Pagina-afbeeldingen
PDF

Dicendum inprimis, quòd quando actio injusta est lucrativa agentibus, seu aliquid positivè ablatum est, ut pecunia, vestis, etc., tunc primò et principaliter ad restitutionem obligatur qui rem injustè acceptam apud se habet; ad hoc enim tenetur el ratione rei acceptæ, et ratione acceptionis. Idem dicendum si eam hàc malâ fide consumpsit aut alienavit : cùm enim sciens et volens ex eà commodum præ aliis reportaverit, ante illos quoque contrahit obligationem restitutiouis, qui si integram domino reddiderit prædam, tunc cæteri neque domino restituere, meque isti socio quidquam refundere tenentur : quia nec dominus, ncc iste post restitutionem rei factam, minùs habent in bonis suis, quàm habere debeant. Dicendum secundò, quòd si actio non sit lucrosa, sed tantùm damni illativa , ut incendium domùs, segetumque, occisio, mutilatio, etc., primo loco tenetur restituere jubens, postea exequens : quia mandans censetur movens et causa principalis; exequens verò instrumentum liberum ab ipso motum : actio autem principaliter procedit à motore, ipsique attribuitur. Jubente autem restituente, tunc aiii sunt à restitutione immunes : non enim tementur ad hoc nisi in illius defectum : et è contra si aliæ causæ secundariæ restituant, jubens illis refundere tenetur. Quando executor non fuit imperio superioris adduclus nec coactus ad dainnum inferendum, sed à seipso motus illud intulit, tunc censelur causa principalis, et ante omnes alias tenetur ad restitutionem : post illam autem factam, cæteræ causæ cum illo concurrentes sunt à restitutione immunes; quia quando ille qui est causa principalis damni restituit, cæteri, qui tantùm accessoriè ac in ejus defectum restituere tenebantur, tunc ab isto onere relevantur, nisi ipsum reduxerint et deduxerint ad hunc statum. Vide Cajetanum, 2-2, q. 62, art. 6, ad 2. In c;eteris verò causis, ordo inter illas observandus cst quem ponit D. Thomas, nempe post jubentem et executorem sequi tertio loco consulentem, quarto consentientem, quinto receptantem, sexto non impedientem : ita ut posterior possit expectare donec sciat an prior non possit aut nolit satisfacere, cùm non nisi in defectum illius restituere teneatur. Ubi tamen sunt plures causæ in eàdem specie et gradu : v. g., duo consulentes, duo executores, duo consentientes, etc., etiamsi non fuerint simul tempore in delicto, sed unus alteri accesserit, ut dùm successivè feruntur suffragia, tementur restituere altero non expectato, cùm in his non sit ordo prioris et posterioris. Unà tamen ex his causis secundariis restituente in solidum, ali;e tenentur illi refundere suas partes, si causæ principales non possint aut nolint totum eidem refundere. Alii verò docent in his causis secundariis et minùs principalibus, nullum inter se servandum esse ordimem, sed omnes æquè primò et immediatè teneri in defectum causæ principalis : ita tamen ut juxta majorem vel minorem influxum ac proportionem concurstìs, una ad plus, alia ad minus restituendum obligetur. Ratio est, quia una non concurrit tanquàm in

strumentum alterius, eique non subordinatur, nec in nomine illius agit; sed unaquæque per se in suo ordine cooperatur ad movendum aut juvandum, aut non impediendum malefactorem. Plura vide tract. de Just., disp. de Restit., q. 4, art. 1, et § Unico. Ibidem, q. 1, habes plures casus particulares concernenles personas obligatas ad restituendum. Nempe art. 5, an qui accipit mercedem ad faciendum vel omittendum id ad quod ex officio vel ex charitate solùm tenebatur, obligetur in conscientiâ ad illam restituendam; et § primo quæritur an qui accipit pretium ad omittendum actum de se intrinsecè malum et injuriosum proximo, vel ad illum perpetrandum in gratiam et jussionem alterius, non possit illud retinere, sed etiam post patratum maleficium , illud restituere teneatur, noii solùm lege positivâ, sed de jure naturali : et § 2 examinatur, an et quænam mulieres pretium prostilutionis à viris recipere aut retinere possint. Tandem, tract. de Just., q. 4, art. 1 , examinatur, an qui injuslè alium impedit ab officio, beneficio , aut bono ad quod habebat jus, teneatur damnum illatum reparare , et quomodò. Vide ibi.

