Pagina-afbeeldingen
PDF
ePub

nisi per

tum. Nunc quxro an venditor iste habens rem alie ducendo eam in pristinum slalum in quo erat antea. nam, v. 8., equum, sciens esse furtivum, non lenebi Unde dominus non potest iegrè ferre, quòd sibi consu· tur. Ergo ctiam antea tenebatur pretium domino re lat : neque conqueri quòd non reponat suum equum stilucre, si non poterat equum suum illi reddere, cùm in meliori slalu, quia ad id non tenetur cum proprio illud pretium sit fructus equi, nec minùs censealur incommodo. Sicque utitur jure suo reddendo illum laalienum et ipsi indebitum, quàm ipse equus. El per Ironi, et licitè eligit medium ordinatum ad se indemhoc palet solutio argumenti pro prima sententià allati. nem servandum, et ad restituendum equuin domino

Quæres tertiò, an Petrus, v. g., qui bona fide enim per latronem, qui est principaliter obligatus; suflicitequum furtivum, postqnàm hoc scil, possit cum l'ure, que in nostro casu ut sic mediatè restitutionem equi à quo emit, rescindere contractum, recuperando suum facial meliori modo quo potest, reducendo equum ad pretium, et reddendo illi equum, etiamsi scial eum Statum in quo erat antequàm illum haberet, et in quo nunquàm dominum habiturum; an verò in hoc casu dominus possit ipsum recuperare,

malitiam domino equum restitucre teneatur etiam cum periculo latronis stet, quem tamen monet, rogat, et horlatur ut amissionis pretii, quod latro nunquàm restiluct. Qui restituat. dam volunt Petrum in isto casu leneri cquum domino Faleor equidem quòd dominus polest per judiccm reddere, eliam cum jacturà pretii. Tum quia est verè hunc emplorem cogere ad ei reddendum equum : imò res aliena pro domino clamans ubicumque reperiatur. ipsemet illum sibi capere, si absque vi el scandalo Illi ergo immediatè reddenda est, non latroni, cui nihil præstare valeal : cùm enim tunc ulatur jure suo, nulli deest, nec habet minùs quàm habere debet. Neque li facit injuriam. Verùm hoc non probat quòd iste enı citum est propriæ indemnitali consulere cum injuriâ pler de se teneatur equum reducere positivè ad meel damno alterius innocentis, reponendo rem ejus ad liorem slalum, reddendo illum domino cum lanto slio eum statum in quo ampliùs illam habere nequeat, ejus incommodo : el quòd si antequàm dominus illum peque jacturam palialur rationabiliter invilus. Ergo lunc lat ac requiral, non possit illo brevi lempore latroni iste emptor non potest equum à bono et commodo sta reddere ad recuperandum suum pretium, dùm non lui in quo nunc est apud ipsum existens, reducere ad suppetit alia via ad se indeninem servandum : id cnim infaustum el pessimum statum in quo erat antea apud satis convincitur rationibus jam adductis. Unde biec latronem : transiret enim in crimen alienum, et vide secunda sententia polest admitli ut luta etiam in praxi. relur cooperari cum latrone ad injustam rei delenlio Dices : Postquàm iste bonæ fidei emplor scit equum nem. Unde si dominus equi conveniret hunc empto esse alienum, nec potest rescindi contractus cum rem coram judice, judex eum compelleret equum do latrone qui non comparet, aut conveniri nequit, luuc mino absque pretio restituere, ex quadam naturali ad se indemnem scrvandum et recuperandum suum æquitate. Alii verò asserunt Petrum ad id minimè le pretium, non potest equum alteri vendere, sed domino neri : sed posse tutà conscientià rescindere contra restituere tenetur etiam cum amissione pretii. Ergo clum cum latrone reddendo illi equum, ut pretium ab idem faciendum, quando latro conveniri potest, ac ipso recuperel, si aliàs illud furet amissurus. Ratio est contractus cum eodem rescindi. Probalur conseq., quia cùm iste contractus suerit involuntarius, aut non quia quòd latro compareat, aut conveniri nequeat, non omninò voluntarius , eò quòd ignorantia rei furtiv:c lollit jus à domino , et ad illud merè per accidens se dederit causam contractui, est nullus, aut rescindibi habet. Ergo, etc. Resp. concesso antecedente, neganlis ab emplore qui læsus ac deceplus fuil. Sicut enim do conseq. et paritatem, quia tunc iste vendens redulatro non potuit in Petrum emplorem dominium equi ceret equum non in priorem, sed in deterioreni slatransferre, ila nec Petrus dominium pretii in latronem, lum. Item quia cùm ipse non possit jam recuperare scd tantùm in verum dominum equi transferre voluit pretium suum quod erat causa et finis honestans et exac intendit, sicquc illud nondum à se abdicàsse cense cusans rescissionem contractus , tenebitur ratione rei tur. Confirmatur, quia nemo in pari causå et innocen aliena equum domino restituere : non enim habet jus lià, lcnelur sibi nocere ul alteri prosil. Sed isle em repetendi pretium suum nisi ab eo cui dedit, nempe à plor est in pari casu et innocentiâ cum domino ; nam latrone rescindendo contractum, cum illo. Denique absque suả culpâ amitteret pretium, sicut dominus per tunc nullus alius ipsi restat modus restituendi, quàm didit equum; sicque jam habet legitimam causam red equum domino reddere cum proprize pecunize dispendendi eum latroni. Nec censetur ejus acceptioni el de dio, quod suo inforlunio adscribere debet : non enim lentioni injustic cooperari : nemo enim cum proprio justè polest pretium equi datum à domino exigere ut majori aut æquali detrimento, lenetur rem alienam patet. Ergo, etc. Ad probationem conseq. resp. quòd conservare, ejusque iniquam ditentionem vitare, nisi absentia vcl præsentia latronis non tollit secundùm se fortè aliàs sit obligatus ex officio aut stipendio; sed jus veri domini, sed facit possibilem rescissionem conpotest se indemnem servare, permissivè se habendo tractûs et recuperationem prelii , quibus honestatur ad illam furis detentionem, quie respectu illius emplo ista actio. Quòd autem res clamat pro domino suo, ris lunc merė per accidens se habet, solùmque ex ma probat solùm eidem esse reddendam à latrone quidem litià latronis provenit. Neque domino fircil injuriam, immediatè, à Petro verò mediatè. Circa hæc autem sed tantùm reparat injustitiam sibi factam, et quasi se videnda sant que habentur in tractatu de Justitià, ubi Jesendit à latrone, remillendo illi rem furtivam el de disputatur de restitutione in communi.

