Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

de kruiden, met eene behoorlyke hoeveelheid ingegeven, is een zeer geschikt middel voor de menschen die met den bloedloop en bloedvloed zyn gekweld. Dit Ruitekruid op franschen brandewyn getrokken en op het vel zachtjes ingewreven, verwarmt de koude deelen van het lichaem, die door het rhumatisma of sciatica zyn besmet. De geneesheeren hebben dikwils bemerkt, zegt G. Grimaud de Caux, dat een stukje neteldoek, in het sap van de Ruite geweekt en op de hollige deelen van de borst der zieken gelegd, eene prikkeling verwekt, de borst weldra ontlast en eenen toeval van longerziekte kan doen verdwynen; maer de Ruite inwendig genomen, verdroogt zeer de natuerdeelen; het sap in den neus gedaen, stelpt het bloeden, en met roozewater of roozenazyn gemengd, is het zeer dienstig voor alle voortetende zeeren, en indien men er het hoofd mede smeert, verdryft het de pyn en verklaert het gezigt. De Ruite gestooten, met wyn bereid en dit . klaer door een doeksken latende vloeijen, is zeer goed voor die vergiftige Kampernoeliën of eenige andere vergiftige spyzen ingenomen hebben. De eenvoudige landlieden stampen de Ruite met honig en azyn, om op den navel der kinderen te leggen, hetgeen de wormen in den buik doodt en afdryft. De olie van Ruite heeft ook alle die krachten.

RYS, Rysplant, in 't fransch Riz, in 't latyn Oryza, is onder de 15° klasse, 3° sectie van Tournefort gesteld, der planten die met stuifdraden bloeijen; door Jussieu onder de familie van de Grasplanten, en onder de 6e klasse van Linnaeus, Hexandria digynia, planten die met zes meeldraedjes bloeijen en twee stampertjes hebben.

De tamme Rysplant (Oryza sativa van Linnaeus) is eene éénjarige kruidplant van de Indiën, met wortels die aen de Tarwe gelyken, regte, ronde, geknoopte stengels, die omtrent 1 meter hoog wassen, en lange, dikke, gestreepte bladen, bloeit op de toppen der stengels, met trosvormige aren en purperachtige bloempjes, die hard, wit, puntig graen voortbrengen, dat in gegroefde bloemkelken besloten is. Deze plant is van over zeer oude tyden in China, Azië en andere warme landen bekend; zy dient tot dagelyksch voedsel aen de volkeren, en eenieder kent den goeden Rys van de Karolinsche Eilanden, die in verscheidene zuidelyke deelen van Europa, zoo als in Spaenje, Italië, Savoyen en elders wordt gezaeid. Men heeft ook veel medesoorten van de Rysplanten verkregen, die in al de warmste deelen der wereld, meest in vochtige landen, aen de loopende waters, die dikwils overvloeijen, worden gezaeid. Men vindt in de Indiën langlevende Rysplanten (Oryza perennis) die in het water groeijen, en door het zaed en uitloopers vermenigvuldigd worden. De kweek der Rysplanten is in de warme gewesten zeer voordeelig, dewyl hy aen de inwoners eene groote inkomst verschaft, en dat de Rys, die eene zeer voedzame en zachte spyze inhoudt, en een aengenaem stoppend middel bezit, door de volkeren dier streken tot brood wordt gebakken, zoo als men hier het Tarwemeel gebruikt, ook in veel gewesten van Europa wordt gemeenelyk een zevende gedeelte gepelde Rys, met tarwemeel gemengd, hetgeen het brood zwaerder en voedzamer maekt, en er eenen aengenamen smaek aen verschaft. De Rys wordt ook veel als voedzaem geneesmiddel, aen de menschen die door eene ziekte zyn afgemat, bevolen, als welriekend in den melkroom bereid, en met kaneelwater als verkoeldrank gebruikt. Eindelyk de Rys, die alhier door den koophandel wordt overgevoerd, is zeer nuttig om tot velerlei spyzen te bereiden en als voedsel voor het menschdom te gebruiken. * Men vindt in het verslag van M. Arnal, lid der Akademie te Parys, geschreven, dat de kapitein Philibert laetst een Rysboom naer Frankryk heeft gebragt uit Cochinchina, die volgens de beschryving wel met het klimaet van Zuid-Frankryk zou overeenkomen, en waeruit zy denken in 't vervolg veel nut te kunnen trekken. De heer M. D. Peluguer schryft ook in zyne verhandeling over den landbouw van eene langlevende Rysplant, die M. Poivre van Cochinchina naer de fransche eilanden heeft gebragt, die maer in het water kan worden gekweekt, kleinen Rys voortbrengt en derhalve weinig wordt geplant.