QUÆSTIO TERTIA.

DE peisoNis Quibus Restitutio FAciENDA est , ET QUO OIVDINE.

Regulam generalem in hàc materiâ assignat D. Thomas, 2-2, q. 62, art. 5, dicens quòd per restitutionem fit reductio ad æqualitatem justitia: commutativæ, quæ consistit in rerum adaequatione. Ilujusmodi autem rerum adæquatio fieri non potest nisi ei qui minùs habet quàm quod suum est, suppleatur quod deest. Ergo communiter illi facienda est restitutio rei, ad quem pertinet, seu qui minùs habet quàm debeat habere ad hanc suppletionem faciendam. Unde qui ab aliquo accepit rem alienam furto vel alio modo injustè occupatam ab ipso, non tenetur restituere illi à quo accepit, utpotè qui inde non minùs habet quàm quod suum est; sed debet facere quantùm potest ut reddatur domino; debet tamen illi qui rem alienam occupaverat, tunc per aliquam bonam viam significari, quòd talis non tenetur satisfacere pro tali re, ne remaneat in peccato; aut si fortè veniat ad pœnitentiam, his restituere contingat. lloc siquidem nodo restituens, domini et latronis simul negotium utiliter gerit: sa;vis tamen iis quæ supra diximus, de possessore bonæ fidei qui emit rem furtivam à latrone, nempe posse eam ipsi reddere rescindendo contractum, ut pretium datum recuperet, seque indemnem servet.

Insuper applicandi hic veniunt duo tituli supra explicati è quibus tanquàm è radicibus oritur omnis obligatio restituendi. Si enim ex solâ re alienâ acceptà restitutio contingat, rcddenda est regulariter domino rei : appellatione autem domini hic intelligitur ille cui debetur, sive dominium perseveraverit apud eum, sive translatum fuerit, sive sit verus dominus, sive administrator, procurator, dispensator, custos, ut si in pignus, aut depositum, aut conductionem habeat,

omnis deniqne qui justo titulo est ejus possessor, aut jus habet ad iliam, aut ejus possessionem, qualis est sartor respectu vestis conficiend;e ; si igitur res ab aliquo istorum ablata fuerit, qui illam habet eidem et non domino restituere debet, si citra injuriam illà non possit privari toto tempore concesso ad usum, vel assecurationem, etc. Secùs videtur dicendum, si nihil ipsi intersit quod Domino reddatur.

Si autem restitulo consurgat ex acceplione injustâ, discernendum est an acceptio illa fuerit ex datione prohibità; ita quod non solùm obligatus ad restituendum acceperit injustè, sed etiam, ille qui donatione iniquâ dedit, ipsaque datio fuit mala, ut cùm datur pecunia pro corrumpendo judice, vel pro ingressu momasterii vel pro quocumque spirituali. In ejusmodi enim dationibus proliibitis restitutio quidem facienda est, sed non illi qui malè dedit. Unde in simoniacis dationibus, restitutio facienda est ecclesiæ in cujiis injuriam dalum est, aut Christo hæredi universorum. lua D. Thomas hic, art. 5, ad 2. ,

Si verò sola intervenit acceptio injusta, ei qui ex cà damnificatus est, restitutio est facienda, simul concurrentibus his duabus circumstantiis : prima quòd iste verè incurrat damnum, secunda quòd ei proveniat ex hàc acceptione injustà : aliàs non esset illi facienda restitutio : ut patet cum quis furatus esset à mercatore aliquod pignus, tunc euim licet lainnum sit duorum, nempè domini pignoris, et mercatoris qui tenebat pignus, fur tamen tenetur restituere non domino, sed mercatori; quia actio furti damnificavit mercatorem, qui tenetur domiuo de pignore reddendo : ita quòd