ARTICU'LUS 10.

male fidei possessor : unde nequit eam alteri vendeDe possessore dubice fidei.

re, aut rescindere contractum cum latrone, sed semIlùcusque locuti sumus de bonæ fidei possessore, per lenetur illam domino restituere. Cùm enim malà qui scilicet habel rem alienam, id inculpabiliter igno fide incaperit possidere, non censetur melior condirans bonâque fide credens esse suam; qui proinde so lio hujus possidentis. Adde quòd nondum est poslùm ex parte rei acceptæ ad restiluendum obligalur. sessor. Porrò hæc ignorantia non debel esse juris, puta si quis Vide quantùm noceat non adbibere sufficientem diliprobabiliter sciat rem esse quidem alienam, sed tamen gentiam ad inquirendum et sciendum an res emenda aut puital non esse restituendam ; sed debet esse facti, accipienda sit furtiva, eamque cum tali dubio incipere non crassa et affectala, puta quando cogitare debebat possidere; iste siquidem comperlo domino tenetur rem esse alicnam, quia communiter ab omnibus vel ab non solùm rem ipsam, sed et fruclus illius restituere, aliquibus prudentibus reputabatur furtiva. Tunc enim quos consumpsit ex eo tempore quo dubium habuit. censelur negligentia lata, quże dolo æquiparatur. Un Qui verò præmisså diligenti inquisitione bona fide rem de sicut non excusal à peccato, ila nec ab obligatione emit , justè illam retinet aut consumit. Quòd si verus restituendi. Debet igitur talis ignorantia esse valdė dominus postea compareat, solùm tenelur rem ipsi probabilis et invincibilis. Nunc agendum de possesso

