Pagina-afbeeldingen
PDF

tum. Nunc quaero an venditor iste habens rem alienam, v. g., equum, sciens esse furtivum, non tenebi. tur. Ergo etiam aiitea tenebatur pretium domino restituere, si non polerat equum suum illi reddere, cùm illud pretium sit fructus equi, nec minùs censeatur alienum et ipsi indebitum, quàm ipse equus. Et per hoc patet solutio argumenti pro primâ sententià allati. Quaeres tertiò, an Petrus, v. g., qui bonâ fide enim equum furtivum, postquàm hoc scit, possit cum fure, è quo emit, rescindere contractum, recuperando suum pretium, et reddendo illi equum, etiamsi sciat eum nunquàm dominum habiturum; am verò in hoc casu domino equum restitucre teneatur etiam cum periculo amissionis pretii, quod latro nunquàm restituet. Quidam volunt Petrum in isto casu temeri cquum domino reddere, etiam cum jacturâ pretii. Tum quia est vcrè res aliena pro domino clamans ubicumque reperiatur. llli ergo immediatè reddenda est, non latroni, cui nihil deest, nec habet minùs quàm habere debet. Neque licitum est propriæ indemnitati consulere cum injuriâ et damno alterius innocentis, reponendo rem ejus ad eum statum in quo ampliùs illam habere nequeat, ejusque jacturam patiatur rationabiliter invitus. Ergo tunc iste emptor non potest equum à bono et commodo statu in quo nunc est apud ipsum existens, reducere ad infaustuin et pessimum statum in quo erat antea apud • latronem : transiret enim in crimen alienum, et viderelur cooperari cum latrone ad injustam rei detentionem. Unde si dominus equi conveniret hunc emptorem coram judice, judex eum compelleret equum domino absque pretio restituere, ex quâdam naturali aequitate. Alii verò asserunt Petrum ad id minimè teneri : sed posse tutà conscientià rescindere contractum cum latrone reddendo illi equum, ut pretium ab ipso recuperet, si aliàs illud foret amissurus. Ratio est quia cùm iste contractus fuerit involuntarius, aut non omninò voluntarius, eò quòd ignorantia rei furtivæ dederit causam contractui, est nullus, aut rescindibilis ab emptore qui læsus ac deceptus fuit. Sicut eniim latro non potuit in Petrum emptorem domiiiium equi transferre, ita nec Petrus dominium pretii in latronem, sed tantùm in verum dominum equi transferre voluit ac intendit, sicquc illud nondùm à se abdicâsse censetur. Confirmatur, quia nemo in pari causâ et innocentià, tenetur sibi nocere ut alteri prosit. Sed isle emptor est in pari casu et innocentiâ cum domino; nam absque suâ culpâ amitteret pretium, sicut dominus perdidit equum; sicque jam habet legitimain causam reddendi eum latroni. Nec: censetur ejus acceptioni et detentioni injustæ cooperari : nemo enim cum proprio majori aut æquali detrimento, tenetur rem alienam conservare, ejusque iniquam detentionem vitare, nisi fortè aliàs sit obligatus ex officio aut stipendio; sed potest se indemnem servare, perfuissivè se habendo ad illam furis detentionem, quæ respectu illius emptoris tunc merè per accidens se habet, solùmque ex ma!itià latronis provenit. Neque domino facit i;juriam, sed tantùm reparal injustitiam sibi factam, el quasi se defendit à latroiie, remittendo illi rem furtivam et de