in hujusmodi restitutione, persona cui debet restitui,

non ex dominio rei, sed ex damnificatione sibi allatà discernitur ct definitur. Itatio est, quia ipsius interest saltem custodire, seu reddere illam domino, si non est sua. Verumtamen quando res sine scandalo potest pul)licè vel secretò reddi domino sine alterius injuriâ, damno vel periculo reali, potest in foro conscienti.e restitui domino, tanquàm exequendo jus naturæ, ut si restituenda sit ablata à fure, aut latrone, aut usurario, qui non creduntur unquàm restituturi, potest restitui vero domino cum illo grano salis, quòd provideatur ne iteratò contingat fieri restitutionem, si quandoque venerinl injusti illi occupatores ad pœnitentiam. Hactenùs Cajetanus in Summà. Plura vide supra, q. 1, art. 1. Anticu 1.US pnmamt;S. An quando res creditur nociva domino vel alteri, sit ipsi reddenda, si tunc illam erigat.

Divus Thomas, 2-2, q. 62, art. 5, ad primam hamc regulam assignat, nempe quòd quandò res restituenda apparet esse graviter nociva ei cui restitutio facienda est, vel alteri, non debet ei tunc restitui, quia restitutio ordinatur ad utilitatem ejus cui restituitur; omnia enim quæ possidentur, sub ratione utilis cadunt. Nec tamen debet ille qui detinet rem alienam sibi appropriare; sed vel reservare ut congruo tempore restituat, vel alibi tradere tutiiis conservandam. Cùm cnim restitutio sit actus

virtutis, solùmmodò actu facienda est, conformiter ad rectam rationem, nempe ubi, quando, etc.; tunc autem in hujusmodi circumstantiis recta ratio dictat esse differendam , ad vitandum detrimentum domini rei vel alterius, ut de se patet: et in hàc dilatione dominus censetur irrationabiliter invitus, cùm cedat in ejus utilitatem. Vide D. Thomam, 2-2, q. 57, art. 2, ad 1. Ifanc tamen regulam limitat D. Thomas in 4 Sent., dist. 52, art. 2, q. 5, ad 3, dicens, quòd gladius reddendus esset furioso, quando majus periculum timetur in non reddendo. Ratio est quia iste non tenetur cum gravi proprio damno, impedire alterius nocumentum, si id ei ex officio non incumbat; sed potest cæteris paribus sibi potiùs præcavere quàm alueri : sicque tunc redditio illa gladii non censetur ipsi voluntaria, nec damnum alteri inde secutum illi est imputandum; maximè si ex dilatione reddendi gladium, nulla sit probabilis spes impediendi tale iocumentum, feceritque omnem mortalem diligentiam ad illud avertendum. Quando dominus petit rem suam à depositario, ut alteri injuriam inferat, puta gladium ad occidendum aut in bonis fortunæ nocendum, depositarius si absque gravi incommodo tunc denegare p ssit, reddendo peccat contra charitatem, cùm non diligat proximum sicut seipsum, et etiam contra justitiam, cùm censeatur causa secundaria damni, eique cooperari; et tenetur ad restitutionem. Ex cap. fin. Si tuâ culpâ, tit. de injuriis et dam. dat.: præbet enim alteri instrumenta hic et nunc destinata ad nocendum proximo, absque legitimà causâ cxcusante, nempè vitatione proprii damni, cùm supponamus nullum inde grave ipsi imminere. ldem dicendum quando reddit gladium domino petenti ad seipsum occidendum. Si autem rem domino reddat petenti in damnum spirituale alterius, v. g., pecunias suas depositas aut debitas exigenti ad sollicitandas et corrumpendas feminas, cùm tamen absque gravi suo incommodo posset earum redditionem differre, tunc censeturcooperari peccato scandali et peccare contra charitatem, ut enim dicitur Eccl. 17 : Unicuique mandavit Dominus de proximo suo : atqui in hoc eventu iste potest absque detrimento proprio vitare scandalum et ruinam spiritualem proximi. Ergo tenetur vitare relinendo illas pecunias, si illâ detentio sit profutura, et probabilis spes quòd tale malum impediet. Si verò petat instanler suas pecunias in proprium damnum spirituale dumtaxat absque ullà proximi injurià, v. g., ad se inebriandum, ad convivia cum carnibus in quadragesimà paranda, ad luxum ad ludos prohibitos exercendum, etc., an reddens peccet similiter contra charitatem, si absque suo incommodo possit differre solutionem, et hoc modo illius peccatum impedire, sub lite est. Quidam enim negant, quia debitoris est solve* nec illius interest examinare an creditor in pios aut malos usuis pecuuias suas sit consumpturus, quandò sine tertii injuriâ hoc facit : non enim est illius *"*