restituere, si exlet; aut id in quo factus est ditior, si re dubiæ fidei. Possessor dubiæ fidei est ille qui dubi jam fuerit consumpla. Idque benè nulare debent emlat rem quam accipit aut habet esse alienam, sive hoc plores vestium , aurifices, et alii qui facilè agnoscere, dubium habeat in initio contracbûs, dùm rem illam

aut rationabiliter dubitare possunt, res quæ ipsis offecmit, sive postea dùm jam possidet, superveniat. Non runtur furtivas esse, et lamen parvitale pretii ac spe loquimur autem hic de dubio solùm speculativo, quod lucri illecti, eas emere in proprium commodum non solet practicè vinci, aut de levi et scrupuloso, seu ex verentur. Idem quoque diligenter considerare debent conscientià scrupuloså orto, aut ex levibus et incertis, ipsorum confessarii. Vide Bannem, 2-2, q. 62, art.,6, aut indifferentibus, sed de dubio probabili et cum fun

dub. 5. damento, desumpto ex probabilibus signis generanti Quoad secundum dubium , dico, quòd qui à princibus probabilem suspicionem, et præsumptionem, qui- pio bona fide rem furtivam occupavit, et postea ratiobus communiter sapientes judicant rem esse alienam. nabiliter dubitat an sit furtiva, tenetur diligentem inEt quærimus an qui cum lali dubio rem emit, peccet quisitionem facere ad veritatem cognoscendam; aliàs mortaliter, et ad ejus restitutionem obligetur, et an se exponit periculo retinendi rem alienam invilo doidem sit faciendum quandò postquàm bona fide illam mino. Quòd si noverit esse alienam, restiluere tenecmit, supervenil tale dubium.

tur: si verò solùm remaneat adhuc dubius , potest Incipiendo à primo , certum est quòd si rem illam illam retinere, eâque uti , quia in dubiis melior est cmal ad consulendum utilitati veri domini, nempè ani conditio possidentis bona fide. Et iste debet ac potest mo illam conscrvandi et reddendi domino, qui aliàs tulò practicè deponere dubitationem hanc specul.tiforsan nunquàin eam recuperaturus esset, non peccat. vam, quia possessio ipsi favet vincitque jus dubium Tenelir tamen poslea diligentem pro rei el dubii qua alterius. litate, adhibere inquisitionem ad inveniendum verum An autem possit eå uti quando fit inquisitio ? Distindominum; quo invento, eidem restituere debet, ac ab guunt auctores, dicentes non posse illâ uti, si sit usu ipso potest repetere pretium quod pro eå rededit; non consumptibilis, ul vinum, triticum, etc.; secùs si non cnim tenetur quispiam alterius commodum procurare, consumatur nec deterioretur ipso usu, dummodò haaut damnum vilare cum proprio detrimento. Inò do beat intentionem solvendi prelium usûs, v. 8., equi, si minus ad hoc in conscientiâ tenetur, cùm isle nego domino sit reddendus, detractis sumptibus et expentium illius utiliter gesserit. Interim dùm non constat sis. Ratio est, quia in isto casu dominus non censelur de domino, polest iste rem sibi retinere : nec domi rationabiliter invitus; benè tamen in primo casu. An mus in hac emptione el retentione polest esse rationa verò iste post diligentem inquisitionem solum dubibililer invitus, cùm id lolum pro ejus utilitate sit fa lans an res sit aliena, possil eam vendere sine pecelum. Ergo iste non peccat, ut declaratur caus. 14,9. cato, auctores communiter affirmant, quia jam bona 5, cap. Rapinam. Si cominùs post faciam sufficientem lide possidet. Tenetur lamen istud dubium emplori ; diligentiam non inveniatur, potest illam vendere : le manifestare, utpole rei desectum et vitium ex quo po

nelur tamen emptorem de hoc admonere ; aliàs cense lest cidem provenirc damnum : aliàs ipsum defraudarelur fraude emplorem decepisse, et leneretur ad dam ret. Fortè enim nollet rem cum illo vilio emere, aut na reparanda , si qux inde incurrat. Si verò cum illo minus pretium dare vellet. Ilåc legc servata , poteril probabili dubio, eam rem emat ad eam sibi retinen rem alteri vendere; animo tamen paralus esse debel dam, et in proprium commodum, non præmissà sulli pretium domino rei resliluere si compareat ; sicut cienti diligentiâ ad vincendum tale dubium, et absque enim tenerclur tunc illi rem, si extarel , reddere, ila debità veritatis inquisitione, tunc mortaliter peccal et el pretium quod loco illius remanet et succedit. ad illius restitutionem obligatur. Ratio est quia se