ducendo eam in pristinum statum in quo erat antea. Unde dominus non potest ægrè ferre, quòd sibi consulat : neque conqueri quòd non reponat suum equum in meliori statu, quia ad id non tenetur cum proprio incommodo. Sicque utitur jure suo reddendo illum latroni, et licitè eligit medium ordinatum ad se indemnem servandum, et ad restituendum equu.u domino per latronem, qui est principaliter obligatus; suflicitque in nostro casu ut sic mediatè restitutionem equi faciat meliori modo quo potest, reducendo equum ad statum in quo erat antequàm illum haberet, et in quo dominus possit ipsum recuperare, nisi per malitiam latronis stet, quem tamen monet, rogat, et hortatur ut restituat. Fateor equidem quòd dominus potest per judicem hunc emptorem cogere ad ei reddendum equum : imò ipsemet illum sibi capere, si absque vi et scandalo præstare valeat: cùm enim tunc utatur jure suo, nulli facit injuriam. Verùm hoc non probat quòd iste empter de se teneatur equum reducere positivè ad meliorem statum, reddendo illum domino cum tanto suo incommodo : et quòd si antequàm dominus illum petat ac requirat, non possit illo brevi tempore latroni reddere ad recuperandum suum pretium, dùm non suppetit alia via ad se indemnem servandum : id enim satis convincitur rationibus jam adductis. Unde haec secunda sententia potest admitti ut tuta etiam in praxi. Dices : Postquàm iste bonæ fidei emplor scit equum esse alienum , nec potest rescindi contractus cum latrone qui non comparet, aut conveniri nequit, tuuc ad se indemnem servandum et recuperandum suum pretium, non potest equum alteri vendere, sed domino restituere tenetur etiam cum amissione pretii. Ergo idem faciendum, quando latro conveniri potest, ac contractus cum eodem rescindi. Probatur conseq., quia quòd latro compareat, aut conveniri nequeat, non tollit jus à domino, et ad illud merè per accidens se habet. Ergo, etc. Resp. concesso antecedente, negando conseq. et paritatem, quia tunc iste vendens reduceret equum non in priorem, sed in deteriorem statum. Item quia cùm ipse non possit jam recuperare pretium suum quod erat causa et finis honeslans et excusans rescissionem contractùs, tenebitur ratione rei alienæ equum domino restituere : non enim habet jus repetendi pretium suum nisi ab eo cui dedit, nempe à latrone rescindendo contractum, cum illo. Denique tunc mullus alius ipsi restat modus restituendi, quàm equum domino reddere cum propriæ pecuniæ dispendio, quod suo infortunio adscribere debet : non enim justè potest pretium equi datum à domino exigere ut patet. Ergo, etc. Ad probationem conseq. resp. quòd absentia vel præsentia latronis non tollit secundùm se jus veri domini, sed facit possibilem rescissionem contractûs et recuperationem pretii , quibus honestatur ista actio. Quòd autem res clamat pro domino suo , probat solùm eidem esse reddendam à latrone quidem immediatè, à Petro verò mediatè. Circa hæc autem videnda sunt quæ habentur in tractatu de Justitià, ubi disputatur de restitutione in communi.