Zie hier op wat wyze men in Piemont, Italië, Spaenje en andere warme landen van Europa den Rys kweekt :

De gemeene Rys begeert van natuer eenen goeden zwaren grond, waervan de binnenste lagen toelaten het water boven te kunnen houden, dewyl hy gedurende zynen wasdom eene zekere hoeveelheid vruchtbare vochtigheid moet hebben. Men verzekert in Italië ook, dat de Rys altoos het beste zal groeijen en de volmaektste granen zal voortbrengen in de landeryen die zoutachtig en aen de kanten der zee gelegen zyn; maer de Rysplant, om goede vruchten te dragen, vereischt binnen het jaer, terwyl zy groeit, vier of vyf maenden eene hooge warme luchtgesteldheid, derhalve kan zy maer in 45 tot 46 graden noorder breedte gekweekt worden; daerenboven moeten de landeryen, om den Rys te zaeijen, op eene zoodanige wyze zyn geschikt, dat men de gronden op tyds naer wille overal kan onder water zetten; het stroomende water uit de rivieren wordt by voorkeur op alle ander ten dien einde geacht, de landen om den Rys te zaeijen, mogen ook door geene boomen belommerd zyn. Na eerst den grond wel bewerkt en binnen den winter beploegd te hebben, en dat hy met de lente, door de warmte der zon, eene voldoende bereiding voor het zaeijen bekomen heeft, begint men in april het Rysgraen met de hand te zaeijen, dat men eerst zes-en-dertig uren in het water te weeken heeft gezet, om de uitspruiting te verhaesten, nadat dit zaeijen geheel is volbragt, wordt op de wyze van het tarwe land, de grond geëgd, gesleept en toegerold; al deze bewerkingen geëindigd zynde, wordt het water op het rysland, omtrent 6 of 7 centimeters hoog, gelaten, op zoo eene wyze, dat het bovenste van dit land geheel is overdekt; wanneer de eerste bladen van de Rysplanten beginnen boven uit het water te verschynen, heeft men zorg dit water allengskens te verhoogen, indervoege dat de bovenste bladen gestadig op het water vlotten, tot dat de stroohalms of stengen zich ten deele ontwikkeld hebben, eenige knoopen hebben bekomen en sterk genoeg zyn om zich zonder water regt te kunnen houden, dan wordt het water van dit Rysland getrokken tot dat men bemerkt dat de planten een geelachtig kleur beginnen te verkrygen, wanneer men ze weder nieuw water geeft, dat men wel tot 9 of 10 centimeters hoog laet vloeijen, na deze tweede mael het water afgelaten te hebben, tracht men de planten van alle onkruid te zuiveren, en terwyl zy bloeijen, wordt het water op nieuw weder 12 of 14 centimeters hoog op het land gezet. Vervolgens, wanneer men bemerkt dat het stroo en de aren beginnen ryp te worden, hetgeen men gemakkelyk kan zien aen het geel kleur dat zy verkrygen, laet men het water geheel van het rysland afloopen, en nadat de grond gedroogd is, begint men den Rys, zoo als de andere graenvruchten, in augusty in te oogsten. De rysaren worden met eene sikkel van de stroohalms gesneden, in bussels gebonden, in de schuren of schelven te droogen gelegd en dan gedorscht, gewand, door het zift gezuiverd, op de zolders open geplaetst en dikwils, tot dat hy geheel droog is, gelyk andere granen geroerd; hy wordt dan Rizon of gryze Rys genoemd, omdat hy nog van zyne kafvliesjes voorzien is, en na gepeld te zyn , wordt hy witte Rys genoemd. De Rys is een der beste voortbrengselen die de aerde kan opleveren, zoowel door den overvloed van graen, als door den hoogen prys aen welken hy in Europa verkocht wordt, jammer dat zoo een kostelyk gewas in ons klimaet niet kan groeijen.

El N DE VAN HET DER DE DEEL.

[ocr errors][ocr errors][ocr errors][ocr errors][merged small][merged small]
« VorigeDoorgaan »