ARTICULUS IV. committit probabili periculo peccati mortalis, nempe

De possessorc malæ fidei. contrcclandi rem alienam invito domino, el censetur l'ossessor malic fidei ille est qui rem injusti acqui

silam scienter malå intentione, ac in proprium com venisset : an statim illam erat venditurus, consumplumodum occupat, sive eam accipiat per donationem rus, aut alienaturus , vel in posterum servalurus ut sive per emplionem et contractum. Et iste tenclur cariùs venderet. Item an eodem modo in manu doillam restituere semper vero domino si extel; nec po mini periisset aut deteriorata fuisset, quo periit et delest eam reddere latroni à quo accepit, si non sit cer teriorata fuil in manu latronis , aut non. Item an sit Luis quòd restituet, quia illa nova traditio tunc est quasi res usu consumptibilis, et ila permixta cum bonis laablatio rei alienæ invito domino, et consensus cum tronis ut discerni nequeat, aut non. Ex quibus aliisipso latrone, qui iterùm rem alienam accipit invilo que variis circumstantiis, res moraliter et quoad valo domino. Nec refert quòd amillat suum pretium : suả rem immutatur: proindeque in proposito variis modis enim culpå illud detrimentum patietur, sibique impu facienda est restitutio, prudentum judicio allendendis, tare debet, quod rem furtivam scienter emerit. et pensatis omnibus circumstantiis debita æqualitas

Si verò non exlet, pula quia periit etiam casu for introducenda , nec polest unisormis et generalis alia lnilo, aut eam consumpsit, etiamsi inde ditior non eva - regula assignari in hâc materià. Vide plura tract. de serit , aut eam alienavit donatione vel contractu , ad Just. disp. de rest. Vide insuper Sylvestrum, v. Restihuc tenetur ejus valorem domino restituere; imò et tutio, 3, 4. 7. fruclus illius naturales non solùm quos percepit , sed Ubi dicit quòd qui emit rem quam sciebal vel proillos etiam quos dominus ex cà percepisset , si iniquè babiliter credebat esse furtivam, sive sit primus emablata ant delenta non fuissei, denique et lucrum ces ptor, sive secundus, sive tertius, sive alius in infinisans ac damnum emergens. Ralio est, quia iste furi tum, dictis obligationibus gravatur, quoniam idem jus æquiparatur, et est particeps iniqux acceptionis ac cst ac si primus esset , ff. de min. I. Sed ubi, ff. de delenlionis rei alienæ; nec minùs damnificat domi

pel. hæred. I. Sed si lege. Nec liberalur à restitutione num, neque minùs est in morâ culpabili, non reddendo

per stalutum disponens quòd ea res sit ementis publicè eam, quàm primus latro illam subripiendo. Ergo æquè in mercatu , ncc per amissionem rei qualitercumquc ac fur ad isla damna domino reparanda obligatur ra accidat: semper enim censetur esse in morà sicut fur; tione rei acceptæ et ratione iniquæ acceptionis ac de ff. de condon. fur. I. Si pro fure, nisi rem pro loco el lentionis, utpote illorum causa injusta et eslicax. Imò

lempore domino oblulerit, et ille recipere recusaverit possessor iste mala. fidei non potest licitè delrahere