Anticui.us lll. De possessore dubiæ fidei. IIùcusque locuti sumus de bonæ fidei possessore, qui scilicet habet rem alienam, id inculpabiliter ignorans bonâque fide credens esse suam; qui proinde s0liim ex parte rei acceptæ ad restituendum obligatur. Porrò hæc ignorantia non debet esse juris, puta si quis probabiliter sciat rem esse quidem alienam, sed tamen putat non esse restituendam ; sed debet esse facti, non crassa et affectata, puta quando cogitare debebat rem esse alienam, quia communiter ab omnibus vel ab aliquibus prudentibus reputabatur furtiva. Tunc enim censetur negligentia lata, qu;e dolo æquiparatur. Unde sicut non excusat à peccato, ita nec ab obligatione restituendi. Debet igitur talis ignorantia esse valdè probabilis et invincibilis. Nunc agendum de possessore dubiæ fidei. Possessor dubiæ fidei est ille qui dubitat rem quam accipit aut habet esse alienam, sive hoc dubium habeat in initio contrac*ùs, dùm rem illam cmit, sive postea dùm jam possidet, superveniat. Non loquimur autem hic de dubio solùm speculativo, quod solet practicè vinci, aut de levi et scrupuloso, seu ex conscientiâ scrupulosâ orto, aut ex levibus et incertis, aut indiffercntibus, sed de dubio probabili et cum fundamento, desumpto ex probabilibus signis generantibus probabilem suspicionem, et præsumptionem, quibus communiter sapientes judicant rem esse alienam. Et quærimus an qui cum tali dubio rem emit, peccet mortaliter, et ad ejus restitutionem obligetur, et an idem sit faciendum quandò postquàm bonâ fide illam emit, supervenit tale dubium. Incipiendo à primo, certum est quòd si rem illam emat ad consnlendum utilitati veri domini, nempè animo illam conscrvandi et reddendi domino, qui aliàs forsan nunquàm eam recuperaturus esset, non peccat. Tenetur tamen postea diligentem pro rei et dubii quaHitate, adliibere inquisitionem ad inveniendum verum dominum; quo invento, eidein restituere debet, ac ab ipso potest repetere pretium quod pro eâ re dedit; non enim tenetur quispiam alterius commodum procurare, aut damnum vitare cum proprio detrimento. Imò dominus ad hoc in conscientià tenetur, cùm iste negotium illius utiliter gesserit. Interim dùm non constat de domino, potest iste rem sibi retinere : nec dominus in hâc emptione et retentione potest esse rationabiliter invitus, cùm id totum pro ejus utilitate sit faetum. Ergo iste non peccat, ut declaratur caus. 14, q. 5, cap. I'apinam. Si cominùs post factam sufficientem ; diligentiam non inveniatur, potest illam vendere : tenetur tamen emptorem de hoc admonere; aliàs censeretur fraude emptorem decepisse, et teneretur ad damna reparanda, si quæ inde incurrat. Si verò cum illo probabili dubio, eam rem emat ad eam sibi retinendam, et in proprium commodum, non præmissâ sufficienti diligentià ad vincendum tale dubium, et absque debitâ veritatis inquisitione, tunc naortaliter peccat et ad illius restitutionem obligatur. Ratio est quia se committit probabili periculo peccati mortalis, nempc contrectandi rem alienam invito domino, ct censetur

malæ fidei possessor : unde nequit eam alteri vendere, aut rescindere contractum cum latrone, sed semper tenetur illam domino restituere. Cùm enim malà fide incœperit possidere, non censetur melior conditio hujus possidentis. Adde quòd nondùm est possessot. Vide quantùm noceat non adhibere sufficientem diligentiam ad inquirendum et sciendum anresemenda aut accipienda sit furtiva, eamque cum tali dubio incipere possidere; iste siquidem comperto domino tenetur non solùm rem ipsam, sed et fructus illius restituere, " quos consumpsit ex eo tempore quo dubium habuit. Qui verò præmissâ diligenti inquisitione bonâ fide rem emit, justè illam retinet aut consumit. Quòd si verus dominus postea compareat, solùm tenetur rem ipsi restituere, si extet; aut id in quo factus est ditior, si jam fuerit consumpta. Idque benè notare debent emptores vestium, aurifices, et alii qui facilè agnoscere, aut rationabiliter dubitare possunt, res quæ ipsis offeruntur furtivas esse, et tamen parvitate pretii ac spe lucri illecti, eas emere in proprium commodum non verentur. Idem quoque diligenter considerare debent ipsorum confessarii. Vide Bannem, 2-2, q. 62, art., 6, dub. 5. Quoad secundum dubium, dico, quòd qui à principio bonâ fide rem furtivam occupavit, et postea rationabiliter dubitat an sit furtiva, tenetur diligentem in- • quisitionem facere ad veritatem cognoscendam; aliàs se exponit periculo retinendi rem alienam invito domino. Quòd si noverit esse alienam, restituere tenetur: si verò solùm remaneat adhuc dubius, potest illam retinere, eâque uti , quia in dubiis melior est conditio possidentis bonâ fide. Et iste debet ac potest tutò practicè deponere dubitationem hanc speculativam, quia possessio ipsi favet vincitque jus dubium alterius. An autem possit eâ uti quando fit inquisitio? Distinguunt auctores, dicentes non posse illà uti, si sit usu consumptibilis, ut vinum, triticum, etc.; secùs si non consumatur nec deterioretur ipso usu, dummodò habeat intentionem solvendi pretium usùs, v. g., equi, si domino sit reddendus, detractis sumptibus et expensis. Itatio est, quia in isto casu dominus non censetur rationabiliter invitus; benè tamen in primo casu. An verò iste post diligentem inquisitionem solùm dubitans an res sit aliena, possit eam vendere sine peccato, auctores communiter affirmant, quia jam bonâ fide possidet. Tenetur tamen istud dubium emptori manifestare, utpote rei defectum et vitium ex quo p0test eidem provenire damnum : aliàs ipsum defraudaret. Fortè enim nollet rcm cum illo vitio emere, aut minus pretium dare vellet. Hâc lege servatâ, poterit rem alteri vendere; animo tamen paratus esse debet pretium domino rci restituere si compareat; sicut enim teneretur tunc illi rem, si extaret, reddere, ita el pretium quod loco illius remanet et succedit. ARTicUius IV. De possessore malae fidei. Possessor malæ fidei ille est qui rem injustè acqui