perior, ut suppono, nec habet jus ipsum destinendi ac impediendi ne peccet, si velit : adde quòd ferè semper debitores possent occasiones differendi solutionem alferre, verisimile putantes quòd pecuniis illis creditor sit abusurus in ruinam animæ suæ; quod contra justitiam et bonum publicum redundaret. Nec est eadem ratio de bono corporali ipsius creditoris, vel de bono spirituali et corporali proximi vitando. Duplex enim assignatur disparitas. Prima est, quia retentio debiti pro tunc est medium efficax et ex naturâ suâ ordinatum, ut tam creditor quàm proximus non incurrant illud damnum corporale : item ut tertia persona non scandalizetur, nec ad peccatum pertrahatur: secùs verò ut creditor non incurrat damnum spirituale. Quantumvis enim tunc denegetur ei debitum, jam in corde suo fornicatus est ac interiùs peccavit ob pravum finem et voluntatem se inebriandi; et fortassè magis peccabit ex non redditione debiti propter majorem appetitum ex privatione, propter iracundias, injurias, blasphemias in quas prorumpet. Unde tunc medium ordiuatum est monilio et correctio fraterna, quà præmissà à debitore, si creditor adhuc molestè persistat in petitione nolitque in dilationem consentire, poterit iste suas pecunias tutà conscieutià reddere. Secunda ratio disparitatis est, quia homo non est doininus vitae et bonorum corporis nec bonorum spiritualium alterius, benè tamen propriorum. Unde quando illa bona periclitantur, tenetur quisque ea tueri etiam repugnante domino. Atverò nemo potest cogendo impedire hominem ne peccet, quando vult peccare, nullâ interveniente injurià tertiæ personæ, nisi fortè sit judex, aut prælatus. Sicut ex hoc quòd homo sit dominus propriorum bonorum temporalium, licitum est ipsi solvere pecunias debitas etiamsi petat ad eas dilapidandas et perdendas : secùs verò si petat ad damnum in temporalibus innocenti inferendum, eò quòd non sit illorum dominus. Cùm ergo sit dominus propriorum bonorum spiritualium, licitum erit solvere ipsi debitum, etiamsi illo sit abusurus ad peccandum; secùs dicendum si eo abuti velit ad inducendum alios ad peccatum, eò quòd istorum bonorum spiritualium non sit dominus. . . Alii verò affirmant. Quia D. Thomas non distinxit de damno spirituali vel corporali, sed universaliter dixit, quùd quando restitutio apparet esse graviter nociva huic vel alteri, tunc non est facienda, sed differenda, quia restitutio ordinatur ad utilitatem ejus cui restituitur. Jn nostro autem casu, cederet in ejus in damnum spirituale, quod multò majus est quàm corporale. Ergo nequit absque peccato tunc fieri, et dominus in hoc est irrationabiliter invitus, cùm ejus negotium utiliter agatur. D. Thomas, 2-2, q. 57, art. 2, ad 1. Utraque sententia est probabilis, et potest iste debitor absque peccato huic reddere tunc suas pecunias, aut solutionem differre. Aliquis enim potest habere jus dupliciter ad aliquid petendum, uno modo absolutè secundùm rationem justitiæ materialiter sumptæ, et quantùm ad substantiam actùs; alio modo jn his circumsuantiis et formaliter secundùm rationem ■>;, \i*i.