quia tunc censetur moram purgåsse, ff. de furt. I. In expensas, nisi necessarias quas fecit in fructibus acqui re furtiva. Unde si periret aut deteriorarelur sine sud rendis , congregandis, et conservandis, et quas domi culpâ, non teneretur. Item nequit à domino pelere nus indispensabiliter facturus erat : puta quia si facte pretium quod furi dedit: Cod. de furt. I. In civilem. Et non fuissent, res periissct, aut delerior evasisset. Ra si foret aliquod statutum, quod pelere posset, non valio est quia nemo debet ditari cum injuriâ alterius; leret, utpote contra bonos mores. Hæc Sylvester. Nec dominus autem in nostro casu locupletarelur, si res ei etiam potest pretium recuperare à latrone cui dedit, redderetur longè nieríorala , non solvendo labores et reddendo illi rem et rescindendo contractum, nedùm expensas necessarias melioranti , quidquid sit de foro quando scit, sed etiam quando probabiliter timet aut externo , quod sæpe culpam suris et morosi detento dubitat, sicut communiter et ordinariè timcndum ac ris hâc privatione compensationis expensarum punit. dubitandum est, eum domino non redditurum nec saAt forum internum respicit qualitatem, nempe ut tisfacturum; quia per iniquam rei detentionem, non unusquisque suum aut sibi debitum habeat : expensas furem, sed dominum damnificat, et impedit ne re sua lamen voluntarias, voluptarias , aut cliam utiles, quæ ulatur. Adde rationabilius longè esse ac justius quòd rem tantùm ornant et fructus non augent, dominus dominus qui re suâ injustè spolialus suit eam recupesolvere non tenetur, quia cùm sint supersluæ, cas non ret, quàm quòd iste injustus detentor pretium inique fecisset, nec forsan facere voluisset; solùmque pelit et scienter pro re furtivå datum, recuperet. Aut saltem rem suam recuperare in eo stalu in quo fuisset, si eam id curare debet sine veri domini præjudicio, nempe in suâ manu habuissct.

vel conveniendo furem coram judice, aut alio modo Hinc colligi potest resolutio difficultatis quàm fusè contra ipsum agendo. Quousque igitur dominus rem el ambiguè hic tractant auctores, nempe an fur aut suam habuerit, isle possessor malæ fidei, non crit à possessor malze fidei debeat restituere rem, aut ejus restitutione immunis, cùm obligetur ratione rei accevalorem, juxla slatum quem habebat, quando illam plæ el ratione iniquæ acceplionis; ob eam siquidem accepit, aut quem habet dùm facit restitutionem , aut emptionem, tenelur ad restituendum in solidum, perjuxta optimum statum quem babuil in aliquà temporis inde ac si primus eam furto accepisset, adhucque maparle suæ detentionis.

gis ad id obligatur ratione injustæ delenlionis. Statuendum enim est istud principium, nempe quòd restitutio in conscientià facienda est ad reponendam

ARTICULUS V. æqualitatem debitam secundùm justitiam commutativam. Hæc aulem æqualitas in en posita est ut tantùm

Ex quâ culpâ aliquis tenealur ad restituendum alienum domino restitualur, quantum habilurus fuissct , si illå

ratione acceplionis justæ , si perire contingat. re non fuisset injustė privatus. Unde considerandum Res per justum contractum acccpta pcrire potcst, est ad quantum valorem ea res is manu domini per vel absque ullà prorsùs culpa, soloquc casu fortuito,

ul si iglie comburalur, aut maris inundatione absor obligaverit ad casum fortuitum : qui tamen non videbealur, etc.; vel ex culpâ accipientis, quam in pre lur comprehendi, si conductor solum generatim sc senti distinguunt auctores in theologicam, quia consi obliget ad omnem casum. Cùm enim casus fortuitiis deralur à theologis, el est propriè peccalum mortale, extraordinariè contingat, non censetur his verbis aul veniale; et in juridicam, quæ à juristis considera generalibus contineri. Extra. de commodalo, cap. lur, ncc propriė, sallem semper, est peccatum, licèt Cùm gratiâ. Dicendum secundò esse obligationem ex interpretatione el præsumptione juris interdum pro restituendi damnum in rebus alterius, quando oritur peccato reputetur, sed est propriè quaedam negligentia, ex dolo, et latà culpà. Id enim omnia jura clamant; incogitantia, seu omissio diligentiæ ex quâ sequitur imò nequit fieri pactum quo quis non lencalur aliquod incommodum proximo.