sitam scienter malâ intentione, ac in proprium commodum occupat, sive eam accipiat per donationem sive per emptionem et contractum. Et iste tenetur illam restituere semper vero domino si extet; nec p0test eam reddere latroni à quo accepit, si non sit ceruis quòd restituet, quia illa nova traditio tunc est quasi ablatio rei alienæ invito domino, et consensus cum ipso latrone, qui iterùm rem alienam accipit invito domino. Nec refert quòd amittat suum pretium : suâ enim culpâ illud detrimentum patietur, sibique imputare debet, quod rem furtivam scienter emerit. Si verò non extet, puta quia periit etiam casu fortuito, aut eam consumpsit, etiamsiinde ditior non evaserit, aut eam alienavit donatione vel contractu, adhuc tenetur ejus valorem domino restituere; imò et fructus illius naturales non solùm quos percepit, sed illos etiam quos dominus ex eâ percepisset, si iniquè ablata aut detenta non fuisse, denique et lucrum cessans ac damnum emergens. Ratio est, quia iste furi æquiparatur, et est particeps iniquæ acceptionis ac delentionis rei alienae; nec minùs damnificat dominum, neque minùs est in morâ culpabili, non reddendo eam, quàm primus latro illam subripiendo. Ergo æquè ac fur ad ista damna domino reparanda obligatur ratione rei acceptæ et ratione iniquæ acceptionis ac detentionis, utpote illorum causa injusta et eflicax. Imò possessor iste malæ fidei non potest licitè detrahere expensas, nisi necessarias quas fecit in fructibus acquirendis, congregandis, et conservandis, et quas dominus indispensabiliter facturus erat : puta quia si factæ non fuissent, res periisset, aut deterior evasisset. Itatio est quia nemo debet ditari cum injuriâ alterius; dominus autem in nostro casu locupletaretur, si res ei redderetur longè meliorata, non solvendo labores et expensas necessarias melioranti, quidquid sit de foro externo, quod sæpe culpam furis et morosi detentoris hâc privatione compensationis expensarum punit. At forum internum respicit æqualitatem, nempe ut unusquisque suum aut sibi debitum habeat: expensas tamen voluntarias, voluptarias, aut etiam uliles, quæ rem tantùm ornant et fructus non augent, dominus solvere non tenetur, quia cùm sint superfluæ, eas non fecisset, nec forsan facere voluisset; solùmque petit rem suam recuperare in eo statu in quo fuisset, si eam in suâ manu habuisset. Hinc colligi potest resolutio difficultatis quàm fusé et ambiguè hic tractant auctores, nempe an fur aut possessor malæ fidei debeat restituere rem, aut ejus valorem, juxta statum quem habebat, quando illam accepit, aut quem habet dùm facit restitutionem, aut juxta optimum statum quem habuit in aliquâ temporis parte suæ detentionis. Statuendum enim estistud principium, nempequòd restitutio in conscientià facienda est ad reponendam æqualitatem debitam secundùm justitiam commutativam, Haec autem æqualitas in eo posita est ut tantùm domino restituatur, quantum habiturus fuisset, si illâ re non fuisset injustè privatus. Unde considerandum est ad quantum valorem ea res in manu domini per