justitiæ requirentis circumstantias virtutis. Quando igitur creditor petit debitum suum, semper habet jus ad petendum priori modo, et debitor solvens facit opus justitiæ quantùm saltem ad substantiam actùs, etiam. si aliàs peccet : atverò quando creditor petit debitum in his circumstantiis et ad abutendum, debitor sufficienter excusatur ab obligatione tunc restituendi, ut probant rationes adductæ : non tamen propterea convincunt eum peêcare quando praemissâ correctione fraternâ et tentatis aliis viis ad avertendum creditorem à malo usu, reddit ipsi debitum instanter petenti in suum dumtaxat spirituale damnum, ut vult prima sententia, quæ proinde est probabilis et sequi potest. Unde relinquendum est prudentiæ debitoris quòd tunc reddat, aut differat solutionem, prout magis expedire judicaverit omnibus ritè pensatis. Porrò, quando diximus depositarium non teneri cum proprio gravi damno denegare rem depositam domino petenti ad se vel alium occidendum, sermo est tantùm de personâ privatà. Si enim ex illà redditione salus personæ publicæ valdèque reipub. utilis periclitaretur, non foret licita, quia bonum commune particulari est præferendum. Ex istis autem D. Thomæ rcgulis, facilè resolvi possunt omnes casus particulares in hàc materiâ occurrentes.

ARTiCUlus II.

Cui facienda est restitutio, quando rei alienatio aut acceptio est illicita de se, aut prohibita?

Divus Thomas loc. cit.,art. 5, ad2, duas conclusiones ponit. Prima est, quòd quando datio est illicita ab intrinseco, et contra legem, ut in datione simoniacâ pretii ex utrâque parte, ille qui dedit meretur amittere quod dedit; unde ipsi non debet fieri restitutio : et quia ille etiam qui accepit, contra legem accepit, non debet sibi retinere, sed in pios usus convertere.

Secunda est, quòd quando ipsa datio non est illicita, sed fit propter rem illicitam, accipiens non tenetur ad restituendum, nisi superfluè aliquid accipiat, ad fraudem vel dolum extorqueat : tunc enim danti tenetur illud superfluum restituere. Exemplum ponit D. Thomas in pretio quod datur meretrici pro illicito usu corporis illius : titulo de Condict. ob turpem causam L. idem, § 5. IIas duas conclusiones per breves quæstiones ventilabimus;exactior enim illarum pertractatio habetur disp. de Restitut., quoad verò tractationem de simoniâ, ad alium locum remittimus.

Quæres primò, an qui ab alio accipit pretium ad faciendum aut omittendum id ad quod ex justitiâ obligatur, eidem in conscientià restituere teneatur.— Respondent auctores communiter affirmativè. Ratio est, quia cùm iste teneatur ex justitiâ id facere aut omittere, alter dare non debuit illi pretium : imò nec voluit nisi coaetê et rationabiliter invitus, ac ad redimendam vexationem suam, eò quòd aliter facere nolebat quod debebat; sicut qui solvit usuras involuntarié ad habendum mutuum, quod aliter obtinére non posset. Unde non transfert dominium pretii in accipieutem qui proinde tenetur in conscientiâ illud eidem

[ocr errors]