de dolo ei lalà culpå cùm id sit contra bonos moFl:rc autem culpa dividilur in lalam, levem el levis res, præbeatque occasionem peccandi. Ita communiter simum: lala est oniissio circumspectionis et diligentiæ,

doctores. Dicendum tertiò in contractibus qui sunt in quam communiter homines ejusdem professionis in utilitatem solius accipientis , teneri etiam de culrå tali re adhibere solent; ut si quis librum commodatum, levissima : æquilas enim non palilur ul qui sine ullo in limine domūs aut in plateå reliquerit, ubi à trans suio comniodo , rem suam commodat, usuique alteri euntibus statim furto ablatus fuit. Porrò culpa lalis

tribuit, damnum sentiat ex ejus culpâ etiam levissima : sima est dolus apertus : latior verò dolus presumplus.

Ex cap. Cùm gratiâ de commod. el ex ff. de commod. Levis est quâ quis deviat ab eå diligentiâ quam homi

1. In rebus et I. Si ut certo. Unde tenelur rem illam nes circumspecti et diligentiores in similibus rebus eå sollicitudine custodire quà quisque diligentissimus adhibent : il si quis librum commodatum habuit in eam servarel : ad precarium tamen, leges solùm camerà, sed reliquit ostium apertum, et ab ingredien

dolum et lalam culpani excludunt, l. Quæsitum , lit. tibus ablatus fuit. Levissima est, quâ quis deviat ab cà de Precar., quia cùm sit ad arbitrarium tempus comdiligentiâ quam homines circumspectissimi adhibent; modalum, potest à dante revocari, quoties voluerit, ut si quis librum commodalum intra cameram reliquit, ideòque damoum impediri. ostium clausit, putavitque benè obseratum, sed mana

In contractibus verò qui sunt in solius dantis utilinon probavit an hoc esset, prout diligentissimi faciunt; lalem , ut in deposito gratuito, accipiens non tenetiir verùm cùm non esset benè obseratum , libcr ereplus

nisi de culpâ lalà, sive gravi aut dolo. Ex I. Siul est.

cerlo, ff. de commod., ff. depositi l. 1, quia cùm acciPraesens difficultas non procedit de contractibus piens nullum emolumentum inde percipiat, satis est dominium transferentibus, ut contingit in mutuo;

quòd in re alienà custodiendà eam diligentiam adhicùm enim res pereat domino suo, sequitur quòd si beat, quâ quisque passim res proprias similes colipecunia mutuala pereat quomodocumque, etiam casu servare solet : alias si tenerelur etiam de levi culpâ, forluilo , pereat mutuatario , qui illius factus est do nullus vellet deposilum recipere, sicquc periret conminus. Unde solùm movetur quæstio de aliis contracti tractus adcò reipub. necessarius. Tandem in contrabus, quibus dominium rei non transfertur in acci clibus qui in utriusque utilitalem redundant, ut in pientem. Suntque triplicis generis. Quidam enim locatione et conductione , accipiens tenetur de culpå plerumquc fiunt in solius dantis utilitatem , lit depo- levi, non de levissima. Quia cum bi contractus mesilum; quidam in solius accipientis utilitatem , ut dium teneant , in eis non debent accipientes teneri de commodatum; quidam landem in coinmodum tam levissima , sicut in contractibus qui fiunt in ipsorum dantis quàm accipientis, ut locatio el conductio. Ilis utilitatem duntaxat. Nec solùm de latå sicut in aliis prænotatis,

qui fiunt in solam utilitatem dantis, sed debent medio Dicendum primò quòd in contractibus dominium modo se habere , nempe teneri de levi; prout Grenon transferentibus nulla cst obligatio restituendi rem gorius Papa IX definivit, cap. Bona fides, de deposito, acceptam, si pereat casu fortuito , dummodò acci- quod fit pro pretio, el in utriusque utilitatem, cap. piens non sit in morâ reddendi, el eodem modo fin. De injuriis ci damn. et L. contractus, ff. de reg. essel peritura apud dominum, si illam habuisset, juris et lib. 5 Instit., tit. 15, $ 4. Quæ leges obligant prout justè habere debebat. Ratio est quia casus