venisset: an statim illam erat venditurus, consumpturus, aut alienaturus, vel in posterum servaturus ut cariùs venderel. ltem an eodem modo in manu domini periisset aut deteriorata fuisset, quo periit et deteriorata fuit in manu latronis, aut non. Item an sit res usu consumptibilis, et ita permixta cum bonis latronis ut discerni nequeat, aut non. Ex quibus aliisque variis circumstantiis, res moraliter et quoad valorem immutatur: proindeque in proposito variis modis facienda est restitutio, prudentum judicio attendendis, et pensatis omnibus circumstantiis debita æqualitas introducenda, nec potest uniformis et generalis alia regula assignari in hàc materià. Vide plura tract. de Just. disp. de rest. Vide insuper Sylvestrum, v. IRestitutio, 3, q. 7. Ubi dicit quòd qui emit rem quam sciebat vel probabiliter credebat esse furtivam, sive sit primus emptor, sive secundus, sive tertius, sive alius in infinitum, dictis obligationibus gravatur, quoniam idem jus est ac si primus esset, ff. de min. l. Sed ubi, ff. de pet. hæred. l. Sed si lege. Nec liberatur à restitutione per statutum disponens quòd ea res sit ementis publicè in mercatu, nec per amissionem rei qualitercumque accidat: semper enim censetur esse in morâ sicut fur; ff. de condon. fur. l. Si pro fure, nisi rem pro loco et tempore domino obtulerit, et ille recipere recusaverit quia tunc censetur moram purgâsse, ff. de furt. l. In re furtivâ. Unde si periret aut deterioraretur sine suâ culpà, non temeretur. Item nequit à domino petere pretium quod furi dedit: Cod. de furt. l. In civilem. Et si foret aliquod statutum, quod petere posset, non valeret, utpote contra bonos mores. Haec Sylvester. Nec etiam potest pretium recuperare à latrone cui dedit, reddendo illi rem et rescindendo contractum, nedùm quando scit, sed etiam quando probabiliter timet aut dubitat, sicut communiter et ordinariè timcndum ac dubitandum est, eum domino non redditurum nec satisfacturum; quia per iniquam rei detentionem, non furem, sed dominum damnificat, et impedit ne re suâ utatur. Adde rationabilius longè esse ac justius quòd dominus qui re suâ injustè spoliatus fuit eam recuperet, quàm quòd iste injustus detentor pretium iniquè et scienter pro re furtivâ datum, recuperet. Aut saltem id curare dehet sine veri domini præjudicio, nempe vel conveniendo furem coram judice, aut alio modo contra ipsum agendo. Quousque igitur dominus rem suam habuerit, iste possessor malæ fidei, non erit à restitutione immunis, cùm obligetur ratione rei acceptæ, et ratione iniquæ acceptionis; ob eam siquidem emptionem, tenetur ad restituendum in solidum, perinde ac si primus eam furto accepisset, adhucque magis ad id obligatur ratione injustæ detentionis.

[merged small][merged small][merged small][ocr errors]

