad philosophiam et scientias congesserunt. At innata inhærent naturæ ipsius intellectus, qui ad Deinde, præpostera argumentandi subtilitas et ventilatio, serum rebus plane desperatis tentat re- prorsus se habere illa ad res et opera, quemadmo. medium : nec negotium ullo modo restituit, aut er- dum literæ alphabeti se habeant ad orationem et rores separat. Itaque nulla spes majoris augmenti verba ; quæ licet per se inutiles, eædem tamen omac progressus sita est, nisi in restauratione quadam nis sermonis elementa sunt. scientiarum.

In delectu autem narrationum et experimentorum Hujus autem exordia omnino a naturali historia melius hominibus cavisse nos arbitramur, quam qui sumenda sunt, eaque ipsa novi cujusdam generis et adhuc in historia naturali versati sunt. Nam omnia apparatus. Frustra enim fuerit speculum expolire, fide occulata, aut saltem perspecta, et summa quasi desint imagines : et plane materia idonea præpa- dam cum severitate recipimus : ita ut nil referatur randa est intellectui, non solum præsidia fida com- auctum miraculi causa, sed quæ narramus, a fabulis paranda. Differt vero rursus historia nostra (quem- et vanitate casta et intemerata sint. Quinetiam et admodum logica nostra) ab ea, quæ habetur, multis recepta quæque ac jactata mendacia (quæ mirabili rebus : fine, sive officio; ipsa mole et congerie ; quodam neglectu per secula multa obtinuerunt, et dein subtilitate; etiam delectu, et constitutione in inveterata sunt) nominatim proscribimus et notamus, ordine ad ea, quæ sequuntur.

ne scientiis amplius molesta sint. Quod enim pru. Primo enim eam proponimus historiam natura- denter animadvertit quidam ; fabulas et superstiti. lem, quæ non tam aut rerum varietate delectet, aut ones, et nugas, quas nutriculæ pueris instillant, præsenti experimentorum fructu juvet; quam lucem mentes eorum etiam serio depravare : ita eadem inventioni causarum affundat, et philosophiæ enutri- nos movit ratio, ut soliciti atque etiam anxii simus, candæ primam mammam præbeat. Licet enim ne ab initio, cum veluti infantiam philosophiæ sub opera, atque activam scientiarum partem præcipue historia naturali tractemus et curemus, illa alicui sequamur, tamen messis tempus expectamus, nec vanitati assuescat. At in omni experimento novo et muscum et segetem herbidam demetere conamur. paulo subtiliore, licet (ut nobis videtur) certo ac Satis enim scimus axiomata recte inventa, tota ag- probato, modum tamen experimenti, quo usi sumus, mina operum secum trahere ; atque opera non spar- aperte subjungimus : ut, postquam patefactum sit, sim, sed confertim exhibere. Intempestivum autem quomodo singula nobis constiterint, videant homines illum et puerilem affectum, ut pignora aliqua novo- quid erroris subesse et adhærere possit ; atque ad rum operum propere captentur, prorsus damnamus probationes magis fidas, et magis exquisitas (si quæ et amovemus, ceu pomum Atalantæ, quod cursum sint) expergiscantur : denique ubique monita, et retardat. Atque historiæ nostræ naturalis officium scrupulos, et cautiones aspergimus, religione quatale est.

dam, et tanquam exorcismo omnia phantasmata Quoad congeriem vero, conficimus historiam non ejicientes, ac cohibentes. solum naturæ liberæ ac solutæ (cum scilicet illa sponte Postremo, cum nobis exploratum sit, quantopere fluit, et opus suum peragit; qualis est historia cæles- experientia et historia aciem mentis humanæ disgretium, meteororum, terræ et maris, mineralium, plan- get; et quam difficile sit (præsertim animis vel tarum, animalium) sed multo magis naturæ constrictæ teneris, vel præoccupatis) a principio cum natura et vexatæ ; nempe, cum per artem et ministerium consuescere; adjungimus sæpius observationes noshumanum de statu suo detruditur, atque premitur et tras, tanquam primas quasdam conversiones et inclifingitur. Itaque omnia artium mechanicarum, om- nationes, ac veluti aspectus historiæ ad philosonia operativæ partis liberalium, omnia practicarum phiam: ut et pignoris loco hominibus sint, eos in complurium, quæ in artem propriam non coaluerunt, historiæ fluctibus perpetuo non detentum iri; utque, experimenta (quantum inquirere licuit, et quantum cum ad opus intellectus deveniatur, omnia sint maad finem nostrum faciunt) perscribimus. Quin etiam gis in procinctu. Atque per hujusmodi (qualem (ut quod res est, eloquamur) fastum hominum et describimus) historiam naturalem, aditum quendam speciosa nil morati, multo plus et operæ et præ- fieri posse ad naturam tutum et commodum; atque sidii in hac parte, quam in illa altera, ponimus: materiam intellectui præberi probam et præparatam quandoquidem natura rerum magis se prodit per vexationes artis, quam in libertate propria.

Neque corporum tantum historiam exhibemus, sed POSTQUAM vero et intellectum fidissimis auxiliis diligentiæ insuper nostræ esse putavimus, etiam ac præsidiis stipavimus, et justum divinorum operum virtutum ipsarum (illarum dicimus, quæ tanquam exercitum severissimo delectu comparavimus; nil cardinales in natura censeri possint, et in quibus amplius superesse videtur, nisi ut philosophiam naturæ primordia plane constituuntur ; utpote mate- ipsam aggrediamur. Attamen in re tam ardua et ria primis passionibus ac desideriis ; viz. denso, suspensa sunt quædam, quæ necessario videntur inraro, calido, frigido, consistenti, fluido, gravi, levi, terponenda; partim docendi gratia, partim in usum aliisque haud paucis) historiam seorsum comparare. præsentem.

Enimvero, ut de subtilitate dicamus, plane con- Horum primum est, ut exempla proponantur inquiquirimus genus experimentorum longe subtilius et rendi et inveniendi, secundum nostram rationem ac simplicius, quam sunt ea, quæ occurrunt. Complura viam, in aliquibus subjectis repræsentata : sumendo enim a tenebris educimus et eruimus, quæ nulli in ea potissimum subjecta, quæ et inter ea, quæ quæmentem venisset investigare, nisi qui certo et con- runtur, sunt nobilissima, et inter se maxime diversa ; stanti tramite ad inventionem causarum pergeret ; ut in unoquoque genere exemplum non desit. Neque cum in se nullius magnopere sint usus; ut liquido de iis exemplis loquimur, quæ singulis præceptis ae appareat, ea non propter se quæsita esse ; sed ita regulis, illustrandi gratia, adjiciuntur (hoc enim in

censemus.

« VorigeDoorgaan »