in conscientia ante sententiam judicis, eò quòd non fortuitus, cùm sit evenlus inopinatus quem humana sint purè pænales, sed staluant id quod est naturali providentia prævidere vel impedire non potuit, evenit æquilati consentaneum : quà sanctione positâ contra. absque ullâ culpâ accipientis , sicque non illi, sed hentes implicitè se obligant ad præstandam diligentiam domino tunc res peril. Adde quòd nec ratione rei quam leges exigunt in conservatione rei alienze. Quare acceptic, ncque ratione acceplionis tenetur ad resti si ex ejus omissione etiam sine peccato res pereat, Tuendum, nisi in his tribus casibus exceptis : 1° şi oritur ex contraclu aut ex oflicio obligatio illam resliculpa præcesserit casum ; ut si equus commodatus aut tuendi. Tandem qui ad rem preliosam ct raram, scd locatus ad iter faciendum Lugdunum, ducatur Tolo fragilem, de loco in locum transferendain scse offeri sam, eoque in itinere rapialur à latronibus vel alio aut obligat, suasque operas local stipendio extraordicasu fortuito pereal. 2o Si intercedat culpabilis mora, nario, exhibendo se peritissimum, et promittendo, el interiin res deterior fiat, aut pereat apud commo quod securè rem illam integram porlabit, ICICIU datarium et conductorem. 3' Si ex pacto expresse sc lunc de culpâ levissima, ff. tit. locati. g 7.

ARTICUIUS VI.

etiam circa materiam gravein: quando igitur in damni An, el quænam culpa requiratur ad obligationem resti illatione committitur culpa venialis ex levitale male

luendi ratione iniquce acceptionis et damni illati. riie, lunc ex câ oritur obligatio restiluendi tantùm sub Fur et qui rem alienam scienter ab eo accepit et veniali. Quando verò venialiter peccatur ex indeliberetinct, cùın sint semper in morà et culpâ , tenentur ratione, tunc non est quidem obligatio restituendi rem aut ejus valorem restituere quocumque modo nisi subveniali, quamdiù durat illa inadvertentia : perire contingat , etiam casu fortuito, quando eodem allamen quando quis plenè advertit se proximo grave modo non esset perilura apud dominumn , si illam lia damnum intulisse, lunc contrahit obligationem satisbuisset. Ratio est, quia contrectant rem alienam do faciendi sub mortali; aliàs scquerelur eum qui paulamino rationabiliter invito, ipsique damnum inferunt, lim per minuta furta notabilem quantitatem abstulit , re suà illum privando. Difficultas est an quando com non teneri sub mortali ad restituendum , quando ad-. burit ejus domnum aut segeles, aut ipsum mutilat, verlit se divitem ex alienis effcclum. Adde quòd rarò aliudve simile damnum infert, requiralur ul in hoc contingit aliquem inferre grave damnum proximo, commiltat aliquam culpain theologicam, seu pecca absque voluntario saller indirectè, quia rarò in opelum ad contrahendam obligationem lalc damnum re ribus externis periculosis contingit inadvertentia solùın parandi in conscientià ; et an lale peccatum debeat venialis , cò quòd statim periculum suum ingerant et esse mortale, aut sufliciat veniale. Dixi, in conscientià,

mentem excitent ad sui considerationem, unde in quia in foro externo quicumque infuri damna vel per praxi grave damnum sine gravi peccato et obligatione se vel per alios , aut cliam per sua animalia , sive sit mortali restituendi vis inferri potest. in culpâ, sive non, obligatur ad restilutionem illorum,