ut si igne comburatur, aut maris inundatione absorbeatur, etc.; vel ex culpâ accipientis, quam in praesenti distinguunt auctores in theologicam, quia consideratur à theologis, et est propriè peccatum mortale, aut veniale; et in juridicam, quæ à juristis consideratur, nec propriè, saltem semper, est peccatum, licèt ex interpretatione et praesumptione juris interdùm pro peccato reputetur, sed est propriè quædam negligentia, incogitantia, seu omissio diligentiæ ex quâ scquitur aliquod incommodum proxiuio. Ilaec autem culpa dividitur in latam, levem et levissimam: lata est omissio circumspectionis et diligentiæ, quam communiter homines ejusdem professionis in tali re adhibere solent; ut si quis librum commodatum, in limine domûs aut in plateà reliquerit, ubi à transeuntibus statim furto ablatus fuit. Porrò culpa latissima est dolus apertus: latior verò dolus præsumptus. Levis est quà quis deviat ab eà diligentiâ quam homines circumspecti et diligentiores in similibus rebus adhibent : ut si quis librum commodatum habuit in camerà, sed reliquit ostium apertum, et ab ingredientibus ablatus fuit. Levissima est, quâ quis deviat ab eâ diligentiâ quam homines circumspectissimi adhibent; ut si quis librum commodatum intra cameram reliquit, ostium clausit, putavitque benè obseratum, sed manu non probavit an hoc esset, prout diligentissimi faciunt; verùm cùm non esset benè obseratum, liber ereptus est. Praesens difficultas non procedit de contractibus dominium transferentibus, ut contingit in mutuo; cùm enim res pereat domino suo, sequitur quòd si pecunia mutuata pereat quomodocumque, etiam casu ' fortuito, pereat mutuatario, qui illius factus est dominus. Unde solùm movetur quæstio de aliis contractibus, quibus dominium rei non transfertur in accipientem. Suntque triplicis generis. Quidam enim plerùmque fiunt in solius dantis utilitatem, ut depositum; quidam in solius accipientis utilitatem, ut commodatum; quidam tandem in commodum tam dantis quàm accipientis, ut locatio et conductio. Ilis praenotatis, Dicendum primò quòd in contractibus dominium non transferentibus nulla cst obligatio rcstituendi rem acceptam, si pereat casu fortuito, dummodò accipiens non sit in morâ reddendi, et eodem modo esset peritura apud dominum, si illam habuisset, prout justè habere debebat. Itatio est quia casus fortuitus, cùm sit eventus inopinatus quem Thumana providentia prævidere vel impedire non potuit, evenit absque ullâ culpâ accipientis, sicque non ilii, sed domino tunc res perit. Adde quòd nec ratione rei acceptæ, neque ratione acceptionis tenetur ad restituendum, nisi in his tribus casibus exceptis : 1° Si culpa praecesserit casum; ut si equus commodatus aut locatus ad iter faciendum Lugdunum, ducatur Tolosam, eoque in itinere rapiatur à latronibus vel alio casu fortuito pereat. 2° Si intercedat culpabilis mora, , et interim res deterior fiat, aut pereat apud commodatarium ct conductorem. 5" Si ex pacto exprcssè se

obligaverit ad casum fortuitum : qui tamen non videtur comprehendi, si conductor solùm generatim se obliget ad omnem casum. Cùm enim casus fortuitus extraordinariè contingat, non censetur his verbis generalibus contineri. Extra. de commodato, cap. Cùm gratiâ. Dicendum secundò esse obligationein restituendi damnum in rebus alterius, quando oritur ex dolo, et latâ culpà. Id enim omnia jura clamant; imò nequit fieri pactum quo quis non teneatur de dolo et latâ culpà cùm id sit contra bonos mores, præbeatque occasionem peccandi. Ita communiter doctores. Dicendum tertiò in contractibus qui sunt in utilitatem solius accipientis, teneri etiam de culpâ levissimâ : æquitas enim non patitum ut qui sine ullo suo commodo , rem suam commodat, usuique alteri tribuit, damnum sentiat ex ejus culpâ etiam levissimâ : Ex cap. Cum gratiâ de commod. et ex ff. de commod. 1. In rebus et l. Si ut certo. Unde tenetur rem illam eâ sollicitudine custodire quâ quisque diligentissimus eam servaret : ad precarium tamen, leges solùm doliim et latam culpam excludunt, l. Quæsitum, tit. de Precar., quia cùm sit ad arbitrarium tempus commodatum, potest à dante revocari, quoties voluerit, ideòque damnum impediri. In contractibus verò qui sunt in solius dantis utilitatem, ut in deposito gratuito, accipiens non tenetiir nisi de culpà latâ, sive gravi aut dolo. Ex I. Si ul certo, ff. de commod., ff. depositi l. 1, quia cùm accipiems nullum emolumentum inde percipiat, satis est quòd in re alienâ custodiendà eam diligentiam adliibeat, quà quisque passim res proprias similes conservare solet: aliàs si teneretur etiam de levi culpâ, nullus vellet depositum recipere, sicque periret contractus adeò reipub. necessarius. Tandem in contractibus qui in utriusque utilitatem redundant, ut in locatione et conductione, accipiens tenetur de culpâ levi, non de levissimà. Quia chm hi contractus medium teneant, in eis non debent accipientes teneri de levissimâ, sicut in contractibus qui fiunt in ipsorum utilitatem duntaxat. Nec solùm de latâ sicut in aliis qui fiunt in solam utilitatem dantis, sed debent medio modo se habere, nempe teneri de levi; prout Gregorius Papa IX definivit, cap. Bona fides, de deposito, quod fit pro pretio, et in utriusque utilitatem, cap. fin. De injuriis ct damn. et L. contractus, ff. de reg. juris et lib. 5 Instit., tit. 15, § 4. Quæ leges obligant iii conscientiâ ante senlentiam judicis, eò quòd non sint purè pœnales, sed statuant id quod est naturali æquitati consentaneum : quâ sanctione positâ contrahentes implicitè se obligant ad præstandam diligentiam quam leges exigunt in conservatione rei alienæ. Quare si ex ejus omissione etiam sine peccato res pereat, oritur ex contractu aut ex officio obligatio illam restituendi. Tandem qui ad rem pretiosam ct raram, sed fragilem, de loco in locum transferendain sese ofteri aut obligat, suasque operas locat stipendio extraordinario, exhibendo se peritissimum, et promitteiido, quòJ securè rem illam integram portal)it, tellctui tune le culpà levissimâ, ff. tit. locati. § 7.