restituere. Ilinc judex ultra stipendium justum à lege taxatum aliquid accipiens à parte ad sententiam justam in ejus favorem ferendam, peccat et ad restitutionem tenetur. Item testis aliquid accipiens præcisè pro veritate dicendà. Item alii officiales habentes stipendium taxatum, recusantes tamen aut dissimulantes vel procrastinantes officio suo fungi donec à partibus aliqua merces ipsis offeratur. Similiter uxor quæ nollet viro suo debitum conjugale reddere, nisi aliquod pretium ab eo acciperet. ltem subditus qui nonnisi pro mercede vellet obedientiam prælato suo debitam reddere. Et sic de aliis qui pretium exigunt pro re, quam tenebantur præstare gratis et ex debito justitiæ, quia tunc dans nonnisi involuntariè donâsse censetur. Ilinc si quis à te exigat pretium ne te occidat, ne furetur bona tua, et à nocumento injustè ihferendo abstineat, tenetur illud tibi restituere in conscientiâ ante sententiam judicis, ob ratioiiem jam allatam. An autem idem dicendum sit de eo qui vult alium occidere, et in gratiam tui abstinet ab eâ occisione pro pretio quod illi offers, an scilicet teneatur in conscientià tibi pretium acceptum restituere, controversia est inter doctores. Alii affirmant istum obligari in conscienlià ad tibi statim ex naturâ rei et ratione iniquæ acceptionis ante omnem repetitionem restituendum pretium, utpolè contra justitiam acceptum, et datum involuntariè cum quâdam coactione, ac veluti ad redimendam vexationem injustam proximo illatam et pro omittendo nefario opere, quod ex justitià omittere tenebatur. Alii verò docent, sic accipientem pretium, peccare quidem mortaliter, non tamen teneri ad illud restituendum, quousque à te repetatur, et à judice condemnetur; quia liccl iste gratis ab eà actione injuriosâ absolutè abstinere teneatur, non tamen in tui gratiam et obsequium, quod stando in jure naturæ est aliquid pretio æstimabile; nec illa datio censetur tibi involuntaria et nccessaria, cùm id nihil tibi intersit; nec ea omissio occisionis proximi est tibi ex juxtitiâ debita : non enim peccarct contra justitiam erga te occidendo alium extraneum; neque aliquid juris habes ad impediendum eum qui non est tuus subditus. Ergo potest sib: retinere istud pretium, donec condemnetur. Et tunc in conscientiâ illud tibi restituere debet; idque solùm determinant leges civiles, ff. de Condit. ob turp. caus., l. 1, l. 2, l. 4, et l. ultim., et apud Gratianum 14, q. 5, cap. Non sanè. Quæres secundò, an qui ab alio accipit pretium ad faciendum vel omittendum opus quod facere aut omitlere tenetur non ex justitiâ, sed solùm ex charitate, religione, aliisque virtutibus, v. g., ut sacrum die festo audiat, ut jejunet in quadragesimà, ut non mentiatur, non blasphemet, etc., ut curet, patrocinetur et opem ferat extremè indigenti, teneatur in conscientiâ acceptum restituere danti? Alii negant, quia hæc facere aut omittere in gratiam alterius, meretur mercedem ab eo; non enim tenetur quis gratis in alterius obsequium præstare aut omittere operas suas liberas : neque obligatio charitatis aut alterius virtutis tollit ab eis valorcm quem secundùm se

habent. Adde quòd sola violatio juslitiæ commutativæ inducit obligationem restituendi : in proposito autem non violatur, nec ulli fit injuria, ut de se patet; ergo, etc. Alii affirmant. Valet enim hæc consequentia : Iste gratis tenetur facere; ergo turpiter aliquod pretium exigit, quo illud faciat. Item potest aliquis mercedem illius actionis accipere. Ergo non tenetur eam gratis præstare: quæ enim gratis fieri debent, pro pecuniâ vendi nequeunt; aliàs esset aperta contradictio; et qui pecuniam dat, censetur involuntariè dare ejusque dominium non transferre, sicque conceditur eidem repetitio. Respondeo pro his actionibus aut omissionibus, neminem quidem posse exigere ac extorquere mercedem ab invito : posse tamen aliquid spontè liberèque oblatum recipere et retinere : in hoc enim nulli fit injuria, neque talis acceplio aliquâ lege prohibetmr. Unde in his conventionibus communiter non offertur pretium per modum causæ finalis et principalis, sed tantùm munera offeruntur ad ea opera praestanda vel mala vitanda per modum invitantis, allicientis, et disponentis, nec non sub conditione, si iste ea opera bona ad quae invitatur, efficiat, aut à malo desistat : constat autem non esse illicitum hoc animo donare et accipere. Quæres tertiò, an qui recipit pretium ad perpetrandum opus de se intrinsecè malum contra justitiam et injuriosum ac nocivum proximo, illud in conscientiâ restituere teneatur; ut si Petrus det pecunias judici pro iniquâ sententiâ, aut testi pro falso testimonio, aut sicario ut interficiat Paulum, ut ejus domum aut segetes comburat, etc. Et inprimis non est controversia de reparatione damni injuslè illati Paulo, vel parti adversæ litiganti. Certum quippe est restituendum esse, tam ab executore homicidii, iniquo judice, et teste, quàm ab eo qui homicidium consuluit, vel mandavit, aut pretium dedit; sed tota difficultas est an pretium acceptum sit restituendum à judice vel sicario accipieute. Insuper conveniunt omnes, istos hic contrahentes mortaliter peccare: imò judicem et sicarium ante perpetratum maleficium teneri in conscientià rescindere contractum, et alteri restituere pretium; quia promissio, stipulatio et pactio dc *e turpi, ante rem completam est nulla, invalida et pevvadinosa : ac in malis promissis fides rescindenda est 22, q. 4, cap. In malis. Solùm igitur quæstio est an nalefactor post impletum opus, v. g., homicidium Pauli in gratiam Petri commissum, possit ab eo exigere pretium justum conventum, aut si jam acceperit, valeat illud sibi relinere, vel restituere teneatur ante sententiam judicis; circa quàm duæ sunt sententiæ. Prima asserit accipientem pretium teneri in c0nscientià ad illud restituendum ante omnem repetiti0nem et condamnationem judicis. Quia ad eamdem virtutem justitiæ pertinet, præcipere opera justitiæ, et prohibere opera injustitiæ. Nam sicut ad justitiam pertinet jus suum unicuique reddere, ita et prohibero injustitiam, et impedire ne damnum innocenti inferatur. Ergo sicut judex tenetur gratis facere justitiam, itaque quoque gratis vitare injustitiam. Item licetillud