Dicendum tertiò, quòd quando aliquis alteri dam11. ad L. Aquiliam leg.in l. Aquil. et in litulo de injur. num dedit voluntariè quidem , non tamen directè, sed et damn. dai., can. Si hos. Et cal. Si læseris. Dicen

tantùm indirectè el interpretativè, tenelur ad restidum primò requiri aliquam culpam theologicam, seu tutionem damni illali : sed juxta Bannem, 2-2, q. 62, quæ sil verè peccatum coram Deo, ad contrahendam in ari. 4, conclus. 2, non erit obligandus ad solutionem conscientia obligationem restituendi ob tale dammum. pretii rigorisi, quo æstimaretur res illa si venditioni I'robalur tum ex illà communi regula juris tit. de in exponeretur; v. g., qui per ignorantiam culpabilem juriis el dam. dalo: Si quâ culpâ dominum datum occidit pucrum mancipium , aut conculcavit segeles est, elc., quâ requiritur culpa ; tum quia tale damnum in herbà, non est obligandus ad tolum damnum ricenisclur tunc omninò involuntariè datum absque in gorosè reparandum, quia solùm obligatur ex injustà tertione et dolo, proindeque dominus non peteret acceptione, et in panam : atqui inter actioncs injustas rationabiliter ul iste restituerel; lum quia iste non le ea minima reputatur quæ fit, per ignorantiam et innelur ad restitutionem ratione rei accepta!, cùm nihil considerationem solùm venialem, nec lolam poenam alienum apud se habeat, neque ratione injustic acce assignatam merelur, sed duntaxat proportionatam. plionis, que non est sine peccato. Ergo ubi quis nullum Ergo, etc. Dicendum quartò, quòd qui voluntariè dicommisil peccalum, latamque cu!pam quir: pro peccato rectè per se primò damnum alteri injustè intulit, lenereputalur, non lencluir in conscientiâ reparare dam tur restituere quantùm satis est ad æqualitatem dainnum illatum extri contractum. llinc damnum illatum ni illali : ita quòd si quantitas rei vel damni certa sit , cum ignorantià concomitante, non videtur esse resti tutumdem restitui oporieat. Si verò incerla sil, ut Inendum ex obligatione justiliæ. Sic qui occidit homi contingit in damnis honoris et fame , homicidii, vulnem, invincibiliter credens esse feram, quem nihilo neris, sructuum, segelum, etc., lantùm restitui debeat, minus occidisset , si cognovisset esse inimicum, non quantùm vir bonus arbitrabitur consideratis circunitenetur ad restitutionem pro liomicidio. Ratio est, stantiis negotiorum, personarum, locorum, tempoquia isle adhibnil sufficicntem diligentiam, ne inter rum, etc., quantùmque requireretur ad æquivalens si ficeret hominem; ideóque actio illa exterior homici fieri posset; ita ut vir bonus conelur appropinquare dii non censctur voluntaria , nec ipsi imputatur ad ad æquale, perpendendo quanta erat potentize propin culpam homicidii, excusante ignorantià concomitante; quitas, spes lucrandi, probabilitas periculorum, exquamvis non excuset culpam pravi interni illius affec pensarum, etc. tùs. Et h:ec sequuntur ex iis quæ docent communiter Probat D. Thomas, 2-2, q. 62, art. 4, dicens, quod Thomistie 1-2, q. 6, art. 8, de ignorantia concomi quicumque damnificat aliquem, videtur ei auferre id in lante , quos consulere poleris. Dicendum secundò, ad quo ipsum damnificat : damnum enim dicitur ex eo quod incurrendam obligationein restituendi in conscientiâ cliquis minùs habet quàm habere debet; et ideò tenetur ob damnum illatuni extra contractum , non requiri

homo ad restitutionem ejus in quo aliquem danıni ficavil. peccatum mortale, sed sufficere veniale, utpote cùm Aliquis aulem damnificatur dupliciter : uno modo quia sit formalis injustilia, ac voluntariè damnum inferaliir ci aufertur id quod aclu habebat; el tale damnum semproximo rationabiliter invito, quod proinde ex .justitia

per est restituendum secundum recompensationem æquaest resarciendum; pro cujus intelligentiâ,

lis, ul si dirunt illius domum, elc.; alio modo si damniNotandum est duplicem esse culpam venialem , ficet aliquem, impediendo ne adipiscatur quod erat in nempe aliam ex parvilale materiæ, aliam ex indeli vià habendi. El iala damnum non oporlel recompensare beralionc ct ex imperfecià solùm rationis advertentiâ, cx equo, quia minis est habere aliquid in virtule, quun.

« VorigeDoorgaan »