Anticui us VI. An, et quænam culpa requiratur ad obligationem restituendi ratione iniquæ acceptionis et damni illati. Fur et qui rem alienam scienter ab eo accepit et retinet, ciiim sint semper in morâ et culpà, tenentur rem aut ejus valorem restituere quocumque modo perire contingat, etiam casu fortuito, quando eodem modo non esset peritura apud dominum, si illam habuisset. Itatio est, quia contrectant rem alienain domino rationabiliter invito, ipsique damnum inferunt, re suâ illum privando. Difficultas est an quando comburit ejus domum aut segetes, aut ipsum mutilat, aliudve simile damnum infert, requiratur ut in hoc committat aliquam culpam theologicam, seu peccatum ad contraheiidam obligationem tale damnum reparandi in conscientià ; et an tale peccatum debeat esse mortale, aut sufliciat veniale. Dixi, in conscientiâ, quia in foro externo quieumque infert damna vel per se vel per alios, aut etiam per sua animalia, sive sit in culpâ, sive non, obligatur ad restitutionem illorum, ff. ad L. Aquiliam leg. in l. Aquil. et in titulo de injur. et damn. dat., can. Si hos. Et can. Si læseris. Dicendum primò requiri aliquam culpam theologicam, seu quae sit verè peccatum coram Deo, ad contrahendam in conscientiâ obligationem restituendi ob tale damnum. Probatur tum ex illà communi regulà juris tit. de iiijuriis et dam. dato: Si tuâ culpâ damnum datum est, etc., quà requiritur culpa; tum quia tale damnum censetur tunc omninò involuntariè datum absque intertione et dolo, proindeque dominus non peteret rationabiliter ut iste restitueret; tum quia iste non temetur ad restitutionem ratione rei acceptæ, cùin nihil alienum apud se habeat, neque ratione iiijust;e acceptionis, quæ non est sine pcccato. Ergo ubi quis nullum commisit peccatum, latamque cu'pam qti;e pro peccato reputatur, non tenetur in conscientiâ reparare dammum illatum extra contractum. llinc damnum illatum cum ignorantiâ concomitante, non videtur esse restituendum ex obligatione justitiæ. Sic qui occidit hominem, invincibiliter credens esse feram, quem nihilominùs occidisset, si cognovisset esse inimicum , non tenetur ad restitutionem pro liomicidio. Ratio est, quia iste adhibnit sufficientem diligentiam, ne interficeret hominem; ideòque actio illa exterior homicidii non censetur voluntaria, nec ipsi imputatur ad culpam homicilii, excusante ignorantiâ concomitante; quamvis non excuset culpam pravi intermi illius aifectùs. Et h;ec sequuntur ex iis quæ docent communiter Thomistæ 1-2, q. 6, art. 8, de ignorantfi concomitante, quos consulere poteris. Dicendum secundò, ad incurrendam obligationem restituendi in conscientiâ ob damnum illatum extra contractum , non requiri peccatum mortale, sed sufficere veniale, utpote cùm sit formalis injustitia, ac voluntariè damnum inferatur proximo rational)iliter invito, quod proinde ex justitià est resarciendum ; pro cujus intelligenlià, Notandum est duplicem csse culpam venialeiu, nempe aliam ex parvitate materiæ, aliam ex indeliberatioiie ct ex imperfectâ solùm rationis advertentiâ,