maleficium ut commodum mandanti, et laboriosum ac periculosum exequenti, videatur pretio aestimabile; qnia tamen fit ev ordinatur ad injuriam et nocumentum grave innocenu inferendum, non potest nec debet compensari. Item qui dedit pretium, non abdicavit à se illius'dominium, nec in alterum transtulit; qu0niam per conventionem jure nullam et irritam, non transfertur dominium. Talem autem esse hanc conventionem patet ex l. Juris gent., ff. de Pactis, l. Generaliter, ff. de Werb. oblig. et ex Gratiano 14, q. 5, can. Non sanè, qui desumptus est ab August., Ep. 54 ad Macedonium. Multùm tamen laborant hi auctores in assignandà personà cui tale pretium sit restituendum. Alii enim volunt tribuendum parti læsæ; alii pauperibus; alii ei qui dedit; alii fisco; alii ante judicis sententiam restituendum esse danti; post illam verò, illi cui à judice fuerit applicatum. Secunda verò sententia docet post patratum maleficium, teneri promittentem solvere pretium, et accipientem posse sibi retinere nec obligari in conscientià ad illud restituendum : tum quia sicut iste adimplevit quod promiserat in contractu oneroso, ita par est ut ille etiam âdimpleat contractum promissum solvendo pretium; tum quia promissio illa pecuniæ quamvis adimpleri sine peccato nequeat, quamdiù participat malitiam pravi operis, seu ante factum, benè tamen post factum : tunc enim non participat illam malitiam nec ad peccatum inducit, potestque fieri tunc absque probatione, imò et cum detestatione peccati, et cum proposito illud non committendi de cætero; tum quia lieel haec actio ut injuriosa proximo et offensa Dei formaliter et reduplicativè considerata, sit prorsùs invendibilis nulliusque valoris, materialiter tamen sumpta prout est actio humana, laboriosa, ac periculosa clicienti, et commoda ac utilis mandanti, sub hàc ratione censetur pretio æstimabilis, sicut et aliæ actiones humanæ vitæ conducibiles; aliàs sequeretur quòd faber acuens gladium ex pacto alterius qui vult occidere hominem, teneretur ad restitutionem pretii pro suo labore. Item quòd miles stipendio conductus ad bellum iniquum, teneretur ad stipendium restituendum. Item quòd adultera recipiens mercedem ab adultero, teneretur ad illius restitutionem, quæ omnia constat esse falsa. Tandem tanta est discrepantia inter auctores asserentes faciendam tunc esse restitutionem, in assignandà personà cui fieri debet, ut magnum argumentum sit, nullam esse faciendam, idque magis constabit ex impugnatione illorum dicendi modoruin. Et inprimis tale pretium non est restituendum læso: licet enim habeat jus naturale ut sibi compensetur damnum illatum : nou tamen ut sibi detur pretium pro actione læsivà datum et acceptum. Neque pauperibus est tribuendum, cùm habeat certum dominum cui restitui potest, nam restitutio facienda est vero domino comparenti, nisi fortè propter crimen in poenam illà re privetur. Atqui juxta adversariorum sententiam necessariò dicendum est, quòd qui pretium dedit, adhuc remanet illius domihus, cùm non transtulerit