etiam circa materiam gravem : quando igitur in damni illatione committitur culpa venialis ex levitate materiæ, tunc ex eâ oritur obligatio restituendi tantùm sub veniali. Quando verò venialiter peccatur ex indeliberatione, tunc non est quidem obligatio restituendi

nisi subveniali, quamdiù durat illa inadvertentia :

attamen quando quis plenè advertit se proximo grave damnum intulisse, tunc contrahit obligationem satisfaciendi sub mortali ; aliàs sequeretur eum qui paulalim per minuta furta notabilem quantitatem abstulit, non teneri sub mortali ad restituendum, quando ad. vertit se divitem ex alienis effectum. Adde quòd rarò contingit aliquem inferre grave damnum proximo, absque voluntario saltem indirectè, quia rarò in operibus externis periculosis contingit inadvertentia solùm venialis, cò quòd statim periculum suum ingerant et mentein excitent ad sui considerationem, unde in

praxi grave damnum sine gravi peccato et obligatione

mortali restituendi vix inferri potest. Dicendum tertiò, quòd quando aliquis alteri damnum dedit voluntariè quidem , non tamen directè, sed tantùm indirectè et interpretativè, tenetur ad restitutiouem damni illati : sed juxta Bannem, 2-2, q. 62, art. 4, conclus. 2, non erit ol)ligandus ad solutionem pretii rigorisi, quo æstimaretur res illa si venditioni exponeretur; v. g., qui per ignorantiam culpabilem occidit puerum mancipium, aut conculcavit segetes in herbà, non est obligandus ad totum damnum rigorosè reparandum, quia solùm obligatur ex injustâ accæptione, et in pœnam : atqui inter actiones injustas ea minima reputatur quæ fit, per ignorantiam et inconsiderationem solùm venialem, nec totam poenam

assignatan meretur, sed duntaxat proportionatam.

Ergo, etc. I)icendum quartò, quòd qui voluntariè directè per se primò damnum alteri injustè intulit, tenetur restituere quantùm satis est ad æqualitatem dammi illati : ita quòd si quantitas rei vel damni certa sit , tantumdem restitui oporieat. Si verò incerta sit, ut contingit in damnis honoris et famæ, homicidii, vulneris, fructuum, segetum, etc., tantùm restitui debeat, quantùm vir bonus arbitrabitur consideratis circumstantiis negotiorum, personarum, locorum, temporum, etc., quantùmque requireretur ad æquivalens si fieri posset; ita ut vir bonus conetur appropinquare ad æquale, perpendendo quanta erat potentiæ propinquitas, spes lucrandi, probabilitas periculorum, expensarum, etc. Probat D. Thomas, 2-2, q. 62, art. 4, dicens, quòd quicumque damnificat aliquem, videtur ei auferre id in quo ipsum damnificat : damnum enim dicitur ex eo quòd aliquis minüs habet quàm habere debet; et ideò tenetur homo ad restitutionem ejus in quo aliquem damnificavit. Aliquis autem damnificatur dupliciter : uno modo quia ci aufertur id quod actu habebat; et tale damnum semper est restituendum secundùm rccompensationem æqualis, ut si diruat illius domnum, etc. ; alio modo si damnificet aliquem, impediendo ne adipiscatur quod erat in vii habendi. Et tale dumnum non 0p0rtet recompensare cx æquo, quia minùs est habere aliquid in virtute, quümi.

« VorigeDoorgaan »