nec transferre potuerit ejus dominium, lege positivA impediente : et quòd non est illo domino spoliatus, cùm id solùm contingat post judicis sententiam; lex enim quæ repetitionem pretii prohibet est solùm poe. nalis, proindeque non obligat ante condemnationem. Ergo si facienda sit restitutio pretii, non l;eso, non pauperibus neque alteri quàm illi qui dedit, fieri debet. Quòd verò neque huic sit facienda, inde colligitur, quòd pretium sponte et contractu oneroso dederit, e1 alter non acceperit nec retineat illo invito, sicque liberè à se abdicavit illius dominium, ac in malefactorem transtulit opere completo, quasi emendo aut locando operas illius ad rem faciendam sibi conducibilem et alteri laboriosam, ac periculosam, pretio æstimabilem, ineundo contractum innominatum : scilicet do, ut facias, qui licet sit injuriosus et contra justitiam per ordinem ad læsum, non tamen per ordinem ad ipsuwm mandantem, ut patet. Ergo accipiens pretium non tenetur in conscienlià restituere danti, nec alteri. sed poterit sibi retinere : tum quia fecit aliquid pretio aestimabile in gratiam alterius; tum quia nullà lege redditur inhabilis, aut impeditur translatio dominii : in quo ista conventio differt à conventione simoniacâ, in quâ res spiritualis est indivisibilis, et pecuniâ non compensabilis; ideòque leges impediunt translationem dominii in accipientem, reddendo ipsum inhabilem, et ipso facto privant dantem ejus repetitione. Resp., spectando solùm jus natur;e, malefactorem

non teneri in conscientià restituere pretium acceptum opere completo; sed posse sibi retinere, prout satis superque convincitur argumentis pro secundà sententià adductis. Jus tamen positivum reprobat hujusmodi pactiones pro delictis contra justitiam , ut constat ex locis adductis pro primâ sententià et ff. de Condict. ob turpem causam, l. 2 et 5, ac denegat actionem et repetitionem pretii ei qui dedit pro maleficio perpetrando: ibidem et cod. eod. tit., l. 2, et de Regul.jur., in 6, dicitur quòd in pari delicto et causâ, melior est conditio possidentis : cùm ergo isti contrahentes sint in pari turpitudinis gradu, qui pretium accepit, meliorem habet conditionem, nec tenebitur restituere alteri qui dedit, sed alteri cui judex applicuerit post condemnationem, ut volunt aliqui : eò quòd leges istæ sint pœnales, prohibeantque actum, non verò lucrum. Alii verò sentiunt hujusmodi leges declarare tales stipulationes et promissiones nullas et irritas, ac accipientem reddere inhabilem et incapacem translationis dominii, sicque teneri in conscientiâ, ante etiam judicis sententiam, illud restituere, in pia opera expendendo juxta consilium prudentis viri aut confessarii , ul fit de rebus simoniacè datis et acceptis, quo exemplo utitur D. Thomas hic : per hoc innuens idem sentiendum de aliis facinoribus, in quibus datio et acceptio est de se et intrinsecè mala, maximè quando vergit in nocumentum tertii. Quid autem circahocjura humana statuerint, non est adeò clarum. Potuerunt siquidem tales pactiones ei promissiones irritare illisque resistere, ac malefactorem ipso facto reddere incapacem dominii pretii accepti. Quod an reverà fece^

« VorigeDoorgaan »